|

انقلاب باورنکردنی

فریدون مجلسی . پژوهشگر تاریخ

پیروزی انقلاب ایران در سال 1357نه‌فقط برای رژیم حاکم و نه‌فقط برای ناظران و دولت‌های بیگانه، بلکه برای خود انقلابیون نیز، چنانکه بارها تاکید کرده‌اند، باورنکردنی بود. درباره ریشه‌ها و چگونگی شکل‌گیری و به‌سرانجام‌رسیدن انقلاب در داخل و خارج کشور بحث‌های بسیار شده است. بازندگان داخلی مطابق معمول ایرانی‌ها که همیشه می‌خواهند قصورها، زیان‌ها و شکست‌ها را به گردن دیگران بیندازند، هم شکست و هم پیروزی را حاصل توطئه‌ای جهانی و کار را کار انگلیسی‌ها و همدستانشان می‌دانند و خلاص. یعنی همان توهم توطئه و تلقی بسیار آشنای دایی‌جان‌ناپلئونی. اینان می‌گویند که شاه به چنان اقتداری رسیده بود که غربی‌ها از برخاستن چنان رقیبی بیمناک شدند و در کنفرانس «گوادولوپ» جمع شدند و زیر پای او را جارو کردند، اما توجه ندارند که گردهمایی سران غرب در گوادولوپ کمتر از یک‌ماه پیش از خروج شاه از ایران رخ داد و چنان مهلتی، حتی برای توطئه براندازی دولتی کوچک و ضعیف امکان‌پذیر نیست تا چه رسد به براندازی دولت مقتدری که مدعیان، اقتدارش را هم بیش از اندازه تصور کرده‌اند! درواقع گوادولوپ سقوط را به چشم می‌دید و نگران «بعد از سقوط» بود، که مبادا نیروهای چپ بهره‌مند از حمایت‌های مالی و سازماندهی دیرپای شوروی بتوانند جای رژیم روبه‌افول را بگیرند. از سوی دیگر طرفداران توهم توطئه به این پرسش پاسخ نمی‌دهند که انگلیس یا دولت‌های غربی طی ثلث‌قرن بعد از آن توطئه به چه سودی دست یافتند؟ زیرا توطئه‌گران فرضی که لابد در مقام تصمیم‌گیری بوده‌اند باید اکنون همگی مرده یا خانه‌نشین باشند! آیا برای نوادگانشان توطئه کردند؟
گروه‌های اپوزیسیون چپ و ملی که در یکی، دوسال منتهی به سقوط رژیم پیشین بسیار فعال بودند و قلم و بیان و روزنامه‌ها و کتاب‌ها و محافل فرهنگی و ادبی و شعرخوانی و نمایشی و برخی از حرکات و جنبش‌های سیاسی اعتراض‌آمیز طبقه‌متوسط را درانحصار و اختیار خود داشتند، تصور می‌کردند که انقلابشان از آنها ربوده شده و آنها را از جایگاه منطقی خود رانده و ناکام گذاشته است.
معمولا طبقه‌متوسط را درشمار حامیان رژیم‌های حاکم تلقی می‌کنند. در ایران این طبقه در دوران رضاشاه رو‌به‌پیشرفت نهاد و تدریجا در شهرها گسترده‌تر شد، اما آن داوری کلی که ممکن است در اغلب نقاط جهان درست باشد، با شرایط ایران تطبیق نمی‌کرد. در ایران نیز طبقه رقیق و نازک متوسط، طی اعصار در کنار و حاشیه طبقه حاکمه شکل گرفته و بیش از توسعه مالی و مادی، توسعه فرهنگی یافته و حتی در هیات‌حاکمه نیز نفوذ کرده و تاثیر گذاشته بود. به‌همین‌دلیل جنبش‌های عدالت‌خواهانه و اصلاح‌طلبانه پیشین نیز، همچون جنبش مشروطه، زمانی که 95درصد مردم بی‌سواد بودند و نمی‌توانستند شکل توده‌ای و انقلابی داشته باشد، از درون همین طبقه متوسط برخاست. نهضت‌ملی‌ایران با تکیه بر ملی‌شدن نفت نیز برخاسته از دل همان طبقه متوسط رقیقی بود که اکنون به‌جای پنج‌درصد، مشارکتی 15درصدی یافته بود. جالب اینکه حزب توده نیز همچون ملیون آرمان‌خواه از میان همین طبقه برخاسته بود. اینان بودند که کتاب و روزنامه داشتند، محافل فرهنگی داشتند، استاد یا دانشجو بودند، خودهایشان را دایما می‌دیدند و می‌خواندند و می‌شنیدند و تصور می‌کردند که خودهایشان، همگانند، بی‌آنکه توجه داشته باشند که همگان، از آنان دور بودند و گرچه از مادر زاده بودند، اما هنوز پدیدار نشده بودند! گاه در خارج و داخل تفسیرها، عکس‌ها، کلیپ‌ها و برنامه‌هایی بسیار نوستالژیک درباره همان زمان‌های ایران منتشر می‌شود. دوستی از من پرسید که آیا این تصاویر و فیلم‌ها واقعیت دارد یا ساختگی است؟ گفتم مطمئن باش که واقعیت دارد، اما تمامِ واقعیت نیست. منتقدان در دوران رژیم گذشته در قالب بقایای ملیون، چپ‌های گوناگون و روحانیون از سال‌ها پیش خواهان اصلاحات، آزادی‌ها و مبارزه با عدم مشروعیت رژیم بودند که پس از رخداد 28مرداد، مظلومیت و تلاش و زندان نیروهای مخالف به آن مبارزه تداوم بخشیده بود. چه شد که آن سرکوب، پس از 25سال اثر خود را نشان داد و آن رژیم را فروپاشید؟ باید دنبال نیروی بزرگ‌تر و پرشمارتری بود که قلم‌داران و روزنامه‌داران و محافل فرهنگی از وجودشان آگاه نبودند، در حالی که آن نیروی بزرگ‌تر و پرشمارتر از وجود اینان باخبر و بهره‌مند بود، اما کار خودش را می‌کرد! آن‌هم نه پنهانی؛ آشکار. منتها معاندان سنتی با اتکا به توانمندی‌های فرهنگی خود می‌پنداشتند آن امواج ثانوی اما بزرگ‌تر حاصل عملکرد و تاثیر قلم‌های آنان است! اینان از آنچه در هزاران‌مسجد می‌گذشت، خبر نداشتند. از نیروهایی که از خاک‌آلوده‌شدن لباس‌هایشان در مبارزه نگران نبودند، خبر نداشتند. از هزاران و ده‌هاهزار نوار کاستی که منتشر و شنیده می‌شد، از محتوای آنها خبر نداشتند. آنها و حتی ملیون و مدنی‌های مذهبی نظیر نهضت آزادی با اینکه به آن حرکات زیرین جامعه نزدیک‌تر بودند، اما چنان خود را در موضع حق و برخوردار از حمایت عامه می‌پنداشتند که آن حرکات را نیز از آثار افکار و اعمال خود می‌پنداشتند. می‌پنداشتند! چنین بود که غافلگیر شدند و پنداشتند که نهضتی از آنان ربوده شده است؛ همان‌هایی که از چپ، راست، ملی و میانه به لس‌آنجلس، پاریس و لندن رانده شدند و اکنون نسل‌دوم و سومی پدید آورده‌اند که می‌دانند تباری ایرانی داشته‌اند و هنوز میان شاهی‌ها، مصدقی‌های موروثی‌شان، میان توده‌ای‌ها و دموکرات‌هایشان همان کشمکش باستانی ادامه دارد.
آنان غافل بودند که در آن دوران به اقتضای سرعت‌گرفتن زمان، جهش درآمدهای نفتی، چندبرابرشدن برنامه‌های عمرانی و تلاش‌های روبنایی در راه «تمدن بزرگ»، طبقه تازه‌ای از مهاجران روستایی را از همان 90درصد و 85درصد ناپیدا، در کنار و در زیر طبقه متوسط شهری می‌پروراندند. همه هم نامدار نبودند. بعضا با همان تعلقات فرهنگی، اما در بازار و میدان، ریشه داشتند. چشمه‌ای از قدرت‌نمایی خود را نیز در قیام 30تیر1331 با اشاره آیت‌الله کاشانی نشان داده بودند؛ همان قیامی که مصدقی‌ها آن را کلا به حساب خود، توده‌ای‌ها به حساب خود آورده و آیت‌الله کاشانی نیز یک سوی آن بود که منجر به آن «سقوط بزرگ» شد. اینک شرایط نیز به توسعه و پدیداری آن قشر همیشه‌موجود و همیشه‌ناپیدا کمک کرده بود؛ قشری که فرهنگ دین‌مدارانه‌اش را از روستا همراه آورده و با فرهنگ چندبعدی شهری بیگانه بود؛ قشری که ناگهان دریافت چه اکثریت عظیمی است؛ قشری که از شیوه‌های آنهایی که بر ایشان فخر می‌فروختند، بیزار بود؛ از لباسشان، از خوردوخوراک، از موسیقی‌شان، از تفریحاتشان که آن را گمراه‌کننده می‌دانستند و از کراواتشان و زبان و لحن سخن‌گفتنشان و از همه‌چیزشان. مانند الجزایری‌ها در مقابل اشغالگران فرانسوی می‌جنگیدند. اما در اینجا آن بیگانگان هموطنانشان بودند که مانند غربی‌ها بودند. ذهنیتی که حتی پیوستن به حزب‌توده نتوانسته بود آن را از فکر جلال آل‌احمد بزداید، او را از آن حزب جدا کرده با مقابله با ظواهری واداشته بود که آن را «غرب‌زدگی» می‌نامید.
اینها حقایقی است که در آن کلیپ‌ها و فیلم‌های مستند که از شبکه فارسی‌زبان برون‌مرزی پخش می‌شود، دیده نمی‌شوند. فقط ناگهان شعله‌کشیدن و انفجار حیرت‌انگیزشان ظاهر می‌شود! وقتی انقلاب آغاز شد، آنچه در خارج انعکاس می‌یافت، آثار همان قلم‌ها، همان مقالات، همان سخنان و همان آرمان‌هایی بود که در میان اکثریت روبه‌ظهور «غرب‌زدگی» نامیده می‌شد. غرب آن سخنان آزادیخواهانه را می‌شنید و حمایت می‌کرد. منتظر سقوط شاه بیمار بودند که بر مردمی آگاه از معیارهای دلخواه خود سختگیری می‌کرد؛ شاهی که زندان داشت و آزادی‌ها را محدود می‌کرد. منتقدان با آرزواندیشی انتظار داشتند سامانه‌ای دموکراتیک مطابق معیارهای آنان و اپوزیسیون ملی و چپ ایرانی جایگزین شاه شود. وقتی چنان نشد، گفتند ربوده شد! همان اکثریت بود که از میان آن سربازگیری می‌شد. حتی در گارد شاهنشاهی؛ همان‌هایی که در انقلاب فرماندهانشان را در باشگاه امنشان به گلوله بستند. چه کسی باید با آنها مقابله می‌کرد؟
اکنون نیز نباید غافل بود که فرزندانِ آن فرهنگ تک‌مدارانه روستایی در گوناگونی و پیچیدگی فرهنگ مدنی و جهانی ذوب شده است. اکنون در اثر انقلاب و جابه‌جایی بزرگ جمعیتی و امتزاج فرهنگی و توسعه سواد، آن نسبت قدیمی 10درصدی به نسبتی 90درصدی تبدیل می‌شود. اکنون عصر شبکه و اینترنت و تلفن‌های دستی است و به بهانه پاشایی‌ها و ناشناس‌تر از آن خودنمایی می‌کنند. نیازی به تن‌دادن به‌نوعی غافلگیری معکوس نیست. باید زمان را شناخت و با آن آشتی کرد.

پیروزی انقلاب ایران در سال 1357نه‌فقط برای رژیم حاکم و نه‌فقط برای ناظران و دولت‌های بیگانه، بلکه برای خود انقلابیون نیز، چنانکه بارها تاکید کرده‌اند، باورنکردنی بود. درباره ریشه‌ها و چگونگی شکل‌گیری و به‌سرانجام‌رسیدن انقلاب در داخل و خارج کشور بحث‌های بسیار شده است. بازندگان داخلی مطابق معمول ایرانی‌ها که همیشه می‌خواهند قصورها، زیان‌ها و شکست‌ها را به گردن دیگران بیندازند، هم شکست و هم پیروزی را حاصل توطئه‌ای جهانی و کار را کار انگلیسی‌ها و همدستانشان می‌دانند و خلاص. یعنی همان توهم توطئه و تلقی بسیار آشنای دایی‌جان‌ناپلئونی. اینان می‌گویند که شاه به چنان اقتداری رسیده بود که غربی‌ها از برخاستن چنان رقیبی بیمناک شدند و در کنفرانس «گوادولوپ» جمع شدند و زیر پای او را جارو کردند، اما توجه ندارند که گردهمایی سران غرب در گوادولوپ کمتر از یک‌ماه پیش از خروج شاه از ایران رخ داد و چنان مهلتی، حتی برای توطئه براندازی دولتی کوچک و ضعیف امکان‌پذیر نیست تا چه رسد به براندازی دولت مقتدری که مدعیان، اقتدارش را هم بیش از اندازه تصور کرده‌اند! درواقع گوادولوپ سقوط را به چشم می‌دید و نگران «بعد از سقوط» بود، که مبادا نیروهای چپ بهره‌مند از حمایت‌های مالی و سازماندهی دیرپای شوروی بتوانند جای رژیم روبه‌افول را بگیرند. از سوی دیگر طرفداران توهم توطئه به این پرسش پاسخ نمی‌دهند که انگلیس یا دولت‌های غربی طی ثلث‌قرن بعد از آن توطئه به چه سودی دست یافتند؟ زیرا توطئه‌گران فرضی که لابد در مقام تصمیم‌گیری بوده‌اند باید اکنون همگی مرده یا خانه‌نشین باشند! آیا برای نوادگانشان توطئه کردند؟
گروه‌های اپوزیسیون چپ و ملی که در یکی، دوسال منتهی به سقوط رژیم پیشین بسیار فعال بودند و قلم و بیان و روزنامه‌ها و کتاب‌ها و محافل فرهنگی و ادبی و شعرخوانی و نمایشی و برخی از حرکات و جنبش‌های سیاسی اعتراض‌آمیز طبقه‌متوسط را درانحصار و اختیار خود داشتند، تصور می‌کردند که انقلابشان از آنها ربوده شده و آنها را از جایگاه منطقی خود رانده و ناکام گذاشته است.
معمولا طبقه‌متوسط را درشمار حامیان رژیم‌های حاکم تلقی می‌کنند. در ایران این طبقه در دوران رضاشاه رو‌به‌پیشرفت نهاد و تدریجا در شهرها گسترده‌تر شد، اما آن داوری کلی که ممکن است در اغلب نقاط جهان درست باشد، با شرایط ایران تطبیق نمی‌کرد. در ایران نیز طبقه رقیق و نازک متوسط، طی اعصار در کنار و حاشیه طبقه حاکمه شکل گرفته و بیش از توسعه مالی و مادی، توسعه فرهنگی یافته و حتی در هیات‌حاکمه نیز نفوذ کرده و تاثیر گذاشته بود. به‌همین‌دلیل جنبش‌های عدالت‌خواهانه و اصلاح‌طلبانه پیشین نیز، همچون جنبش مشروطه، زمانی که 95درصد مردم بی‌سواد بودند و نمی‌توانستند شکل توده‌ای و انقلابی داشته باشد، از درون همین طبقه متوسط برخاست. نهضت‌ملی‌ایران با تکیه بر ملی‌شدن نفت نیز برخاسته از دل همان طبقه متوسط رقیقی بود که اکنون به‌جای پنج‌درصد، مشارکتی 15درصدی یافته بود. جالب اینکه حزب توده نیز همچون ملیون آرمان‌خواه از میان همین طبقه برخاسته بود. اینان بودند که کتاب و روزنامه داشتند، محافل فرهنگی داشتند، استاد یا دانشجو بودند، خودهایشان را دایما می‌دیدند و می‌خواندند و می‌شنیدند و تصور می‌کردند که خودهایشان، همگانند، بی‌آنکه توجه داشته باشند که همگان، از آنان دور بودند و گرچه از مادر زاده بودند، اما هنوز پدیدار نشده بودند! گاه در خارج و داخل تفسیرها، عکس‌ها، کلیپ‌ها و برنامه‌هایی بسیار نوستالژیک درباره همان زمان‌های ایران منتشر می‌شود. دوستی از من پرسید که آیا این تصاویر و فیلم‌ها واقعیت دارد یا ساختگی است؟ گفتم مطمئن باش که واقعیت دارد، اما تمامِ واقعیت نیست. منتقدان در دوران رژیم گذشته در قالب بقایای ملیون، چپ‌های گوناگون و روحانیون از سال‌ها پیش خواهان اصلاحات، آزادی‌ها و مبارزه با عدم مشروعیت رژیم بودند که پس از رخداد 28مرداد، مظلومیت و تلاش و زندان نیروهای مخالف به آن مبارزه تداوم بخشیده بود. چه شد که آن سرکوب، پس از 25سال اثر خود را نشان داد و آن رژیم را فروپاشید؟ باید دنبال نیروی بزرگ‌تر و پرشمارتری بود که قلم‌داران و روزنامه‌داران و محافل فرهنگی از وجودشان آگاه نبودند، در حالی که آن نیروی بزرگ‌تر و پرشمارتر از وجود اینان باخبر و بهره‌مند بود، اما کار خودش را می‌کرد! آن‌هم نه پنهانی؛ آشکار. منتها معاندان سنتی با اتکا به توانمندی‌های فرهنگی خود می‌پنداشتند آن امواج ثانوی اما بزرگ‌تر حاصل عملکرد و تاثیر قلم‌های آنان است! اینان از آنچه در هزاران‌مسجد می‌گذشت، خبر نداشتند. از نیروهایی که از خاک‌آلوده‌شدن لباس‌هایشان در مبارزه نگران نبودند، خبر نداشتند. از هزاران و ده‌هاهزار نوار کاستی که منتشر و شنیده می‌شد، از محتوای آنها خبر نداشتند. آنها و حتی ملیون و مدنی‌های مذهبی نظیر نهضت آزادی با اینکه به آن حرکات زیرین جامعه نزدیک‌تر بودند، اما چنان خود را در موضع حق و برخوردار از حمایت عامه می‌پنداشتند که آن حرکات را نیز از آثار افکار و اعمال خود می‌پنداشتند. می‌پنداشتند! چنین بود که غافلگیر شدند و پنداشتند که نهضتی از آنان ربوده شده است؛ همان‌هایی که از چپ، راست، ملی و میانه به لس‌آنجلس، پاریس و لندن رانده شدند و اکنون نسل‌دوم و سومی پدید آورده‌اند که می‌دانند تباری ایرانی داشته‌اند و هنوز میان شاهی‌ها، مصدقی‌های موروثی‌شان، میان توده‌ای‌ها و دموکرات‌هایشان همان کشمکش باستانی ادامه دارد.
آنان غافل بودند که در آن دوران به اقتضای سرعت‌گرفتن زمان، جهش درآمدهای نفتی، چندبرابرشدن برنامه‌های عمرانی و تلاش‌های روبنایی در راه «تمدن بزرگ»، طبقه تازه‌ای از مهاجران روستایی را از همان 90درصد و 85درصد ناپیدا، در کنار و در زیر طبقه متوسط شهری می‌پروراندند. همه هم نامدار نبودند. بعضا با همان تعلقات فرهنگی، اما در بازار و میدان، ریشه داشتند. چشمه‌ای از قدرت‌نمایی خود را نیز در قیام 30تیر1331 با اشاره آیت‌الله کاشانی نشان داده بودند؛ همان قیامی که مصدقی‌ها آن را کلا به حساب خود، توده‌ای‌ها به حساب خود آورده و آیت‌الله کاشانی نیز یک سوی آن بود که منجر به آن «سقوط بزرگ» شد. اینک شرایط نیز به توسعه و پدیداری آن قشر همیشه‌موجود و همیشه‌ناپیدا کمک کرده بود؛ قشری که فرهنگ دین‌مدارانه‌اش را از روستا همراه آورده و با فرهنگ چندبعدی شهری بیگانه بود؛ قشری که ناگهان دریافت چه اکثریت عظیمی است؛ قشری که از شیوه‌های آنهایی که بر ایشان فخر می‌فروختند، بیزار بود؛ از لباسشان، از خوردوخوراک، از موسیقی‌شان، از تفریحاتشان که آن را گمراه‌کننده می‌دانستند و از کراواتشان و زبان و لحن سخن‌گفتنشان و از همه‌چیزشان. مانند الجزایری‌ها در مقابل اشغالگران فرانسوی می‌جنگیدند. اما در اینجا آن بیگانگان هموطنانشان بودند که مانند غربی‌ها بودند. ذهنیتی که حتی پیوستن به حزب‌توده نتوانسته بود آن را از فکر جلال آل‌احمد بزداید، او را از آن حزب جدا کرده با مقابله با ظواهری واداشته بود که آن را «غرب‌زدگی» می‌نامید.
اینها حقایقی است که در آن کلیپ‌ها و فیلم‌های مستند که از شبکه فارسی‌زبان برون‌مرزی پخش می‌شود، دیده نمی‌شوند. فقط ناگهان شعله‌کشیدن و انفجار حیرت‌انگیزشان ظاهر می‌شود! وقتی انقلاب آغاز شد، آنچه در خارج انعکاس می‌یافت، آثار همان قلم‌ها، همان مقالات، همان سخنان و همان آرمان‌هایی بود که در میان اکثریت روبه‌ظهور «غرب‌زدگی» نامیده می‌شد. غرب آن سخنان آزادیخواهانه را می‌شنید و حمایت می‌کرد. منتظر سقوط شاه بیمار بودند که بر مردمی آگاه از معیارهای دلخواه خود سختگیری می‌کرد؛ شاهی که زندان داشت و آزادی‌ها را محدود می‌کرد. منتقدان با آرزواندیشی انتظار داشتند سامانه‌ای دموکراتیک مطابق معیارهای آنان و اپوزیسیون ملی و چپ ایرانی جایگزین شاه شود. وقتی چنان نشد، گفتند ربوده شد! همان اکثریت بود که از میان آن سربازگیری می‌شد. حتی در گارد شاهنشاهی؛ همان‌هایی که در انقلاب فرماندهانشان را در باشگاه امنشان به گلوله بستند. چه کسی باید با آنها مقابله می‌کرد؟
اکنون نیز نباید غافل بود که فرزندانِ آن فرهنگ تک‌مدارانه روستایی در گوناگونی و پیچیدگی فرهنگ مدنی و جهانی ذوب شده است. اکنون در اثر انقلاب و جابه‌جایی بزرگ جمعیتی و امتزاج فرهنگی و توسعه سواد، آن نسبت قدیمی 10درصدی به نسبتی 90درصدی تبدیل می‌شود. اکنون عصر شبکه و اینترنت و تلفن‌های دستی است و به بهانه پاشایی‌ها و ناشناس‌تر از آن خودنمایی می‌کنند. نیازی به تن‌دادن به‌نوعی غافلگیری معکوس نیست. باید زمان را شناخت و با آن آشتی کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.