سیدهادی خسروشاهی در گفتوگو با «شرق»:
تشکیل نظام اسلامی دموکراتیک، هدف ما بود
حسین سخندان
منتقدان سیاسی و مذهبی در حکومت پهلوی، بهتدریج و از نیمه دهه30 به شکل جدیتری به بیان اعتراضات خود نسبت به عملکردها و رویکردهای آن مقطع پرداختند. این روند در بین طلاب و روحانیون هم عقبه مشخصی داشت و حتی در روابط میان علمای جهان اسلام نیز این مساله در دیدارهای مختلف دنبال میشد. آیتاللهسیدهادی خسروشاهی که در سالهای پس از انقلاب، مسوولیتهای مختلف دیپلماتیک از سفارت ایران در واتیکان تا رییس نمایندگی ایران در مصر را در کارنامه دارد، از جمله این روحانیون مبارز پیش از انقلاب به شمار میرود. وی در گفتوگو با «شرق» از دودهه فعالیت خود پیش از انقلاب، روایتی ارایه کرد که در ادامه میآید.
شما از ابتدای دوران تحصیل علوم دینی، تمرکز بیشتری در راستای کار با نشریات و رسانه داشتید. میتوان نتیجه گرفت وجه آگاهیبخشی و اطلاعرسانی را برای تغییر شرایط در رژیم گذشته انتخاب کرده بودید؟
از ابتدای زندگی، یعنی دقیقا از نوجوانی، با وجود محیط بسته خانوادگی، به علت آشنایی با اندیشهها و افکار علما و دانشمندانی چون سیدجمالالدین اسدآبادی، شیخمحمدحسین کاشفالغطا، سیدهیبهالدین شهرستانی و شخصیتهای برجسته سیاسی- مذهبی معاصر دیگر مانند آیتالله کاشانی، آیتالله سیدمحمود طالقانی، شهیدسیدمجتبی نوابصفوی مسیری را غیر از مسیر مرحوم والد، آیتالله سیدمرتضی خسروشاهی که از علمای صاحب رساله آذربایجان بودند و دوبرادرم، انتخاب کردم. در همین رابطه از آغاز در فکر فهم نوع حکومت اسلامی و سپس تلاش برای ایجاد و تاسیس یکحکومت در کل بلاد اسلامی بهویژه ایران بودم که البته در عمل معلوم شد نوعی آرمانخواهی جوانانه بود. من پیمودن این راه را فقط در محدوده مساجد و مجالس مذهبی مفید نمیدیدم، بهویژه اینکه این محافل نوعا از لحاظ تعداد افراد شرکتکننده، محدود و معدود بودند و نشر افکار در آنگونه مراکز گستره وسیعی را شامل نمیشد. درواقع در میان همان عده خاص و محدود باقی میماند، گرچه همان هم، ارزش و آثاری در ارتقای سطح معلومات دینی افراد و خانوادهها داشت. در آن دوران فکر میکردند استفاده از وسایل ارتباطجمعی میتواند
در نشر هرنوع اندیشهای مفیدتر و از لحاظ گسترش، از شمول بیشتری برخوردار شود. البته میدانیم که وسایل ارتباطجمعی دوران قبل، اعم از رادیو، تلویزیون یا جراید رسمی در اختیار منتقدان رژیم پهلوی نبود و حتی اگر در اختیار قرار میگرفت، مورد استقبال عامه مردم واقع نمیشد. شاهد این مدعا، مشکلاتی بود که برای سخنرانی مانند مرحوم حسنعلی راشد یا حتی آیتالله طالقانی که مدتی در رادیو تهران بود پدید آمد و از نظر «مومنان» نهتنها موردپسند نبود، بلکه نوعی «نقص» به حساب میآمد!
در این میان فقط میماند مطبوعات معدود و مذهبی یا تالیف، ترجمه و نشر کتابهای اسلامی، با مراعات ضروری شرایط زمان و مکان! ... و بههمین علل و دلایل بنده تشخیص داده بودم که باید از این مسیر وارد مرحله آگاهیبخشی عموم شد و البته اهالی منبر که روشناندیش بودند هم سهم خاص خود را در محدودهای خاص القا میکردند.
بههرحال بعدها روشن شد انتخاب این روش، نقش مثبت و تاثیرگذاری بین نسل جوان بهویژه دانشجویان داشته است. با توجه به تعدد نوبت چاپ و تیراژ کتابها و نشریات که نوعا بین سهتا پنجهزار نسخه در هر چاپ بود، میتوان به گستره نفوذ این قبیل نشریات در میان مردم پی برد که بیتردید همراه با آثار مثبتی بود.
شرکت در کنفرانسها و کنگرههای اسلامی در کشورهای اروپایی و اسلامی، از جمله پاکستان، مصر، الجزایر، عربستان، سوریه، قطر، ترکیه، لبنان، ایتالیا، انگلیس، آلمان و سوئیس، در کارنامه شما دیده میشود. چه میزان از این فعالیتها پیش از انقلاب صورت گرفت. آیا محدودیت خاصی از این بابت برای شما ایجاد شد؟
شرکت در کنفرانسها و سمینارهای بینالمللی، البته بعد دیگری از نوع فعالیت بنده بود. بخشی از این کنفرانسها که نوعا غیرسیاسی به مفهوم مصطلح آن زمان بود، در زمان رژیم سابق برگزار میشد. بنده هم بهعلت ارتباط فرهنگی با رهبری حرکتهای سیاسی سایر بلاد، به این کنفرانسها دعوت میشدم و رژیم هم در اوایل حساسیتی با این قبیل امور نداشت. ولی در یکی، دومورد، برای دعوتی از عربستانسعودی و دعوتی از دبیرخانه کنفرانس صلح و اسلام در شوروی سابق توسط مفتی مسلمانان در مسکو اشکالتراشیهایی بهوجود میآمد. پس از اقدام اداره گذرنامه و پیگیری من معلوم شد که ممنوعالخروج شدهام. در هر دو مورد با وساطت مرحوم آیتالله شریعتمداری توسط تیمسار صمد صمدیانپور، رییس کل شهربانی کشور -که همشهری ما بود- مشکل برطرف شد.
«روانداختن» برای اینگونه وساطتها، برای نیروهای منتقد دشوار نبود؟
این قبیل وساطتها در دوران قبل، اقدام مرسومی از سوی مراجع قم، تهران و مشهد بود و مثلا در مورد شهید بهشتی وساطت آیتالله سیداحمد خوانساری و آیهالله سیدمحمدهادی میلانی از مشهد، مشکل را برطرف کرد و ایشان برای اداره مرکز اسلامی هامبورگ، عازم آلمان شدند. اما حضور فعال در بیشتر این کنفرانسها در اروپا، بلاد عربی- اسلامی، پس از پیروزی انقلاب اسلامی بود که بهعنوان نماینده حوزه علمیه قم و مدیر تنها مجله عربی قم -الهادی- در آنها شرکت کردم یا بهعنوان نماینده امام (ره) در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به آن دعوت میشدم. چند مورد هم به هنگام اقامت در ایتالیا-که پنجسال طول کشید- پیش آمد که بنده فعالانه در آن همایشها و کنفرانسها بهویژه در ایتالیا، الجزایر، سوئیس، انگلیس، ترکیه و آلمان حضور داشتم. در برخی از این سمینارها که دانشجویی بود، در انگلستان و آلمان به دعوت انجمنهای اسلامی شرکت کردم و سخنرانی داشتم که طبق اظهار دوستان اغلب با موفقیت همراه بود و تاثیر خاصی در بین جوانان داشت.
اساسا رویکرد رژیم پهلوی نسبتبه فعالیتهای دینیای که در سطح بینالمللی برگزار میشد اما تقابل مستقیم با وضعیت شاه نداشت چه بود؟
رژیم پهلوی در مورد فعالیتهای اسلامی در سطح بینالمللی چون بهظاهر تقابلی با آن نداشت، حساسیت خاصی نشان نمیداد و اگر هم داشت، آن را اظهار نمیکرد. ولی فعالیتها را توسط ایادی و ماموران خود رصد میکرد. اگر تضاد حادی با رژیم نداشت، پس از مراجعت پیگیری نمیکرد ولی اسناد موجود در ساواک یا وزارت امورخارجه -که هماکنون در دسترس است- نشان میدهد که بهنحوی مراقب اوضاع بودهاند که البته این امر در رابطه با بخش آشکار جلسات کنفرانسها بود. ولی از بخش پشتپرده آنها -که برقراری روابط حسنه با رهبران حرکتهای اسلامی بلاد دیگر بود-اطلاعی نداشتند و هیچنوع اشارهای به کیفیت و محتوای آنها در اسناد دیده نمیشود چون عوامل آنها در آن جلسات خصوصی حضور نداشتند.
از سال32، با نشریاتی چون مکتب اسلام، مکتب تشیع، معارف جعفری، راه حق، ندای حق، وظیفه، مجموعه حکمت، نور دانش، آیین اسلام، مسلمین، آستان قدس، نسل نو، نسل جوان، استوار، پیکار اندیشه، مهد آزادی و... همکاری داشتید. با توجه به محدودیتها در فضای رسانهای، چقدر فضا برای کار در این حوزه فراهم بود؟
بهطور طبیعی همکاری با این مجلهها و هفتهنامهها با توجه به شرایط موجود و مراعات «خطقرمز»ها انجام میگرفت. البته فضاسازی رسانهای در مطبوعات دینی هم محدود بود و همهچیز را بهطور صریح و شفاف نمیشد مطرح کرد اما نسبت به چاپ مقالاتی مثلا در دفاع از انقلاب الجزایر، قیامهای مردم فلسطین، مبارزات مسلمانان آفریقا و آسیا علیه استعمارگران و مزدوران حاکم بر آن بلاد، خیلی حساسیت نشان نمیدادند و به همین دلیل، من مقالات زیادی در هفتهنامه «ندای حق» و «وظیفه»- هر دو چاپ تهران- و مجله «مجموعه حکمت» و «مکتب اسلام» درباره مسایل جهان اسلام بهویژه الجزایر، فلسطین و کشمیر با نام اصل یا نام مستعار نوشتم که پیگیری و تعقیب نشد. گرچه بعضی از آن مقالات بعدها مورد توجه ساواک قرار گرفت و در گزارشها به آن مقالات برای درک طرز فکر نویسنده اشارههایی شده است ولی در مجموع، مشکل خاصی با وجود محدودیتها بهعلت مراعات شرایط و مقتضیات، برای من ایجاد نشد.
از حدود نیمقرن پیش، حرکت اصلاحی دینی در قالب تقریب مذاهب از سوی شما دنبال شد. مکاتبات با علامه شیخ محمدتقی قمی - موسس دارالتقریب قاهره- گواه این سابقه بلند است. در این راستا، با اغلب حرکتهای اسلامی معاصر و رهبران آنها در سراسر جهان اسلام، ارتباط و پیوند نزدیکی داشتید. نسبتبه علمای ایران، آیا دستهبندی خاصی از دید اندیشمندان مسلمان وجود داشت؟ (انقلابی و غیرانقلابی)
متاسفانه در آن دوران یعنی بیش از نیمقرن پیش، عملا ارتباط مناسبی بین ایران و دیگر بلاد وجود نداشت و تعداد خاصی از علمای شاخص ما با بعضی از کشورهای عربی- اسلامی ارتباط داشتند که از آن جمله آیتالله حاجمیرزا خلیلکمرهای، آیتالله سیدمحمود طالقانی، استاد سیدصدرالدین بلاغی و چند نفر دیگر را میتوان نام برد.
علمای حوزه علیمه قم، اصولا رابطه قابل ذکری با دانشمندان جهان اسلام نداشتند. درواقع جز چند نفر مانند امامموسی صدر، دیگران عملا اهتمامی به خارج از کشور نمیورزید و با علمای مصر- الازهر، هم روابط توسط آیتالله بروجردی، با اعزام مرحوم شیخ محمدتقی قمی و تاسیس دارالتقریب در قاهره آغاز شد و بهوجود آمد که همین روابط -و بعد مکاتبات- باعث پیدایش اندیشه همکاری علمی بین علمای شیعه و الازهر در راستای ایجاد تقریب بین مذاهب و تدریس فقه مذاهب در مدارس دینی شد و چند کتاب مفید فقهی و تفسیری در مصر، به همت دارالتقریب به چاپ رسید که «المختصر النافع» در فقه و « مجمع البیان» در تفسیر، از جمله این منشورات بود که با مقدمه شیوخ معروف الازهر منتشر شد. این کتابها تاثیر گستردهای در محافل مذهبی جهان عرب و اسلام داشت زیرا اغلب علمای بلاد اسلامی فارغالتحصیلان و الازهری بودند و از اقدامات آن استقبال میکردند و احترام خاصی برای «الازهر» قایل بودند.
البته بهتدریج روابط توسعه یافت و حوزه نجف اشرف با توجه به شرایط و موقعیت مکانی و سابقه علمی هزارساله به میدان آمد و شخصیتهای چون آیتالله شیخ محمدحسین کاشفالغطا، آیتالله شیخ عبدالکریم زنجانی، آیتالله سیدهبهالدین شهرستانی با سفر به مصر، سوریه و بلاد دیگر عربی روابط را توسعه دادند و حتی علاوهبر علمای الازهر، با فرهیختگانی چون شهید سیدقطب به تبادل آرا پرداخته و من در دو سفر اخیر به نجف اشرف در کتابخانه مرحوم کاشفالغطا، بعضی از کتابهای سیدقطب را دیدم که سید با خط خود آنها را پشتنویسی کرده و به آیتالله کاشفالغطا اهدا کرده است.
البته در آن دوران دستهبندی مورد نظر نسبتبه علما وجود نداشت زیرا اصولا مساله انقلابی یا غیرانقلابیبودن در محافل علمایی داخل و خارج، به آن معنا که در سیاست بود، مطرح نبود.
در این میان حرکت علمای روشناندیشی چون شهید آیتالله محمدباقر صدر یا علامه سیدمحمدحسین فضلالله یا علامه شیخمحمدرضا مظفر با پشتیبانی مرجعیت -بهویژه آیتالله سیدمحسن حکیم- در نجف، باعث توسعه روابط و تبادل فرهنگی بین آنان و علمای بلاد اسلامی شد.
علاوهبر حوزه نجف اشرف تاسیس حزب الدعوه الاسلامیه- فراگیرترین حزب شیعی در عراق- توسط رجال و علمای نجف اشرف، تاثیر بسزایی در توسعه ارتباط انقلابی میان مبارزان و علمای ما و علمای دیگر داشت که بحث درباره آن به فرصت دیگری نیاز دارد. در ایران نیز بهتدریج در حوزه علمیه قم، اقدامات مرحوم آیتالله بروجردی نقش ویژهای در ایجاد روابط داشت. این روابط بعدها با سفر شیخ الازهر، دکترمحمد فحامه به ایران و دیدار با مراجع قم و مشهد استمرار یافت.
مجموعه دیدگاههای اندیشمندان جهان اسلام یا مردم کشورهای دیگر نسبتبه حکومت وقت ایران با توجه به نزدیکی شاه با سران اکثر کشورهای عربی و اسلامی چه بود؟
در بلاد سنی که اغلب یا همه علمای آنها وابسته به حکومتها بودند، دیدگاهها هماهنگ با سیاست روسای دولتها بود. در بلادی که اکثریت با شیعیان بود، مانند عراق، لبنان و... شاه بهعنوان «شاه شیعه» چهره خاصی داشت، بهویژه که در داخل ایران هم قبل از آغاز نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی (ره)، شاه اگر «ظلالله» نبود، طبق عرف مطرح در بین «عوامالناس» مطرود هم نبود و در مسایلی مانند مساله آذربایجان، پس از فرار پیشهوری و سقوط «حکومت دموقراطها» وقتی شاه به تبریز آمد، واقعا مورد استقبال مردم و بعضی از علما قرار گرفت. با اینکه او در آن ماجرا نقشی نداشت، تصور غالب این بود که اگر شاه نبود، آذربایجان به دامن وطن بازنمیگشت. این درحالیکه این تصور با واقعیتها فاصله داشت و ورود نیروهای ارتش به تبریز پس از آزادی آن توسط مردم انجام گرفت.
شما از سال1332 با آیتالله کاشانی، آیتالله طالقانی و شهید نواب صفوی آشنا شدید. در آن مقطع به لزوم تغییر ماهوی در حکومت ایران رسیده بودید؟
بنده از همان آغاز زندگی اجتماعی- فرهنگی بهویژه پس از آشنایی با شخصیتهایی که شما نام بردید، به لزوم ایجاد یک نظام اسلامی اعتقاد داشتم و شاید تمام تلاشهای بنده بهویژه در نشر کتاب و ترجمه، در همین راستا بود. حتی در سال 1334، یعنی پس از کودتای 28مرداد، رسالهای تحت عنوان «اسلام و دموکراسی» در تهران توسط موسسه انتشاراتی «گلستان» منتشر کردم که در آن بهطور شفاف و صریح خواستار تشکیل یک نظام اسلامی دموکراتیک شده بودم که متن این رساله پس از پیروزی انقلاب تکثیر شد و برادرمان آقای محمد بستهنگار، داماد آیتالله طالقانی، آن را در کتاب پرحجم و پرمحتوای «حقوقبشر در جهان امروز» نقل کرده است. البته برداشتهای شهید نواب صفوی از نوع حکومت اسلامی که حتی «وزارت دربار» هم برای آن درنظر گرفته شده بود، با برداشت بنده فرقهایی داشت که در رساله «اسلام و دموکراسی» به چگونگی آن اشاراتی شده است.
10سال بعد از آغاز فعالیت مبارزاتی شما، ماجرای فیضیه رخ میدهد. پیش از آن یعنی بعد از کودتای 32 تا 42 نیز دوران استحکام تدریجی دستگاه امنیتی پهلوی است. در این یکدهه چه فعالیتهایی داشتید؟
در دوره 10ساله پس از کودتا، ما همراه دیگر برادران و دوستان به فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی خود، در حد توان و امکانات ادامه دادیم و علاوهبر ترجمه و نشر کتابهای شخصیتهایی چون سیدقطب، مولانا، ابوالاعلی مودودی و محمد قطب و دیگران که تاثیر بسزایی در روشنگری نسل جوان بهویژه دانشجویان داشت، در فعالیتهای سیاسی روز، در نهضت مقاومت ملی و انجمنهای اسلامی و نهضت آزادی، حضور و شرکت داشتم. البته بدون آنکه عضو آن گروهها باشم یا به اصطلاح، «روابط سازمانی و تشکیلاتی» داشته باشم. طبعا شرح کامل داستان این دوران، نیاز به فرصت دیگری دارد.
دستگیری و تبعید شما که آخرین آن به «انارک» یزد بهمدت سهسال بود، چه محدودیتهایی برای شما ایجاد میکرد؟
در دوران زندانیشدن که مستمر اما اغلب مدتزمان کوتاهی بود، بهطورطبیعی هیچ نوع فعالیتی امکانپذیر نبود. اما در دوران تبعید، آن هم به «انارک» یزد که دهکوره دورافتادهای در وسط «کویر» بود، فعالیت خاصی جز تالیف و ترجمه نداشتم و یادم است که آیتالله ناصر مکارمشیرازی از مراجع فعلی قم، مشغول تکمیل و تفسیر رسالههای فقهی خود بود و بنده هم مشغول تکمیل ترجمه «امام علی، صدای عدالت انسانی» اثر نویسنده مرحوم «جورج جرداق» مسیحی بودم که در پنج جلد و بیش از 500صفحه، به تدریج انتشار یافت. البته دوران تبعید ما هم که محکومیت سهساله بود، با آغاز حرکتهای انقلابی مردم بود و توسط خود ما- تبعیدشدگان- لغو شد و پس از چند ماه که انارک بودیم، بدون مجوز قانونی! به «قم» برگشتیم که در گزارشهای ساواک، چگونگی آن آمده است. البته تبعید که یکی از ابزارهای سرکوب رژیم بود، در عمل، نتیجه معکوس داشت و تبعیدشدگان که بالغ بر 120نفر بودند در مناطقی که حضور یافته بودند به نشر اندیشههای امام (ره) و انقلابیون و ضرورت تغییر و ساقطشدن رژیم پرداختند که تاثیر زیادی در پیروزی نهضت داشت.
خاطره کمتر گفتهشدهای از زندان و تبعید و افرادی که با آنان همبند یا همتبعیدی بودید را بیان بفرمایید.
در تبعیدگاه «انارک» نخست همه در یک منزل! - که مدرسه متروکه سه، چهار اتاقه بود- اسکان یافته بودیم. بعد آیتالله مکارمشیرازی و حجتالاسلام سیداحمد کلانتری (واعظ) و شیخ عباس ضیغمی (واعظ) با آمدن همسرانشان به منازل دیگر انتقال یافتند. بنده هم خواستم اتاقی پیدا کنم و بروم اما آیتالله پسندیده، برادر بزرگ و بزرگوار امامخمینی (ره) که 90ساله بود، مانع شدند و گفتند: اینجا اتاق اضافی هست و شما هم تنها هستید، همینجا بمانید و من هم اطاعت کردم و در آن منزل ماندم.
آیتالله پسندیده انسان وارسته و زاهدمنش، با اخلاقی کامل، پذیرای میهمانان بودند که همهروزه از قم و دیگر شهرهای ایران، برای دیدار تبعیدیها به انارک میآمدند. مرحوم شهید آیتالله صدوقی به علت نزدیکی انارک به یزد، هر هفته میآمدند و همیشه هم یک وانت مملو از نان، آب، میوه و خوراکی میآورد. چون در انارک، بهطور واقعی هیچچیز مناسبی برای ادامه زندگی وجود نداشت و البته گروه تبعیدیها، نیازی به همه آن مواد نداشتند و ما مختصری را برمیداشتیم و بقیه را بین روستاییان که فاقد ابتداییترین لوازم زندگی بودند، تقسیم میکردیم؛ یعنی خود روستاییان میآمدند دم درِ همیشه باز مدرسه! و من میوهها و لوازم دیگر را بین آنها توزیع میکردم و البته آیتالله صدوقی هم عمدتا مواد را زیاد میآورد تا بین آنان تقسیم شود.
شهید آیتالله صدوقی یک یخچال و یک کولر هم آورده بودند که اگر آنها نبود، در حرارت 50درجهای کویری، با ریزگردهای همیشگی نمیشد نفس کشید... .
آیتالله پسندیده از لحاظ سیاسی به اصطلاح ما «مصدقی» بود و اغلب روزها خاطراتی از دوران پیشین به حقیر نقل میکرد و به آقای دکتر مصدق که میرسید، قصهها همواره با تعریف و تمجید همراه بود. عجب آنکه بنده در این زمینه در نقطه مقابل قرار داشتم و اعمال دکتر مصدق را عامل شکست نهضت ملی ایران میدانستم. چراکه آقای مصدق با حذف مرحوم آیتالله کاشانی و شهید نوابصفوی، که با فتوا و جهاد آنان روی کار آمده بود، باعث دوری اغلب جریانهای مذهبی و اکثر علما از خود شد و در نهایت، کشور به سرنوشتی دچار شد که همگی شاهد آن بودیم. آیتالله کاشانی در روزنامهای وابسته به «جبهه ملی» عامل انگلیس! نام گرفت. شهید نوابصفوی به اتهام تخریب یک مشروبفروشی در شمال کشور، در دوران قبل از حکومت آقایان به زندان افکنده شد و 23ماه تمام در زندان وزیر کشور جناب آقای امیر علایی باقی ماند و روحانیت نیز مقابل این رفتار، نسبتبه دولت بدبین یا بیاعنتا شدند و نتیجه نهایی، پیروزی کودتا بود. شادروان خلیل ملکی که از هواداران سرسخت دکتر مصدق بود، در خاطرات خود مینویسد که من به دکتر گفتم این راه که شما در پیش گرفتهاید، به جهنمستان میرود، ولی ما همراه
شما میمانیم. اما ماها، همراه نماندیم و عناد و خودمحوری و قانونشکنی و لجبازیهای دولت مانند قانونشکنی و لجبازیهای بعضیها در دولت نهم و دهم باعث درد و رنج و تاملات جسمی و روحی مردم و دوری علما و مردم متشرع از دولت شد. بنده در آن روزها با احترام کامل در مقابل تعریفهای آیتالله پسندیده، به شدت از جبهه ملی و دکتر مصدق انتقاد میکردم و ایشان با بردباری حرفهای مرا گوش میکردند یا با تبسمی ملیح، پاسخ میدادند که البته پاسخها، نوعا موردقبول حقیر نبود. معذالک آیتالله پسندیده در تمام مدت اقامت در انارک- و بعدها در قم و تهران - همانند فرزند با من برخورد کرد و هیچواکنش منفیای در قبال بینش سیاسی من از خود نشان نداد.
البته آیتالله پسندیده را پس از دو، سهماه به علت بیماری شدید ناشی از آبوهوای انارک به «خمین» انتقال دادند و ما هم با آغاز بهار آزادی و استقلال، خود به قم منتقل شدیم و به فعالیتهای همهجانبه خود ادامه دادیم و در آغاز پیروزی، بنده، کلانتری شماره یک قم را که در چهارراه ارم قرار داشت، خلعسلاح و ماموران آن را مرخص کردم که داستانی طولانی دارد.
منتقدان سیاسی و مذهبی در حکومت پهلوی، بهتدریج و از نیمه دهه30 به شکل جدیتری به بیان اعتراضات خود نسبت به عملکردها و رویکردهای آن مقطع پرداختند. این روند در بین طلاب و روحانیون هم عقبه مشخصی داشت و حتی در روابط میان علمای جهان اسلام نیز این مساله در دیدارهای مختلف دنبال میشد. آیتاللهسیدهادی خسروشاهی که در سالهای پس از انقلاب، مسوولیتهای مختلف دیپلماتیک از سفارت ایران در واتیکان تا رییس نمایندگی ایران در مصر را در کارنامه دارد، از جمله این روحانیون مبارز پیش از انقلاب به شمار میرود. وی در گفتوگو با «شرق» از دودهه فعالیت خود پیش از انقلاب، روایتی ارایه کرد که در ادامه میآید.
شما از ابتدای دوران تحصیل علوم دینی، تمرکز بیشتری در راستای کار با نشریات و رسانه داشتید. میتوان نتیجه گرفت وجه آگاهیبخشی و اطلاعرسانی را برای تغییر شرایط در رژیم گذشته انتخاب کرده بودید؟
از ابتدای زندگی، یعنی دقیقا از نوجوانی، با وجود محیط بسته خانوادگی، به علت آشنایی با اندیشهها و افکار علما و دانشمندانی چون سیدجمالالدین اسدآبادی، شیخمحمدحسین کاشفالغطا، سیدهیبهالدین شهرستانی و شخصیتهای برجسته سیاسی- مذهبی معاصر دیگر مانند آیتالله کاشانی، آیتالله سیدمحمود طالقانی، شهیدسیدمجتبی نوابصفوی مسیری را غیر از مسیر مرحوم والد، آیتالله سیدمرتضی خسروشاهی که از علمای صاحب رساله آذربایجان بودند و دوبرادرم، انتخاب کردم. در همین رابطه از آغاز در فکر فهم نوع حکومت اسلامی و سپس تلاش برای ایجاد و تاسیس یکحکومت در کل بلاد اسلامی بهویژه ایران بودم که البته در عمل معلوم شد نوعی آرمانخواهی جوانانه بود. من پیمودن این راه را فقط در محدوده مساجد و مجالس مذهبی مفید نمیدیدم، بهویژه اینکه این محافل نوعا از لحاظ تعداد افراد شرکتکننده، محدود و معدود بودند و نشر افکار در آنگونه مراکز گستره وسیعی را شامل نمیشد. درواقع در میان همان عده خاص و محدود باقی میماند، گرچه همان هم، ارزش و آثاری در ارتقای سطح معلومات دینی افراد و خانوادهها داشت. در آن دوران فکر میکردند استفاده از وسایل ارتباطجمعی میتواند
در نشر هرنوع اندیشهای مفیدتر و از لحاظ گسترش، از شمول بیشتری برخوردار شود. البته میدانیم که وسایل ارتباطجمعی دوران قبل، اعم از رادیو، تلویزیون یا جراید رسمی در اختیار منتقدان رژیم پهلوی نبود و حتی اگر در اختیار قرار میگرفت، مورد استقبال عامه مردم واقع نمیشد. شاهد این مدعا، مشکلاتی بود که برای سخنرانی مانند مرحوم حسنعلی راشد یا حتی آیتالله طالقانی که مدتی در رادیو تهران بود پدید آمد و از نظر «مومنان» نهتنها موردپسند نبود، بلکه نوعی «نقص» به حساب میآمد!
در این میان فقط میماند مطبوعات معدود و مذهبی یا تالیف، ترجمه و نشر کتابهای اسلامی، با مراعات ضروری شرایط زمان و مکان! ... و بههمین علل و دلایل بنده تشخیص داده بودم که باید از این مسیر وارد مرحله آگاهیبخشی عموم شد و البته اهالی منبر که روشناندیش بودند هم سهم خاص خود را در محدودهای خاص القا میکردند.
بههرحال بعدها روشن شد انتخاب این روش، نقش مثبت و تاثیرگذاری بین نسل جوان بهویژه دانشجویان داشته است. با توجه به تعدد نوبت چاپ و تیراژ کتابها و نشریات که نوعا بین سهتا پنجهزار نسخه در هر چاپ بود، میتوان به گستره نفوذ این قبیل نشریات در میان مردم پی برد که بیتردید همراه با آثار مثبتی بود.
شرکت در کنفرانسها و کنگرههای اسلامی در کشورهای اروپایی و اسلامی، از جمله پاکستان، مصر، الجزایر، عربستان، سوریه، قطر، ترکیه، لبنان، ایتالیا، انگلیس، آلمان و سوئیس، در کارنامه شما دیده میشود. چه میزان از این فعالیتها پیش از انقلاب صورت گرفت. آیا محدودیت خاصی از این بابت برای شما ایجاد شد؟
شرکت در کنفرانسها و سمینارهای بینالمللی، البته بعد دیگری از نوع فعالیت بنده بود. بخشی از این کنفرانسها که نوعا غیرسیاسی به مفهوم مصطلح آن زمان بود، در زمان رژیم سابق برگزار میشد. بنده هم بهعلت ارتباط فرهنگی با رهبری حرکتهای سیاسی سایر بلاد، به این کنفرانسها دعوت میشدم و رژیم هم در اوایل حساسیتی با این قبیل امور نداشت. ولی در یکی، دومورد، برای دعوتی از عربستانسعودی و دعوتی از دبیرخانه کنفرانس صلح و اسلام در شوروی سابق توسط مفتی مسلمانان در مسکو اشکالتراشیهایی بهوجود میآمد. پس از اقدام اداره گذرنامه و پیگیری من معلوم شد که ممنوعالخروج شدهام. در هر دو مورد با وساطت مرحوم آیتالله شریعتمداری توسط تیمسار صمد صمدیانپور، رییس کل شهربانی کشور -که همشهری ما بود- مشکل برطرف شد.
«روانداختن» برای اینگونه وساطتها، برای نیروهای منتقد دشوار نبود؟
این قبیل وساطتها در دوران قبل، اقدام مرسومی از سوی مراجع قم، تهران و مشهد بود و مثلا در مورد شهید بهشتی وساطت آیتالله سیداحمد خوانساری و آیهالله سیدمحمدهادی میلانی از مشهد، مشکل را برطرف کرد و ایشان برای اداره مرکز اسلامی هامبورگ، عازم آلمان شدند. اما حضور فعال در بیشتر این کنفرانسها در اروپا، بلاد عربی- اسلامی، پس از پیروزی انقلاب اسلامی بود که بهعنوان نماینده حوزه علمیه قم و مدیر تنها مجله عربی قم -الهادی- در آنها شرکت کردم یا بهعنوان نماینده امام (ره) در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به آن دعوت میشدم. چند مورد هم به هنگام اقامت در ایتالیا-که پنجسال طول کشید- پیش آمد که بنده فعالانه در آن همایشها و کنفرانسها بهویژه در ایتالیا، الجزایر، سوئیس، انگلیس، ترکیه و آلمان حضور داشتم. در برخی از این سمینارها که دانشجویی بود، در انگلستان و آلمان به دعوت انجمنهای اسلامی شرکت کردم و سخنرانی داشتم که طبق اظهار دوستان اغلب با موفقیت همراه بود و تاثیر خاصی در بین جوانان داشت.
اساسا رویکرد رژیم پهلوی نسبتبه فعالیتهای دینیای که در سطح بینالمللی برگزار میشد اما تقابل مستقیم با وضعیت شاه نداشت چه بود؟
رژیم پهلوی در مورد فعالیتهای اسلامی در سطح بینالمللی چون بهظاهر تقابلی با آن نداشت، حساسیت خاصی نشان نمیداد و اگر هم داشت، آن را اظهار نمیکرد. ولی فعالیتها را توسط ایادی و ماموران خود رصد میکرد. اگر تضاد حادی با رژیم نداشت، پس از مراجعت پیگیری نمیکرد ولی اسناد موجود در ساواک یا وزارت امورخارجه -که هماکنون در دسترس است- نشان میدهد که بهنحوی مراقب اوضاع بودهاند که البته این امر در رابطه با بخش آشکار جلسات کنفرانسها بود. ولی از بخش پشتپرده آنها -که برقراری روابط حسنه با رهبران حرکتهای اسلامی بلاد دیگر بود-اطلاعی نداشتند و هیچنوع اشارهای به کیفیت و محتوای آنها در اسناد دیده نمیشود چون عوامل آنها در آن جلسات خصوصی حضور نداشتند.
از سال32، با نشریاتی چون مکتب اسلام، مکتب تشیع، معارف جعفری، راه حق، ندای حق، وظیفه، مجموعه حکمت، نور دانش، آیین اسلام، مسلمین، آستان قدس، نسل نو، نسل جوان، استوار، پیکار اندیشه، مهد آزادی و... همکاری داشتید. با توجه به محدودیتها در فضای رسانهای، چقدر فضا برای کار در این حوزه فراهم بود؟
بهطور طبیعی همکاری با این مجلهها و هفتهنامهها با توجه به شرایط موجود و مراعات «خطقرمز»ها انجام میگرفت. البته فضاسازی رسانهای در مطبوعات دینی هم محدود بود و همهچیز را بهطور صریح و شفاف نمیشد مطرح کرد اما نسبت به چاپ مقالاتی مثلا در دفاع از انقلاب الجزایر، قیامهای مردم فلسطین، مبارزات مسلمانان آفریقا و آسیا علیه استعمارگران و مزدوران حاکم بر آن بلاد، خیلی حساسیت نشان نمیدادند و به همین دلیل، من مقالات زیادی در هفتهنامه «ندای حق» و «وظیفه»- هر دو چاپ تهران- و مجله «مجموعه حکمت» و «مکتب اسلام» درباره مسایل جهان اسلام بهویژه الجزایر، فلسطین و کشمیر با نام اصل یا نام مستعار نوشتم که پیگیری و تعقیب نشد. گرچه بعضی از آن مقالات بعدها مورد توجه ساواک قرار گرفت و در گزارشها به آن مقالات برای درک طرز فکر نویسنده اشارههایی شده است ولی در مجموع، مشکل خاصی با وجود محدودیتها بهعلت مراعات شرایط و مقتضیات، برای من ایجاد نشد.
از حدود نیمقرن پیش، حرکت اصلاحی دینی در قالب تقریب مذاهب از سوی شما دنبال شد. مکاتبات با علامه شیخ محمدتقی قمی - موسس دارالتقریب قاهره- گواه این سابقه بلند است. در این راستا، با اغلب حرکتهای اسلامی معاصر و رهبران آنها در سراسر جهان اسلام، ارتباط و پیوند نزدیکی داشتید. نسبتبه علمای ایران، آیا دستهبندی خاصی از دید اندیشمندان مسلمان وجود داشت؟ (انقلابی و غیرانقلابی)
متاسفانه در آن دوران یعنی بیش از نیمقرن پیش، عملا ارتباط مناسبی بین ایران و دیگر بلاد وجود نداشت و تعداد خاصی از علمای شاخص ما با بعضی از کشورهای عربی- اسلامی ارتباط داشتند که از آن جمله آیتالله حاجمیرزا خلیلکمرهای، آیتالله سیدمحمود طالقانی، استاد سیدصدرالدین بلاغی و چند نفر دیگر را میتوان نام برد.
علمای حوزه علیمه قم، اصولا رابطه قابل ذکری با دانشمندان جهان اسلام نداشتند. درواقع جز چند نفر مانند امامموسی صدر، دیگران عملا اهتمامی به خارج از کشور نمیورزید و با علمای مصر- الازهر، هم روابط توسط آیتالله بروجردی، با اعزام مرحوم شیخ محمدتقی قمی و تاسیس دارالتقریب در قاهره آغاز شد و بهوجود آمد که همین روابط -و بعد مکاتبات- باعث پیدایش اندیشه همکاری علمی بین علمای شیعه و الازهر در راستای ایجاد تقریب بین مذاهب و تدریس فقه مذاهب در مدارس دینی شد و چند کتاب مفید فقهی و تفسیری در مصر، به همت دارالتقریب به چاپ رسید که «المختصر النافع» در فقه و « مجمع البیان» در تفسیر، از جمله این منشورات بود که با مقدمه شیوخ معروف الازهر منتشر شد. این کتابها تاثیر گستردهای در محافل مذهبی جهان عرب و اسلام داشت زیرا اغلب علمای بلاد اسلامی فارغالتحصیلان و الازهری بودند و از اقدامات آن استقبال میکردند و احترام خاصی برای «الازهر» قایل بودند.
البته بهتدریج روابط توسعه یافت و حوزه نجف اشرف با توجه به شرایط و موقعیت مکانی و سابقه علمی هزارساله به میدان آمد و شخصیتهای چون آیتالله شیخ محمدحسین کاشفالغطا، آیتالله شیخ عبدالکریم زنجانی، آیتالله سیدهبهالدین شهرستانی با سفر به مصر، سوریه و بلاد دیگر عربی روابط را توسعه دادند و حتی علاوهبر علمای الازهر، با فرهیختگانی چون شهید سیدقطب به تبادل آرا پرداخته و من در دو سفر اخیر به نجف اشرف در کتابخانه مرحوم کاشفالغطا، بعضی از کتابهای سیدقطب را دیدم که سید با خط خود آنها را پشتنویسی کرده و به آیتالله کاشفالغطا اهدا کرده است.
البته در آن دوران دستهبندی مورد نظر نسبتبه علما وجود نداشت زیرا اصولا مساله انقلابی یا غیرانقلابیبودن در محافل علمایی داخل و خارج، به آن معنا که در سیاست بود، مطرح نبود.
در این میان حرکت علمای روشناندیشی چون شهید آیتالله محمدباقر صدر یا علامه سیدمحمدحسین فضلالله یا علامه شیخمحمدرضا مظفر با پشتیبانی مرجعیت -بهویژه آیتالله سیدمحسن حکیم- در نجف، باعث توسعه روابط و تبادل فرهنگی بین آنان و علمای بلاد اسلامی شد.
علاوهبر حوزه نجف اشرف تاسیس حزب الدعوه الاسلامیه- فراگیرترین حزب شیعی در عراق- توسط رجال و علمای نجف اشرف، تاثیر بسزایی در توسعه ارتباط انقلابی میان مبارزان و علمای ما و علمای دیگر داشت که بحث درباره آن به فرصت دیگری نیاز دارد. در ایران نیز بهتدریج در حوزه علمیه قم، اقدامات مرحوم آیتالله بروجردی نقش ویژهای در ایجاد روابط داشت. این روابط بعدها با سفر شیخ الازهر، دکترمحمد فحامه به ایران و دیدار با مراجع قم و مشهد استمرار یافت.
مجموعه دیدگاههای اندیشمندان جهان اسلام یا مردم کشورهای دیگر نسبتبه حکومت وقت ایران با توجه به نزدیکی شاه با سران اکثر کشورهای عربی و اسلامی چه بود؟
در بلاد سنی که اغلب یا همه علمای آنها وابسته به حکومتها بودند، دیدگاهها هماهنگ با سیاست روسای دولتها بود. در بلادی که اکثریت با شیعیان بود، مانند عراق، لبنان و... شاه بهعنوان «شاه شیعه» چهره خاصی داشت، بهویژه که در داخل ایران هم قبل از آغاز نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی (ره)، شاه اگر «ظلالله» نبود، طبق عرف مطرح در بین «عوامالناس» مطرود هم نبود و در مسایلی مانند مساله آذربایجان، پس از فرار پیشهوری و سقوط «حکومت دموقراطها» وقتی شاه به تبریز آمد، واقعا مورد استقبال مردم و بعضی از علما قرار گرفت. با اینکه او در آن ماجرا نقشی نداشت، تصور غالب این بود که اگر شاه نبود، آذربایجان به دامن وطن بازنمیگشت. این درحالیکه این تصور با واقعیتها فاصله داشت و ورود نیروهای ارتش به تبریز پس از آزادی آن توسط مردم انجام گرفت.
شما از سال1332 با آیتالله کاشانی، آیتالله طالقانی و شهید نواب صفوی آشنا شدید. در آن مقطع به لزوم تغییر ماهوی در حکومت ایران رسیده بودید؟
بنده از همان آغاز زندگی اجتماعی- فرهنگی بهویژه پس از آشنایی با شخصیتهایی که شما نام بردید، به لزوم ایجاد یک نظام اسلامی اعتقاد داشتم و شاید تمام تلاشهای بنده بهویژه در نشر کتاب و ترجمه، در همین راستا بود. حتی در سال 1334، یعنی پس از کودتای 28مرداد، رسالهای تحت عنوان «اسلام و دموکراسی» در تهران توسط موسسه انتشاراتی «گلستان» منتشر کردم که در آن بهطور شفاف و صریح خواستار تشکیل یک نظام اسلامی دموکراتیک شده بودم که متن این رساله پس از پیروزی انقلاب تکثیر شد و برادرمان آقای محمد بستهنگار، داماد آیتالله طالقانی، آن را در کتاب پرحجم و پرمحتوای «حقوقبشر در جهان امروز» نقل کرده است. البته برداشتهای شهید نواب صفوی از نوع حکومت اسلامی که حتی «وزارت دربار» هم برای آن درنظر گرفته شده بود، با برداشت بنده فرقهایی داشت که در رساله «اسلام و دموکراسی» به چگونگی آن اشاراتی شده است.
10سال بعد از آغاز فعالیت مبارزاتی شما، ماجرای فیضیه رخ میدهد. پیش از آن یعنی بعد از کودتای 32 تا 42 نیز دوران استحکام تدریجی دستگاه امنیتی پهلوی است. در این یکدهه چه فعالیتهایی داشتید؟
در دوره 10ساله پس از کودتا، ما همراه دیگر برادران و دوستان به فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی خود، در حد توان و امکانات ادامه دادیم و علاوهبر ترجمه و نشر کتابهای شخصیتهایی چون سیدقطب، مولانا، ابوالاعلی مودودی و محمد قطب و دیگران که تاثیر بسزایی در روشنگری نسل جوان بهویژه دانشجویان داشت، در فعالیتهای سیاسی روز، در نهضت مقاومت ملی و انجمنهای اسلامی و نهضت آزادی، حضور و شرکت داشتم. البته بدون آنکه عضو آن گروهها باشم یا به اصطلاح، «روابط سازمانی و تشکیلاتی» داشته باشم. طبعا شرح کامل داستان این دوران، نیاز به فرصت دیگری دارد.
دستگیری و تبعید شما که آخرین آن به «انارک» یزد بهمدت سهسال بود، چه محدودیتهایی برای شما ایجاد میکرد؟
در دوران زندانیشدن که مستمر اما اغلب مدتزمان کوتاهی بود، بهطورطبیعی هیچ نوع فعالیتی امکانپذیر نبود. اما در دوران تبعید، آن هم به «انارک» یزد که دهکوره دورافتادهای در وسط «کویر» بود، فعالیت خاصی جز تالیف و ترجمه نداشتم و یادم است که آیتالله ناصر مکارمشیرازی از مراجع فعلی قم، مشغول تکمیل و تفسیر رسالههای فقهی خود بود و بنده هم مشغول تکمیل ترجمه «امام علی، صدای عدالت انسانی» اثر نویسنده مرحوم «جورج جرداق» مسیحی بودم که در پنج جلد و بیش از 500صفحه، به تدریج انتشار یافت. البته دوران تبعید ما هم که محکومیت سهساله بود، با آغاز حرکتهای انقلابی مردم بود و توسط خود ما- تبعیدشدگان- لغو شد و پس از چند ماه که انارک بودیم، بدون مجوز قانونی! به «قم» برگشتیم که در گزارشهای ساواک، چگونگی آن آمده است. البته تبعید که یکی از ابزارهای سرکوب رژیم بود، در عمل، نتیجه معکوس داشت و تبعیدشدگان که بالغ بر 120نفر بودند در مناطقی که حضور یافته بودند به نشر اندیشههای امام (ره) و انقلابیون و ضرورت تغییر و ساقطشدن رژیم پرداختند که تاثیر زیادی در پیروزی نهضت داشت.
خاطره کمتر گفتهشدهای از زندان و تبعید و افرادی که با آنان همبند یا همتبعیدی بودید را بیان بفرمایید.
در تبعیدگاه «انارک» نخست همه در یک منزل! - که مدرسه متروکه سه، چهار اتاقه بود- اسکان یافته بودیم. بعد آیتالله مکارمشیرازی و حجتالاسلام سیداحمد کلانتری (واعظ) و شیخ عباس ضیغمی (واعظ) با آمدن همسرانشان به منازل دیگر انتقال یافتند. بنده هم خواستم اتاقی پیدا کنم و بروم اما آیتالله پسندیده، برادر بزرگ و بزرگوار امامخمینی (ره) که 90ساله بود، مانع شدند و گفتند: اینجا اتاق اضافی هست و شما هم تنها هستید، همینجا بمانید و من هم اطاعت کردم و در آن منزل ماندم.
آیتالله پسندیده انسان وارسته و زاهدمنش، با اخلاقی کامل، پذیرای میهمانان بودند که همهروزه از قم و دیگر شهرهای ایران، برای دیدار تبعیدیها به انارک میآمدند. مرحوم شهید آیتالله صدوقی به علت نزدیکی انارک به یزد، هر هفته میآمدند و همیشه هم یک وانت مملو از نان، آب، میوه و خوراکی میآورد. چون در انارک، بهطور واقعی هیچچیز مناسبی برای ادامه زندگی وجود نداشت و البته گروه تبعیدیها، نیازی به همه آن مواد نداشتند و ما مختصری را برمیداشتیم و بقیه را بین روستاییان که فاقد ابتداییترین لوازم زندگی بودند، تقسیم میکردیم؛ یعنی خود روستاییان میآمدند دم درِ همیشه باز مدرسه! و من میوهها و لوازم دیگر را بین آنها توزیع میکردم و البته آیتالله صدوقی هم عمدتا مواد را زیاد میآورد تا بین آنان تقسیم شود.
شهید آیتالله صدوقی یک یخچال و یک کولر هم آورده بودند که اگر آنها نبود، در حرارت 50درجهای کویری، با ریزگردهای همیشگی نمیشد نفس کشید... .
آیتالله پسندیده از لحاظ سیاسی به اصطلاح ما «مصدقی» بود و اغلب روزها خاطراتی از دوران پیشین به حقیر نقل میکرد و به آقای دکتر مصدق که میرسید، قصهها همواره با تعریف و تمجید همراه بود. عجب آنکه بنده در این زمینه در نقطه مقابل قرار داشتم و اعمال دکتر مصدق را عامل شکست نهضت ملی ایران میدانستم. چراکه آقای مصدق با حذف مرحوم آیتالله کاشانی و شهید نوابصفوی، که با فتوا و جهاد آنان روی کار آمده بود، باعث دوری اغلب جریانهای مذهبی و اکثر علما از خود شد و در نهایت، کشور به سرنوشتی دچار شد که همگی شاهد آن بودیم. آیتالله کاشانی در روزنامهای وابسته به «جبهه ملی» عامل انگلیس! نام گرفت. شهید نوابصفوی به اتهام تخریب یک مشروبفروشی در شمال کشور، در دوران قبل از حکومت آقایان به زندان افکنده شد و 23ماه تمام در زندان وزیر کشور جناب آقای امیر علایی باقی ماند و روحانیت نیز مقابل این رفتار، نسبتبه دولت بدبین یا بیاعنتا شدند و نتیجه نهایی، پیروزی کودتا بود. شادروان خلیل ملکی که از هواداران سرسخت دکتر مصدق بود، در خاطرات خود مینویسد که من به دکتر گفتم این راه که شما در پیش گرفتهاید، به جهنمستان میرود، ولی ما همراه
شما میمانیم. اما ماها، همراه نماندیم و عناد و خودمحوری و قانونشکنی و لجبازیهای دولت مانند قانونشکنی و لجبازیهای بعضیها در دولت نهم و دهم باعث درد و رنج و تاملات جسمی و روحی مردم و دوری علما و مردم متشرع از دولت شد. بنده در آن روزها با احترام کامل در مقابل تعریفهای آیتالله پسندیده، به شدت از جبهه ملی و دکتر مصدق انتقاد میکردم و ایشان با بردباری حرفهای مرا گوش میکردند یا با تبسمی ملیح، پاسخ میدادند که البته پاسخها، نوعا موردقبول حقیر نبود. معذالک آیتالله پسندیده در تمام مدت اقامت در انارک- و بعدها در قم و تهران - همانند فرزند با من برخورد کرد و هیچواکنش منفیای در قبال بینش سیاسی من از خود نشان نداد.
البته آیتالله پسندیده را پس از دو، سهماه به علت بیماری شدید ناشی از آبوهوای انارک به «خمین» انتقال دادند و ما هم با آغاز بهار آزادی و استقلال، خود به قم منتقل شدیم و به فعالیتهای همهجانبه خود ادامه دادیم و در آغاز پیروزی، بنده، کلانتری شماره یک قم را که در چهارراه ارم قرار داشت، خلعسلاح و ماموران آن را مرخص کردم که داستانی طولانی دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.