|

سیدسلمان صفوی در گفت‌وگو با «شرق»:

شکاف طبقاتی یکی از عوامل اصلی سرنگونی حکومت شاه بود

اعظم ویسمه

سیدسلمان صفوی، از بنیانگذاران گروه چریکی «توحیدی صف»، بوده است. این گروه توحیدی ابتدا برای مبارزه با رژیم شاه، استراتژی مقابله مسلحانه را انتخاب کرد و عملیات‌های نظامی همچون انفجار مراکز و ترور حامیان شاه و آمریکایی‌ها را انجام داد. اعضای ارشد این تشکیلات به سوریه و لبنان رفتند و پس از گذراندن دوره آموزش نظامی در سازمان «فتح» فلسطین، به ایران بازگشتند. اما پس از مدتی رویکرد نظامی گروه توحیدی صف به مبارزه فرهنگی تغییر یافت. سیدسلمان صفوی که علاوه‌بر عضویت در این گروه، فرمانده حفاظت امام‌خمینی(ره) در فرودگاه مهرآباد و از کادرهای اولیه سپاه پاسداران بوده است، به‌دلیل سفر به انگلیس به سوالات «شرق» در این خصوص به‌صورت مکتوب پاسخ داد. او اکنون نویسنده و رییس مرکز بین‌المللی مطالعات صلح است.

نحوه عضویت شما در گروه توحیدی صف چگونه بود و چه اهدافی را برای مبارزه انتخاب کرده بودید؟
شهیدمحمد بروجردی، برادر صادقی و اینجانب، گروه چریکی توحیدی صف را برای مبارزه با رژیم پهلوی تاسیس کردیم. هدف ما مبارزه با سلطه امپریالیسم آمریکا در ایران، مبارزه با نظام طبقاتی، آزادی ملت ایران و برقراری عدالت و قسط اجتماعی در سایه تعالیم رهایی‌بخش اسلام ناب محمدی بود.
چگونه در گروه توحیدی صف به این نتیجه رسیدید که مبارزه مسلحانه با رژیم شاه را باید انتخاب کرد؟
مبارزات پارلمانتاریستی خلق ایران به رهبری دکتر مصدق شکست خورده و قیام 15خرداد42 نیز سرکوب شده بود. پاسخ انتقادات روشنفکران و علما از سوی رژیم پهلوی نیز زندان، تبعید و محرومیت از حقوق اجتماعی نظیر تعلیق یا اخراج دانشجویان و کارگران بود. جواب گلوله با گلوله باید داده می‌شد. شاه فرصت اصلاحات را از دست داده بود. او فکر می‌کرد با تکیه بر ساواک، گارد شاهنشاهی و ارتش تا دندان مسلح می‌تواند هرصدای مخالفی را سرکوب کند. او ندای فریادخواهی ملت را نمی‌شنید؛ بنابراین چاره‌ای جز مبارزه تا سرنگونی او نبود.
اما پس از مدتی رویکرد مبارزه مسلحانه به مبارزه فرهنگی تغییر یافت. دلیل آن چه بود؟
پس از کودتای مارکسیست‌ها در سازمان مجاهدین‌خلق و تغییر ایدئولوژی سازمان، برخی از علمای مبارز نظیر آیت‌الله ربانی‌شیرازی به این باور رسیدند که مبارزه فرهنگی تنها راه مقابله با رژیم شاه است و سازمان‌های چریکی به خاطر تجربه تلخ تغییر ایدئولوژی مجاهدین‌خلق نمی‌توانند کشور را به جایی برسانند و حتی ممکن است موجب بروز مشکلاتی در روند مبارزات شوند. اینجانب مشورت با آیت‌الله مطهری، آیت‌الله بهشتی، آیت‌الله طاهری‌اصفهانی، آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای و حجت‌الاسلام محمد منتظری برای مبارزه توأمان مسلحانه و فرهنگی با رژیم شاه مجوز گرفتم. خط‌مشی مبارزاتی ما نیز از سوی امام‌خمینی(ره) در نجف پس از گفت‌وگوی برادر صادقی با حضرت‌امام و حمایت استاد شهیدمحمد منتظری تایید شد. امام فرمودند بیرون‌کردن آمریکایی‌ها را سرلوحه مبارزات خود قرار دهید.
ما به‌عنوان بازوی مسلح مرجعیت انقلابی در راستای اهداف امام‌خمینی(ره) و هماهنگ با رهبری عالی مبارزات انقلابی (امام‌خمینی) عمل می‌کردیم و تقریبا همه اقدامات خود را با آیت‌الله مطهری، آیت‌الله بهشتی و آیت‌الله طاهری‌اصفهانی هماهنگ می‌کردیم. برای مثال ترور بختیار به‌خاطر مذاکرات پنهانی شورای انقلاب در چارچوب مصالح انقلاب، به حالت تعلیق درآمد.
از چه زمانی مبارزه با رژیم شاه و انقلاب برای گروه‌های مختلف انقلابی، جدی‌تر شد و به این نتیجه رسیدند که مشکلات کشور با وجود رژیم پهلوی حل نمی‌شود؟
سرنگونی دولت مصدق به رهبری آمریکا و انگلستان و بازگرداندن شاه به تاج‌وتخت، دستگیری گسترده چهره‌های شاخص سازمان‌های سیاسی حامی مبارزات پارلمانتاریستی نظیر جبهه ملی و نهضت آزادی ایران مانند مهندس بازرگان، شکست انقلاب سفید شاه، سرکوب قیام مسالمت‌آمیز 15خرداد 1342، گسترده‌شدن فاصله طبقاتی شهر و روستا، طبقه کارگر و طبقه ثروتمند، وابستگی شدید اقتصاد و ارتش ایران به آمریکا، حمایت شاه از رژیم اسرائیل، گسترش علنی بی‌بندوباری اخلاقی در شهرهای بزرگ، نابودی کشاورزی و توسعه صنعت «کمپرادور» و تشدید سرکوب‌های سیاسی؛ انقلابیون را به این نتیجه رساند که جز سرنگونی حکومت دیکتاتوری راهی برای نجات خلق ایران و استقرار آزادی، استقلال و عدالت وجود ندارد.
در سال‌های پایانی حکومت پهلوی، چه مشکلاتی در حوزه سیاسی داخلی کشور وجود داشت؟ این مشکلات تا چه حد جدی بود که زندان‌ها -از نیروهای چپ تا روحانی- پر شده بود؟
سرکوب آزادی‌های سیاسی، انحلال احزاب منتقد، سرکوب مطالبات دانشجویان و کارگران، رشد فاصله طبقاتی، رشد طبقه خرده‌بورژوا، شکنجه مخالفان و خفقان شدید، علایم آشکار بیماری وخیم سیاسی رژیم پهلوی در دهه50 بود.
چقدر خود شاه را در این مسایل مسوول می‌دانید؟
شاه شخصا مسوول سرکوب آزادی‌های سیاسی و وابستگی اقتصادی ایران به غرب بود. او با بالارفتن قیمت نفت و افزایش درآمد ایران، بر شدت رفتار دیکتاتوری خود افزود. شاه خود را عقل کل و بی‌نیاز از مشورت با اندیشمندان کشور می‌دانست. او می‌پنداشت حتی قادر است رهبران آمریکا را هدایت کند. شاه درعین‌حال به دلیل سوابق تاریخی انگلستان در سرنگونی قاجار و بر تخت نشاندن و سرنگونی رضاخان، نسبت به انگلستان بدبین بود. از سوی دیگر با توجه به روابط نزدیک حزب توده و جریان پیشه‌وری با شوروی، می‌اندیشید هرگونه تحرک سیاسی در ایران، به شرق یا غرب وابسته است. بنابراین مخالفان خود را وابسته به آن‌سوی مرزها می‌دانست. به‌هرحال بی‌لیاقتی اطرافیان، نظری کاملا غیرعلمی است و عموم خاطرات منتشرشده اطرافیان شاه اعم از عَلم، فربد، پرویز راجی و... حاکی از آن است که شاه حاکم علی‌الاطلاق ایران بود و این پندار و کردار، پاشنه آشیل او و سبب سرنگونی رژیم او شد؛ چنان‌که پس از فرار شاه، ارتش و ساواک نیز مضمحل شدند، زیرا عادت کرده بودند شاه دستور دهد و آنها اطاعت کنند. اطاعت کورکورانه، سرلوحه حکومت شاه بود و همین امر اسباب سرنگونی او را فراهم آورد. او حتی تفکر خلاق را در اطرافیان خود نیز سرکوب می‌کرد.
برخی صاحب‌نظران معتقدند در آن سال‌ها در حوزه‌هایی از قبیل فرهنگ (آزادی‌های فرهنگی)، حوزه اقتصاد با وجود توزیع پول در طبقه متوسط و حتی در برخی مسایل اجتماعی، در ظاهر شرایط مانند حوزه سیاسی بحرانی نبود. درباره این فرضیه چه نظری دارید؟
من از درون دوران شاه، به‌عنوان کسی که در آن دوره زندگی و مبارزه کرده و توسط ساواک شکنجه شده؛ خاطرات و مشاهدات ملموس خود را می‌گویم. در زمان شاه، انحطاط اخلاقی، تبلیغ غرب‌گرایی و بی‌دینی کاملا آزاد بود؛ اما آزادی فرهنگی برای اسلام به‌عنوان یک‌مکتب اجتماعی وجود نداشت. بنابراین مشاهده می‌کنید حسینیه‌ارشاد را تعطیل کردند. بارها فعالیت مسجد هدایت، مسجد حسن‌آباد اصفهان و مسجد آیت‌الله مفتح را منع کردند. حتی خواندن نهج‌البلاغه در ارتش ممنوع بود. به مدرسه فیضیه قم، دانشگاه‌ها و خوابگاه‌های دانشجویان حمله کردند و نیروهای گارد در دانشگاه مستقر شدند. مارکسیست‌های انقلابی و نیروهای ملی انقلابی نیز از هرگونه آزادی فرهنگی برای نشر افکار یا برگزاری جلسات خود محروم بودند. وقتی توسط ساواک بازداشت شدم و کتابخانه‌ام مصادره شد، خواندن کتاب، ازجمله جرم‌هایم یود که در متن بازجویی‌ها موجود است. هنگام بازداشت، نیروهای ساواک با ناسزا می‌گفتند: «اینجا اتاق است یا حوزه علمیه؟ چرا این‌همه کتاب داری؟» البته خواندن مجلاتی نظیر «زن روز» و «جوانان» و کتاب‌های نویسندگانی چون «دشتی»، «فروغی» و «کسروی» مورد تشویق هم قرار می‌گرفت؛ اما مطالعه کتاب‌های مرحوم دکترشریعتی، آیت‌الله طالقانی و امام‌خمینی(ره) جرم بود. حتی خواندن داستان‌های ماکسیم گورکی و برخی از آثار جان اشتاین‌بک با محدودیت مواجه بود. نگهداری عکس خوانندگان و هنرپیشه‌ها ترویج می‌شد، اما عکس انقلابیون جهان نظیر هوشی‌مینه، کاسترو یا حتی چهره‌های فرهنگی ضدامپریالیستی نظیر فرانتس فانون ممنوع بود. نمایش تئاتر با موضوع مقاومت یا نقد سرمایه‌داری با مشکل مواجه می‌شد. حتی موسیقی معروف «شور امیراُف» در فهرست ممنوعه بود. پس در حوزه فرهنگی، آنهایی که از وجود فضای باز سخن می‌گویند باید بدانند منظورشان چیست؟ اما در حوزه اقتصادی، در دهه آخر حکومت شاه، طبقه خرده‌بورژوا در ایران رشد کرد، اما فاصله طبقاتی شهر/ روستا و طبقه کارگر با اقلیت ثروتمند حلقه نزدیک شاه بسیار زیاد شد. به‌نظر من شکاف طبقاتی یکی از عوامل اصلی سرنگونی حکومت شاه بود.
آیا انقلابیون سیاسی و رهبری انقلاب توانستند مشکل عرصه سیاست را به سایر عرصه‌ها تسری دهند و توده‌ها را با خود همراه کنند؟ یا آن عرصه‌ها -از قبیل شکاف طبقاتی و موضع شهرو روستا- نیز مستعد چالش و تنش بودند؟
رهبران مذهبی بیشتر بر تقابل استبداد / آزادی و استقلال / وابستگی غربی تاکید داشتند. ملت که مناسبات ناعادلانه اقتصادی را در همه عرصه‌های زندگی خود لمس می‌کردند و صدای آنها در کارخانه و دانشگاه سرکوب می‌شد؛ با ندای سیاسی رهبران مبارزه همدلی و سپس همراهی کردند.
پس از سال32؛ چرا اصلاحات صورت‌گرفته در سیستم رژیم شاهنشاهی موثر واقع نشد؟
در آن مقطع آمریکا سیاست‌های سرکوب‌گرانه شاه و فقر گسترده جامعه ایرانی را زمینه‌ساز غلتیدن ایران در دامن شوروی ارزیابی و تنها نسخه شفای ایران را اصلاحات گسترده اجتماعی - اقتصادی اعلام کرد. ازاین‌رو از دکتر امینی برای نخست‌وزیری حمایت کرد؛ اما شاه که تجربه دکتر مصدق را داشت به آمریکا اطلاع داد اصلاحات لازم را شخصا رهبری خواهد کرد و نیازی به دکتر امینی نیست. به‌این‌ترتیب شاه پروژه انقلاب سفید را با هدایت آمریکا آغاز کرد. انقلاب سفید شاه به‌دلیل ماهیت دیکتاتوری و طبقاتی حکومت، به جلوگیری از انفجار جامعه ایرانی و واژگونی حکومت شاه موفق نشد. شاه در سال53، حزب ایران نوین و حزب مردم را منحل و حزب رستاخیز را تاسیس کرد و ضمن اعلام دولت ایران به‌عنوان دولتی تک‌حزبی، گفت: «برای کسی که وارد این تشکیلات سیاسی نشود و معتقد به اصول حزب نباشد، دو راه وجود دارد: یا فردی متعلق به یک تشکیلات غیرقانونی یعنی به اصطلاح خودمان: «توده‌ای» و باز به اصطلاح خودمان با قدرت اثبات: بی وطن است که جایش در زندان است. اما اگر بخواهد می‌تواند فردا بدون اخذ عوارض، با گذرنامه در دست برود. زیرا ایرانی نیست، حضورش غیرقانونی است و قانون هم مجازاتش را معین کرده است. کسی هم که توده‌ای و بی‌وطن نیست، اما به این جریان هم عقیده ندارد، آزاد است. به شرطی که علنا و رسما و بدون پرده بگوید من با این جریان موافق نیستم، اما ضد وطن هم نیستم. ما به او کاری نداریم.» پس از اعلام تشکیل حزب رستاخیز، همه احزاب و سندیکاهای مجاز مانند حزب ایران نوین، حزب مردم، حزب پان‌ایرانیست و حزب ایرانیان در آن ادغام شدند. رژیم شاهنشاهی در گام بعدی تمام کارمندان دولت را مجبور به عضویت در حزب کرد. حزب هدف خود را افزایش اعضا قرار داده بود. بنابراین در سال۱۳۵۴ دومیلیون‌و‌400هزارنفر و در سال۱۳۵۵ پنج‌میلیون‌و400هزارنفر را به عضویت کانون‌های گوناگون خود درآورد. با این حال افرادی که عضو حزب بودند، تنها نام خود را در دفاتر حزب وارد کرده بودند و عملا گامی در جهت اهداف واقعی حزب برنمی‌داشتند. این حزب سه‌سال پس از تشکیل، به‌عنوان یکی از پایه‌های رژیم شاه، مورد حمله انقلابیون قرار گرفت و عملکرد آن باعث تشدید نارضایتی‌ها و سرانجام در پاییز ۱۳۵۷ به دستور رژیم شاه ملغی شد.
مهم‌ترین دلیل همراهی مردم با سیاسیون و انتخاب امام(ره) برای رهبری انقلاب و پیروزی را در چه مواردی می‌دانید؟
شکاف طبقاتی، مهم‌ترین عامل اراده ملت ایران برای سرنگونی حکومت شاهنشاهی، با توجه به انقلاب مشروطیت و نهضت ملی‌شدن نفت ایران بود. انتخاب امام‌خمینی(ره) به عنوان رهبر انقلاب از سوی مردم به‌دلیل مواضع انقلابی، مقام مرجعیت، جامعیت ابعاد عرفانی، فلسفی، فقهی، سیاسی و مبارزاتی، شخصیت کاریزمای امام، مذهبی‌بودن جامعه ایران، همدلی امام با مطالبات مردم و شجاعت و استقامت امام در مسیر آرمان‌های خلق ایران بود. امام برای مردم یادآور مجاهدت‌های سیدجمال‌الدین اسدآبادی، ستارخان، باقرخان، میرزا کوچک‌خان جنگلی، آیت‌الله مدرس، دکتر مصدق و شیخ‌صفی‌الدین اردبیلی و اخلافش بود. امام بیشتر محسنات قهرمانان تاریخ ملت ایران را در خود جمع کرده بودند؛ بنابراین رهبر قلب‌های ملت ایران شدند و با کلام نافذ خود بر قلب‌های مردم ایران حکومت کردند. امام خمینی صدای رسا و مقاوم رهایی ملت ایران از یوغ استعمار و استبداد شدند. امام منصوب پولیت بورو (هیات مرکزی حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی) علما و روشنفکران برای رهبری نبودند، بلکه به‌عنوان سمبل تجلی اراده و مطالبات ملت ستمدیده، منتخب عموم ملت ایران بودند.

سیدسلمان صفوی، از بنیانگذاران گروه چریکی «توحیدی صف»، بوده است. این گروه توحیدی ابتدا برای مبارزه با رژیم شاه، استراتژی مقابله مسلحانه را انتخاب کرد و عملیات‌های نظامی همچون انفجار مراکز و ترور حامیان شاه و آمریکایی‌ها را انجام داد. اعضای ارشد این تشکیلات به سوریه و لبنان رفتند و پس از گذراندن دوره آموزش نظامی در سازمان «فتح» فلسطین، به ایران بازگشتند. اما پس از مدتی رویکرد نظامی گروه توحیدی صف به مبارزه فرهنگی تغییر یافت. سیدسلمان صفوی که علاوه‌بر عضویت در این گروه، فرمانده حفاظت امام‌خمینی(ره) در فرودگاه مهرآباد و از کادرهای اولیه سپاه پاسداران بوده است، به‌دلیل سفر به انگلیس به سوالات «شرق» در این خصوص به‌صورت مکتوب پاسخ داد. او اکنون نویسنده و رییس مرکز بین‌المللی مطالعات صلح است.

نحوه عضویت شما در گروه توحیدی صف چگونه بود و چه اهدافی را برای مبارزه انتخاب کرده بودید؟
شهیدمحمد بروجردی، برادر صادقی و اینجانب، گروه چریکی توحیدی صف را برای مبارزه با رژیم پهلوی تاسیس کردیم. هدف ما مبارزه با سلطه امپریالیسم آمریکا در ایران، مبارزه با نظام طبقاتی، آزادی ملت ایران و برقراری عدالت و قسط اجتماعی در سایه تعالیم رهایی‌بخش اسلام ناب محمدی بود.
چگونه در گروه توحیدی صف به این نتیجه رسیدید که مبارزه مسلحانه با رژیم شاه را باید انتخاب کرد؟
مبارزات پارلمانتاریستی خلق ایران به رهبری دکتر مصدق شکست خورده و قیام 15خرداد42 نیز سرکوب شده بود. پاسخ انتقادات روشنفکران و علما از سوی رژیم پهلوی نیز زندان، تبعید و محرومیت از حقوق اجتماعی نظیر تعلیق یا اخراج دانشجویان و کارگران بود. جواب گلوله با گلوله باید داده می‌شد. شاه فرصت اصلاحات را از دست داده بود. او فکر می‌کرد با تکیه بر ساواک، گارد شاهنشاهی و ارتش تا دندان مسلح می‌تواند هرصدای مخالفی را سرکوب کند. او ندای فریادخواهی ملت را نمی‌شنید؛ بنابراین چاره‌ای جز مبارزه تا سرنگونی او نبود.
اما پس از مدتی رویکرد مبارزه مسلحانه به مبارزه فرهنگی تغییر یافت. دلیل آن چه بود؟
پس از کودتای مارکسیست‌ها در سازمان مجاهدین‌خلق و تغییر ایدئولوژی سازمان، برخی از علمای مبارز نظیر آیت‌الله ربانی‌شیرازی به این باور رسیدند که مبارزه فرهنگی تنها راه مقابله با رژیم شاه است و سازمان‌های چریکی به خاطر تجربه تلخ تغییر ایدئولوژی مجاهدین‌خلق نمی‌توانند کشور را به جایی برسانند و حتی ممکن است موجب بروز مشکلاتی در روند مبارزات شوند. اینجانب مشورت با آیت‌الله مطهری، آیت‌الله بهشتی، آیت‌الله طاهری‌اصفهانی، آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای و حجت‌الاسلام محمد منتظری برای مبارزه توأمان مسلحانه و فرهنگی با رژیم شاه مجوز گرفتم. خط‌مشی مبارزاتی ما نیز از سوی امام‌خمینی(ره) در نجف پس از گفت‌وگوی برادر صادقی با حضرت‌امام و حمایت استاد شهیدمحمد منتظری تایید شد. امام فرمودند بیرون‌کردن آمریکایی‌ها را سرلوحه مبارزات خود قرار دهید.
ما به‌عنوان بازوی مسلح مرجعیت انقلابی در راستای اهداف امام‌خمینی(ره) و هماهنگ با رهبری عالی مبارزات انقلابی (امام‌خمینی) عمل می‌کردیم و تقریبا همه اقدامات خود را با آیت‌الله مطهری، آیت‌الله بهشتی و آیت‌الله طاهری‌اصفهانی هماهنگ می‌کردیم. برای مثال ترور بختیار به‌خاطر مذاکرات پنهانی شورای انقلاب در چارچوب مصالح انقلاب، به حالت تعلیق درآمد.
از چه زمانی مبارزه با رژیم شاه و انقلاب برای گروه‌های مختلف انقلابی، جدی‌تر شد و به این نتیجه رسیدند که مشکلات کشور با وجود رژیم پهلوی حل نمی‌شود؟
سرنگونی دولت مصدق به رهبری آمریکا و انگلستان و بازگرداندن شاه به تاج‌وتخت، دستگیری گسترده چهره‌های شاخص سازمان‌های سیاسی حامی مبارزات پارلمانتاریستی نظیر جبهه ملی و نهضت آزادی ایران مانند مهندس بازرگان، شکست انقلاب سفید شاه، سرکوب قیام مسالمت‌آمیز 15خرداد 1342، گسترده‌شدن فاصله طبقاتی شهر و روستا، طبقه کارگر و طبقه ثروتمند، وابستگی شدید اقتصاد و ارتش ایران به آمریکا، حمایت شاه از رژیم اسرائیل، گسترش علنی بی‌بندوباری اخلاقی در شهرهای بزرگ، نابودی کشاورزی و توسعه صنعت «کمپرادور» و تشدید سرکوب‌های سیاسی؛ انقلابیون را به این نتیجه رساند که جز سرنگونی حکومت دیکتاتوری راهی برای نجات خلق ایران و استقرار آزادی، استقلال و عدالت وجود ندارد.
در سال‌های پایانی حکومت پهلوی، چه مشکلاتی در حوزه سیاسی داخلی کشور وجود داشت؟ این مشکلات تا چه حد جدی بود که زندان‌ها -از نیروهای چپ تا روحانی- پر شده بود؟
سرکوب آزادی‌های سیاسی، انحلال احزاب منتقد، سرکوب مطالبات دانشجویان و کارگران، رشد فاصله طبقاتی، رشد طبقه خرده‌بورژوا، شکنجه مخالفان و خفقان شدید، علایم آشکار بیماری وخیم سیاسی رژیم پهلوی در دهه50 بود.
چقدر خود شاه را در این مسایل مسوول می‌دانید؟
شاه شخصا مسوول سرکوب آزادی‌های سیاسی و وابستگی اقتصادی ایران به غرب بود. او با بالارفتن قیمت نفت و افزایش درآمد ایران، بر شدت رفتار دیکتاتوری خود افزود. شاه خود را عقل کل و بی‌نیاز از مشورت با اندیشمندان کشور می‌دانست. او می‌پنداشت حتی قادر است رهبران آمریکا را هدایت کند. شاه درعین‌حال به دلیل سوابق تاریخی انگلستان در سرنگونی قاجار و بر تخت نشاندن و سرنگونی رضاخان، نسبت به انگلستان بدبین بود. از سوی دیگر با توجه به روابط نزدیک حزب توده و جریان پیشه‌وری با شوروی، می‌اندیشید هرگونه تحرک سیاسی در ایران، به شرق یا غرب وابسته است. بنابراین مخالفان خود را وابسته به آن‌سوی مرزها می‌دانست. به‌هرحال بی‌لیاقتی اطرافیان، نظری کاملا غیرعلمی است و عموم خاطرات منتشرشده اطرافیان شاه اعم از عَلم، فربد، پرویز راجی و... حاکی از آن است که شاه حاکم علی‌الاطلاق ایران بود و این پندار و کردار، پاشنه آشیل او و سبب سرنگونی رژیم او شد؛ چنان‌که پس از فرار شاه، ارتش و ساواک نیز مضمحل شدند، زیرا عادت کرده بودند شاه دستور دهد و آنها اطاعت کنند. اطاعت کورکورانه، سرلوحه حکومت شاه بود و همین امر اسباب سرنگونی او را فراهم آورد. او حتی تفکر خلاق را در اطرافیان خود نیز سرکوب می‌کرد.
برخی صاحب‌نظران معتقدند در آن سال‌ها در حوزه‌هایی از قبیل فرهنگ (آزادی‌های فرهنگی)، حوزه اقتصاد با وجود توزیع پول در طبقه متوسط و حتی در برخی مسایل اجتماعی، در ظاهر شرایط مانند حوزه سیاسی بحرانی نبود. درباره این فرضیه چه نظری دارید؟
من از درون دوران شاه، به‌عنوان کسی که در آن دوره زندگی و مبارزه کرده و توسط ساواک شکنجه شده؛ خاطرات و مشاهدات ملموس خود را می‌گویم. در زمان شاه، انحطاط اخلاقی، تبلیغ غرب‌گرایی و بی‌دینی کاملا آزاد بود؛ اما آزادی فرهنگی برای اسلام به‌عنوان یک‌مکتب اجتماعی وجود نداشت. بنابراین مشاهده می‌کنید حسینیه‌ارشاد را تعطیل کردند. بارها فعالیت مسجد هدایت، مسجد حسن‌آباد اصفهان و مسجد آیت‌الله مفتح را منع کردند. حتی خواندن نهج‌البلاغه در ارتش ممنوع بود. به مدرسه فیضیه قم، دانشگاه‌ها و خوابگاه‌های دانشجویان حمله کردند و نیروهای گارد در دانشگاه مستقر شدند. مارکسیست‌های انقلابی و نیروهای ملی انقلابی نیز از هرگونه آزادی فرهنگی برای نشر افکار یا برگزاری جلسات خود محروم بودند. وقتی توسط ساواک بازداشت شدم و کتابخانه‌ام مصادره شد، خواندن کتاب، ازجمله جرم‌هایم یود که در متن بازجویی‌ها موجود است. هنگام بازداشت، نیروهای ساواک با ناسزا می‌گفتند: «اینجا اتاق است یا حوزه علمیه؟ چرا این‌همه کتاب داری؟» البته خواندن مجلاتی نظیر «زن روز» و «جوانان» و کتاب‌های نویسندگانی چون «دشتی»، «فروغی» و «کسروی» مورد تشویق هم قرار می‌گرفت؛ اما مطالعه کتاب‌های مرحوم دکترشریعتی، آیت‌الله طالقانی و امام‌خمینی(ره) جرم بود. حتی خواندن داستان‌های ماکسیم گورکی و برخی از آثار جان اشتاین‌بک با محدودیت مواجه بود. نگهداری عکس خوانندگان و هنرپیشه‌ها ترویج می‌شد، اما عکس انقلابیون جهان نظیر هوشی‌مینه، کاسترو یا حتی چهره‌های فرهنگی ضدامپریالیستی نظیر فرانتس فانون ممنوع بود. نمایش تئاتر با موضوع مقاومت یا نقد سرمایه‌داری با مشکل مواجه می‌شد. حتی موسیقی معروف «شور امیراُف» در فهرست ممنوعه بود. پس در حوزه فرهنگی، آنهایی که از وجود فضای باز سخن می‌گویند باید بدانند منظورشان چیست؟ اما در حوزه اقتصادی، در دهه آخر حکومت شاه، طبقه خرده‌بورژوا در ایران رشد کرد، اما فاصله طبقاتی شهر/ روستا و طبقه کارگر با اقلیت ثروتمند حلقه نزدیک شاه بسیار زیاد شد. به‌نظر من شکاف طبقاتی یکی از عوامل اصلی سرنگونی حکومت شاه بود.
آیا انقلابیون سیاسی و رهبری انقلاب توانستند مشکل عرصه سیاست را به سایر عرصه‌ها تسری دهند و توده‌ها را با خود همراه کنند؟ یا آن عرصه‌ها -از قبیل شکاف طبقاتی و موضع شهرو روستا- نیز مستعد چالش و تنش بودند؟
رهبران مذهبی بیشتر بر تقابل استبداد / آزادی و استقلال / وابستگی غربی تاکید داشتند. ملت که مناسبات ناعادلانه اقتصادی را در همه عرصه‌های زندگی خود لمس می‌کردند و صدای آنها در کارخانه و دانشگاه سرکوب می‌شد؛ با ندای سیاسی رهبران مبارزه همدلی و سپس همراهی کردند.
پس از سال32؛ چرا اصلاحات صورت‌گرفته در سیستم رژیم شاهنشاهی موثر واقع نشد؟
در آن مقطع آمریکا سیاست‌های سرکوب‌گرانه شاه و فقر گسترده جامعه ایرانی را زمینه‌ساز غلتیدن ایران در دامن شوروی ارزیابی و تنها نسخه شفای ایران را اصلاحات گسترده اجتماعی - اقتصادی اعلام کرد. ازاین‌رو از دکتر امینی برای نخست‌وزیری حمایت کرد؛ اما شاه که تجربه دکتر مصدق را داشت به آمریکا اطلاع داد اصلاحات لازم را شخصا رهبری خواهد کرد و نیازی به دکتر امینی نیست. به‌این‌ترتیب شاه پروژه انقلاب سفید را با هدایت آمریکا آغاز کرد. انقلاب سفید شاه به‌دلیل ماهیت دیکتاتوری و طبقاتی حکومت، به جلوگیری از انفجار جامعه ایرانی و واژگونی حکومت شاه موفق نشد. شاه در سال53، حزب ایران نوین و حزب مردم را منحل و حزب رستاخیز را تاسیس کرد و ضمن اعلام دولت ایران به‌عنوان دولتی تک‌حزبی، گفت: «برای کسی که وارد این تشکیلات سیاسی نشود و معتقد به اصول حزب نباشد، دو راه وجود دارد: یا فردی متعلق به یک تشکیلات غیرقانونی یعنی به اصطلاح خودمان: «توده‌ای» و باز به اصطلاح خودمان با قدرت اثبات: بی وطن است که جایش در زندان است. اما اگر بخواهد می‌تواند فردا بدون اخذ عوارض، با گذرنامه در دست برود. زیرا ایرانی نیست، حضورش غیرقانونی است و قانون هم مجازاتش را معین کرده است. کسی هم که توده‌ای و بی‌وطن نیست، اما به این جریان هم عقیده ندارد، آزاد است. به شرطی که علنا و رسما و بدون پرده بگوید من با این جریان موافق نیستم، اما ضد وطن هم نیستم. ما به او کاری نداریم.» پس از اعلام تشکیل حزب رستاخیز، همه احزاب و سندیکاهای مجاز مانند حزب ایران نوین، حزب مردم، حزب پان‌ایرانیست و حزب ایرانیان در آن ادغام شدند. رژیم شاهنشاهی در گام بعدی تمام کارمندان دولت را مجبور به عضویت در حزب کرد. حزب هدف خود را افزایش اعضا قرار داده بود. بنابراین در سال۱۳۵۴ دومیلیون‌و‌400هزارنفر و در سال۱۳۵۵ پنج‌میلیون‌و400هزارنفر را به عضویت کانون‌های گوناگون خود درآورد. با این حال افرادی که عضو حزب بودند، تنها نام خود را در دفاتر حزب وارد کرده بودند و عملا گامی در جهت اهداف واقعی حزب برنمی‌داشتند. این حزب سه‌سال پس از تشکیل، به‌عنوان یکی از پایه‌های رژیم شاه، مورد حمله انقلابیون قرار گرفت و عملکرد آن باعث تشدید نارضایتی‌ها و سرانجام در پاییز ۱۳۵۷ به دستور رژیم شاه ملغی شد.
مهم‌ترین دلیل همراهی مردم با سیاسیون و انتخاب امام(ره) برای رهبری انقلاب و پیروزی را در چه مواردی می‌دانید؟
شکاف طبقاتی، مهم‌ترین عامل اراده ملت ایران برای سرنگونی حکومت شاهنشاهی، با توجه به انقلاب مشروطیت و نهضت ملی‌شدن نفت ایران بود. انتخاب امام‌خمینی(ره) به عنوان رهبر انقلاب از سوی مردم به‌دلیل مواضع انقلابی، مقام مرجعیت، جامعیت ابعاد عرفانی، فلسفی، فقهی، سیاسی و مبارزاتی، شخصیت کاریزمای امام، مذهبی‌بودن جامعه ایران، همدلی امام با مطالبات مردم و شجاعت و استقامت امام در مسیر آرمان‌های خلق ایران بود. امام برای مردم یادآور مجاهدت‌های سیدجمال‌الدین اسدآبادی، ستارخان، باقرخان، میرزا کوچک‌خان جنگلی، آیت‌الله مدرس، دکتر مصدق و شیخ‌صفی‌الدین اردبیلی و اخلافش بود. امام بیشتر محسنات قهرمانان تاریخ ملت ایران را در خود جمع کرده بودند؛ بنابراین رهبر قلب‌های ملت ایران شدند و با کلام نافذ خود بر قلب‌های مردم ایران حکومت کردند. امام خمینی صدای رسا و مقاوم رهایی ملت ایران از یوغ استعمار و استبداد شدند. امام منصوب پولیت بورو (هیات مرکزی حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی) علما و روشنفکران برای رهبری نبودند، بلکه به‌عنوان سمبل تجلی اراده و مطالبات ملت ستمدیده، منتخب عموم ملت ایران بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.