|

حجت‌الاسلام و المسلمین محمدعلی زم:

موفقیت در اقتصاد درگرو حل مسائل فرهنگی است

آیدا عزتی .عکس: مهدی حسنی

حجت الاسلام محمدعلی زم مدتی ریاست حوزه هنری را برعهده داشت و پس از آن در سازمان فرهنگی و هنری شهرداری تهران فعالیت کرد. او پس از ترک شهرداری به عنوان رئیس موسسه ویدیو رسانه فعالیت داشت و به عنوان تهیه کننده و سرمایه گذار در سینما هم شناخته می‌شود. فهرست فعالیت‌های او در سازمان‌های مختلف و مرتبط با فرهنگ و هنر آن قدر بلند بالا و مفصل است که وقتی از سوی اکبر ترکان به عنوان معاون فرهنگی و اجتماعی دبیرخانه شورای مناطق آزاد معرفی شد، کمتر کسی از عنوان جدید او تعجب کرد. برای این معاونت چهار وظیفه مدیریت فرهنگی و آموزشی، مدیریت هنری، مدیریت اجتماعی، سلامت و ورزش، مدیریت گردشگری تعریف شده است. حجت الاسلام محمدعلی زم بعد از مطالعه و تحقیق درباره شرایط و قوانین مناطق آزاد و بعد با سفر به مناطق آزاد و برگزاری نشست و جلسات متعدد شروع به شناسایی مشکلات فرهنگی و اجتماعی این مناطق کرده‌است. در این گفتگو درباره وضعیت فرهنگی و اجتماعی کیش و مشکلاتی که سر راه توسعه فرهنگی جزیره قرار دارد، صحبت کردیم. اما مگر می‌شود از کیش گفت و به گردشگری نرسید؟ از گردشگری گفت اما اشاره‌ای به مشکلات زیرساختی و اقتصادی و سرمایه‌گذاری نکرد؟ و از مشکلاتی که حاصل صریح و کامل نبودن قوانین منطقه آزاد است، صحبت نکرد؟ به همین دلیل نتیجه گفتگویی نسبتا جامع درباره وضعیت امروز کیش در حوزه‌های مختلف شد.

در قانون مناطق آزاد مسائل فرهنگی و اجتماعی چگونه تعریف شده است؟
در قانون مناطق آزاد هیچ توجهی به مسائل فرهنگی اجتماعی نشده و مناطق آزاد و ویژه شبیه کالبد و کارگاه اقتصادی دیده‌ شده است. که در خدمت توسعه صادرات کشور باشد و دالان اقتصادی بین ایران و اقتصاد جهانی برقرار کند. اما هیچ توجهی به این نکته نشده که مناطق آزاد اگر بخواهند در هر بعدی از اقتصاد کار کنند، نیازمند یک جریان شهری و نیروی انسانی و زندگی جاری هم هستند. نمی‌شود کار در منطقه‌ آزاد را تابع قانون ویژه، زندگی و مسائل شهری و شهروندی آن را تابع قانون ملی دانست. این ظرف و مظروف باید با هم تناسب داشته باشند. به همین دلیل در مناطق آزاد ایران یکی از معضلاتی که از سال ۷۲ که قانون مناطق تصویب شده، هنوز حل نشده، بحث‌های شهر و شهروندی، حقوق شهروندی، جایگاه ادارات دولتی و ‌دستگاه خدماتی با مدیریت واحد آن‌جاست. از طرفی قانون می‌گوید رئیس منطقه آزاد مدیریت تمام منطقه را به عهده دارد، از طرفی شورای شهر، فرمانداری، بخشداری وجود دارد که کار خودشان را می‌کنند. این تعارض و تناقض یکی از موانعی بوده که ریشه‌اش در قانون مناطق آزاد است. یکی از موردهای دیگری که در قانون مناطق آزاد دیده نشده، بحث‌های اجتماعی، فرهنگی، محیط زیستی و بحث‌هایی مربوط به مسائل زندگی و حیات اجتماعی مردم است. به همین دلیل منطقه‌ آزاد بعد از تاسیس و سازوکارهای اجرایی با معضل اجتماعی مواجه می‌شوند. معضلاتی که به خاطر نبود دستگاه مجری و نبود اندیشه درست برای حل‌وفصل آن مسئله تبدیل به یک مزاحمت مدیریتی شده است. مدتی بعد خلأ مسائل فرهنگی، افت آموزش و پرورش و دانشگاه‌ها و افت مسائل محیط زیستی خودش را نشان می‌دهد. مدیریت منطقه هم برای رفع آن چاره‌اندیشی ندارد، چون قانونی ندارد. این یک نقص جدی است که اگر دولت و مجلس بخواهند این مناطق آزاد به معنای واقعی و درست آزاد باشند، باید قانون محدود فعلی را همه‌جانبه کنند.
بنابراین رشد اقتصاد را در گرو تقویت حوزه اجتماعی و فرهنگی می‌بینید؟
ابتدا ما باید بدانیم که اقتصاد در یک بستر اجتماعی جان می‌گیرد و جریان پیدا می‌کند و اقتصاد در یک قالب و زیربنای فرهنگی رشد می‌کند. وقتی شما تعریف فرهنگی و اجتماعی از محیطی ندارید، چطور می‌خواهید برای آن‌جا ماموریت اقتصادی تعریف کنید؟ در یک واحد اقتصادی مثلا اگر بخواهید یک کارخانه لبنیات راه‌اندازی کنید، وظیفه شما به‌عنوان مدیر و سرمایه‌گذار چیست؟ این‌که به فکر سرمایه، نقشه و طرح خوب، رابطه خوب با بانک و غیره باشید. اما وقتی همه این‌ها را داشته باشید، آیا شما می‌توانید یک مدیر اقتصادی موفق در موضوع تولید لبنیات باشید؟ نه. شما به محض این‌که همه چیزهای مربوط به خودت و بیرون خودت را حل کردی، با مقوله‌ای به نام نیروی انسانی طرف هستی. شما سرمایه خودت را می‌خواهی در اختیار او بگذاری. به همین دلیل برایت مهم است جای امنی سرمایه‌گذاری کرده باشی و برمی‌خورید به امنیت که یک مقوله اجتماعی است. یک جایی که در آن بحران‌خیزی وجود نداشته باشد که فردا روز سرمایه شما به خطر بیفتد. این‌که آدم‌هایی که با آن‌ها سروکار دارید، کارگر هستند، سواد دارند، خانواده‌های آن‌ها به چه شکل است، طبقه فرهنگی این مردم چیست؟ کجا سکونت دارند؟ آموزش دیده‌اند و فرزندانشان از چه نوع آموزشی برخوردارند، تعطیلات و تفریحات آن‌ها چیست؟ شما می‌خواهید در کارخانه لبنیات نظافت و پاستوریزه بودن حرف اول و آخر را بزند. حالا اگر شما از افرادی که در فرهنگ آن‌ها نظافت و تمیزی معنی ندارد انتخاب کنید، چه بلایی سر تولیدات شما می‌آید؟ پس ببینید حتی در راه‌اندازی یک کارخانه کوچک تولید لبنیات هم باید مسائل اجتماعی و فرهنگی دیده شود. این یعنی پیوست فرهنگی. حالا یک منطقه آزاد قرار است راه بیفتد. یک طرفش سرزمینی به نام ایران که این همه قوانین و مقررات متضاد و معضلات و مشکلات وجود دارد که اجازه کار، رونق و تولید نمی‌دهد. از آن طرف هم شما با دنیایی سروکار دارید که هفت‌میلیارد جمعیت دارد و باید اقتصاد این‌جا به آن‌جا وصل شود. وقتی شما پلی بین این‌جا و آن‌جا برقرار می‌کنید، در این پل اگر مسائل اجتماعی دیده نشود، اصلا موفق نیستید. دلیل جدی عدم موفقیت مناطق آزاد در ماموریت‌های اقتصادی، بی‌توجهی قانون و رفتار کارگزاران به مسائل اجتماعی و فرهنگی این مناطق بوده و هست و تا زمانی که این بی‌توجهی استمرار پیدا کند، ما موفق نخواهیم شد.
عملکرد مدیران مناطق آزاد در مسائل فرهنگی و اجتماعی را در دوران مختلف بررسی کردید؟
مدیرانی که آمده‌اند، هرکسی بنا بر سلیقه و فهم خود حرف از فرهنگ و مسائل اجتماعی ‌زده. ببینید ما از کارگردان سینما توقع نداریم رستوران اداره کند. یک مدیر صنعت مدیر اجتماعی نیست. همان‌طور که یک مدیر اجتماعی مدیر فرهنگی نیست. یک مدیر هنری که یک نقاش، موزیسین، فیلم‌ساز نیست. این‌ها همه تخصص‌های خودشان را دارند. یک مدیر اقتصادی بعد از مدتی می‌بیند کار اقتصادی‌اش پیش نمی‌رود، چون معضلات فرهنگی اجتماعی دارد، و تا این را بفهمد، یک دوره زمانی را از دست می‌دهد. از آن‌جا که شناخت تخصصی نسبت به مسائل فرهنگی اجتماعی ندارد، وقتی می‌خواهد کار کند، گرفتار یک‌سری کارهای سطحی می‌شود. کار تبلیغاتی جایگزین کار فرهنگی می‌شود. بیلبورد نصب می‌کند و می‌گوید کار فرهنگی می‌کنم!
با این حساب باید از مشاورهای متخصص کمک بخواهند.
شما چه زمانی احساس می‌کنید باید غذا بخورید؟
وقتی احساس نیاز کنیم.
وقتی احساس نیاز کنید. آن وقت، این احساس نیاز باید شناخته شود و در مرحله بعد باید طبع خودت را بشناسی. بعد باید محیط و انتخاب‌هایی را که داری، بررسی کنی و امکانات مالی خود را هم در نظر بگیری. تازه باید ملاحظه وقت را هم بکنی. این‌ها همه مقولاتی است که شما در احساس نیاز به غذا، نیازمند آن هستی. حالا ببینید در حوزه فرهنگ و مسائل اجتماعی باید به چه موارد بیشتری توجه شود. آدم‌هایی که برای محیط‌های اقتصادی انتخاب می‌شوند، چون از نگاه فرهنگی و اجتماعی انتخاب نشده‌اند، باید از آدم‌هایی که مورد اعتماد فرهنگی‌شان هستند، استفاده کنند و از نظرات‌ آن‌ها تبعیت کنند. لذا اقدامات اجتماعی و فرهنگی مدیران این مناطق در طول 20 سال گذشته جز یک مورد در تمام این هفت منطقه تاثیرگذار نبوده است. که آن مدیر هم فرصت کار زیادی نداشته، اما فهم و شناخت درستی در این حوزه داشت.
کدام مورد را اشاره می‌کنید؟
آقای فخرالدین انوار که مدیرعامل سازمان منطقه آزاد قشم بود. او هم متخصص امور فرهنگی نبود، اما به خاطر این‌که یکی دو دهه کارگزار فرهنگی بود، متوجه تاثیر و لزوم توجه به مسائل فرهنگی در کنار مسائل صنعتی و اقتصادی بود. او به این موضوعات فرهنگی و اجتماعی توجه داشت و نگاهش به آن‌ها نگاه درستی بود. اگرچه آثار فرهنگی زیادی نتواست از خود به جای بگذارد. مناطق آزاد هیچ‌کدام نتوانسته‌اند در طول ۲۲ سال گذشته مشکلات فرهنگی و اجتماعی‌شان را حل کنند و این معظلات متراکم روی همدیگر باقی ماند. برای اولین بار در تاریخ مناطق آزاد در دولت تدبیر و امید و مدیریت مهندس ترکان به مسائل فرهنگی اجتماعی توجه شده است. وقتی ایشان از من دعوت کردند، گفتند من در طول سال‌های مدیریت و مدیریت در دستگاه‌های مختلف هیچ‌گاه به‌طور مستقیم درگیر مسائل فرهنگی و اجتماعی نبودم. اما احساس می‌کنم که مناطق آزاد درگیر چنین مشکلاتی است و اگر این مسائل حل‌وفصل نشود، ما در ماموریت اقتصادی این مناطق موفق نخواهیم شد. ایشان از بنده خواستند مسائل فرهنگی و اجتماعی این مناطق را بررسی کنم. دو ماهی مطالعه کردم. قانون، مقررات، سوابق را خواندم. تعجب کردم مدیری که می‌گوید در تمام این 30 سال هیچ‌وقت مسائل فرهنگی اجتماعی در حوزه کاری مطرح نبوده، چطور ظرف دو ماه مناطق را این‌طور درست ارزیابی کرده و به این نتیجه رسیده‌اند که مشکلات این‌جا مسائل فرهنگی اجتماعی است و اگر این‌ها حل نشود، در مسائل اقتصادی موفق نمی‌شوند. لذا ایشان خیلی مصمم و قاطع گفتند باید در دبیرخانه یک معاونت فرهنگی اجتماعی گردشگری بزنیم. با این‌که اوایل کار دولت بود و ترافیک مصوبات زیاد بود، با همت ایشان مصوبه تاسیس معاونت فرهنگی را از دولت گرفتند.
به‌عنوان اولین گام در معاونت فرهنگی و اجتماعی دبیرخانه شورای مناطق آزاد چه کردید؟
ما با متخصص‌ها، مشاوران و کار‌شناسان فرهنگی و اجتماعی که در تمام این سال‌ها با خدمتشان آشنایی داشتیم، جلساتی برگزار کردیم و رسیدیم به یک منشور فرهنگی اجتماعی گردشگری مناطق آزاد. و ضمن آن مشغول کارهای اجرایی دیگر از جمله استقرار معاونت‌ها در مناطق، تخصیص بودجه و اجرای برنامه‌های فرهنگی، آموزشی، هنری، گردشگری و اجتماعی در این مناطق شدیم. در حال حاضر کارهای شکلی و سوری نهایی منشور رو به اتمام است و کارهای محتوایی و مضمونی انجام شده. این منشور بعد از تصویب به‌عنوان یک دستورالعمل به تمام مناطق آزاد و مناطق ویژه اقتصادی ابلاغ خواهد شد.
در این سند چه کارهای اجرایی مشخص شده تا این مناطق را از این وضعیت خارج کند؟
یک سند در کشور ایران وجود دارد که بالا‌ترین سند بالادستی ماست. سند چشم‌انداز ۱۴۰۴ جمهوری اسلامی ایران. این سند متاسفانه 10 سال پیش ابلاغ شده و بنا بوده بعد از 10 سال ما به ۵۰ درصد از افق‌های این سند دست یافته ‌باشیم. الان یکی دو ماه دیگر وارد سال ۹۴ خواهیم شد و تا ۱۴۰۴، 10 سال دیگر فاصله داریم. تمام این 10 سال گذشته به دلیل بی‌اعتقادی دولت نهم و دهم به برنامه، این سند از دستور کار دولت کنار گذاشته ‌شد و گفتند ما این سند را اجرا نمی‌کنیم. این سند قرار بوده ما را به رشد هشت درصدی اقتصادی در هر سال برساند. درحالی‌که در آخرین سال دولت گذشته ما رشد اقتصادی منفی داشتیم. حالا شما ببینید رشد هشت درصد در سال یعنی چه؟ اما دولت تدبیر و امید در اولین سال فعالیتش توانست رشد منفی را پشت سر بگذارد و به رشد اقتصادی چهار درصدی برسد. شما ببینید وضع تورم از 40 درصد دو سال پیش چگونه به زیر 20 درصد تنزل کرد و فضای روانی جامعه در برابر ویروس تورم چقدر مقاوم شد. در دبیرخانه یک تصمیم جدی وجود دارد که مناطق آزاد باید در جهت تبدیل شدن به الگوی تحقق این سند باشند؛ الگویی که بتواند این سند را در افق یک کشور ۷۵ میلیونی اجرایی کند. اجرای همه ابعاد این سند در ۳۱ استان بسیار سخت است، درحالی‌که در هفت منطقه با هفت اقلیم متفاوت شمال، جنوب، شرق، شمال غربی می‌توان سند را اجرا کرد. یک و چهاردهم کل جمعیت ایران ساکن مناطق آزاد هستند و یک درصد خاک ایران هم ممکن است این‌جا باشد. اگر در اندازه جمعیت و خاک این مناطق بتوانیم الگوسازی خوبی کنیم، بعد این الگو‌ها قابل تسری به سایر نقاط کشور است. اگر ما در ارس موفق شویم، الگوی ارس را می‌توانیم در گام بعدی آذربایجان شرقی تسری بدهیم. اگر در آذربایجان شرقی موفق شدیم، می‌توان آن را به اردبیل و زنجان انتقال داد. منطقه آزاد ماکو اگر موفق به الگوسازی شود، آذربایجان غربی، کردستان و همدان هم می‌توانند از همان الگو استفاده کنند و همین‌طور از هفت ناحیه کشور آرام آرام یک توسعه متوازن و درست و زیربنایی، بر اساس این سند ۱۴۰۴ به دست خواهد آمد. مناطق آزاد یک مزیت جدی دارد که کمتر کسی به آن توجه کرده و آن مدیریت واحد شهری است، موردی که اساس آسیب نظام شهری و شهروندی ماست و در غرب همین مدیریت واحد شهری تبدیل به اصلی‌ترین عنصر موفقیت آن‌ها شده است. اما از این مزیت هم نتوانستیم جز در یک منطقه -کیش- استفاده کنیم و علت عمده تفاوت این منطقه با سایر مناطق آزاد در همین است. اما در همین مزیت نسبی چون قانونا عناصر اجتماعی و فرهنگی دیگر مثل محیط زیست، امور اجتماعی، بهداشتی، آموزش و پرورش، گردشگری دیده نشده ‌است، بازده این منطقه هم در حوزه فرهنگی هنری و گردشگری که اصلی‌ترین محور فعالیت این منطقه باید باشد، در سالیان گذشته ضعیف بوده و هیچ برنامه بلندمدت و تاثیرگذاری برای آن تدارک دیده نشده است. نه درون کیش چنین قدرت و امکانی برای تحول فرهنگی وجود داشته و نه از بیرون آن یعنی دبیرخانه کاری در این زمینه صورت گرفته است. کیش هم مانند مناطق دیگر با رنگ و لعابی متفاوت سالانه حدود یک میلیون و نیم گردشگر یا مسافر دارد و این مقدار به هیچ‌وجه برای اقتصادی کردن کیش کافی نیست. این رقم الان برای قشم سالانه حدود سه‌میلیون نفر است، که آن‌جا هم با این رقم اقتصادی نیست. موردی که همواره عامل غفلت مدیریت‌های پس از انقلاب در کیش - جز در برهه‌هایی کوتاه- بوده، این است که تعریف درستی از یک شهر و جزیره فرهنگی و گردشگری وجود ندارد. همیشه فکر می‌کردند جاذبه گردشگری یعنی مشروب، برهنگی، آزادی جسمانی و... درحالی‌که ممکن است برای اقلیتی جاذبه داشته باشد. اما اکثریت مردم علاقه‌ای به این چیزها ندارند. مردم دنبال تفاوت‌ها هستند و این «تفاوت» سبب اصلی جاذبه‌هاست و درک این تفاوت‌ها امکان اجرای درست آن‌ها را که آمیخته به «انواع» و «تعدد» باشد، نتوانستند فراهم کنند. وقتی ما نمی‌توانیم و نمی‌خواهیم کیش را مکان گردشگری حرام کنیم، پس باید مظهر گردشگری حلال کنیم. دایره حلال‌ها به‌مراتب وسعت فراوان‌تری از حرام دارد و مخاطب کیش باید این تنوع و تعدد جاذبه‌های حلال را ببیند تا برای آن به کیش برود. این نوع کیش شاید یک بار دیدنش کافی باشد. این‌که «تنوع» و «تعدد» جاذبه‌های حلال فرهنگی و گردشگری و اجتماعی در کیش باید چه باشد، نقطه و نسخه گم‌شده گردشگری حلال کیش است، که باید منشور فرهنگی اجتماعی مناطق آزاد بتواند زیرساخت‌های نظری آن را فراهم کند. منتها چون قانون دبیرخانه شورای عالی قدرت و امکان اجرا ندارد، ممکن است این سند هم به سرنوشت سند چشم‌انداز 1404 مبتلا شود. یک نفر در برابر همه نهادهای قانونی و حتی شخص مقام معظم رهبری بایستد و 10 سال اجرای این سند را به تعویق بیندازد.
ماموریت ویژه‌ای برای مناطق آزاد در سند پیش‌بینی شده است؟
الان که کیش کمی ظاهرش آرایش‌دار‌تر از بقیه مناطق است، همه وزارت‌خانه‌ها روی آن تمرکز کرده‌اند. اما همین دستگاه‌های دولتی وظایفشان را نسبت به دیگر مناطق آزاد که باید به آن‌ها گفت مناطق محروم! فراموش کرده‌اند. کیش به خاطر زیرساخت‌هایی که در این 30 سال برایش فراهم شده و ارزش اقتصادی زمین‌هایش بیشتر و ارزشمند شده، همه می‌آیند و می‌خواهند در آن‌جا خوابگاه، مهمانسرا، دانشگاه و پاتوقی داشته ‌باشند. اما این‌ها زمینه رونق کیش نیست، رونق با افزایش مسافر و گردشگر به دست می‌آید و در این قضیه هم نباید متکی به گردشگر خارجی شویم. ما در مرحله اول باید کیش را برای ایرانیان نیازمند به کیش مهیا کنیم و با افزایش جاذبه‌های حلال آن نگذاریم ایرانیان گزینه‌های آنتالیا، دبی، ترکیه و... را انتخاب کنند. اقتصاد مقاومتی حضرت رهبری یعنی اتکا به قدرت و گردشگر داخلی. در منشور فرهنگی، اجتماعی و گردشگری مناطق آزاد حدود ۵۵ موضوع وجود دارد. از سینما، هنر، ادبیات، موسیقی، کتاب، روزنامه، مجله، محیط زیست، میراث و صنایع فرهنگی تا تلویزیون، رادیو، بهداشت، درمان، آموزش و پرورش، تربیت، دانشگاه و... اگر بر سر راه اجرایی شدن این افق و نگاه مانعی وجود نداشته باشد و غرور و تکفری مانع از رسیدن به اهداف پدیدار نشود، می‌توان گفت که به‌رغم کاستی‌ در زیرساخت‌های سخت‌افزاری، مناطق آزاد در زیرساخت‌ توسعه انسانی که مقدمه رسیدن به «تنوع» و «تعدد» جاذبه‌های فرهنگی و گردشگری است، به موفقیت‌های چشم‌گیری خواهند رسید. الان در جزایر و روستاهایی در اندونزی که حتی فاقد برق ، ترن، جاده، هتل و... است، گردشگری غوغا کرده‌ است. در یک روستا سالانه 200 هزار گردشگر وارد می‌شود و پول خرج می‌کند و لذت می‌برد و درصدی هم رفتاری مخالف آداب سنت و آیین و مراسم این روستا رفتار نمی‌کنند. گردشگری یک پدیده انسانی و رفتاری است و رونق آن در درجه نخست وابسته به توسعه انسانی است. این توسعه انسانی خصوصا در شرایط کنونی ایران اسلامی یک امر مهم و ارزشمند است که اگر در اقتصاد مقاومتی درست فهمیده شود، همین عامل می‌تواند ما را به نیمی از اهداف برساند، بی‌آن‌که نیازمند به تحولات بانکی، رفع تحریم و... باشیم. بیشتر از هر چیزی نیازمند توسعه انسانی به‌عنوان اصلی‌ترین زیرساخت رشد، توسعه و پیشرفت هستیم. که باید در این مورد جداگانه سخن گفت. مناطق آزاد هم مثل همه جای کشور نیازمند رشد انسانی است. والله با بی‌برقی و بی‌جاده‌ای هم می‌توان گردشگری را رونق داد.
به نظرتان اولین اقدامی که باید در مناطق آزاد و خصوصا کیش صورت بگیرد تا زمینه را برای توسعه و پیشرفت فراهم کند، چیست؟
این مناطق را از «مدیریت رهایی» رها کنیم. اداره رهایی، یعنی هر فرد و گروهی که برای یک دوره مدیریت این مناطق را می‌پذیرد، خود را در اداره، تغییر و تحولات و تعیین خط مشی این مناطق «مطلق العنان» نبیند. مباحث و مسلمات فکری و فرهنگی این مناطق نباید دست‌خوش سلیقه‌ها و خلقیات مدیریت‌ها شود و هر چه و هر جور دلشان بخواهد، عمل کنند. در این 20 سال یکی از آسیب‌های جدی این مناطق از ناحیه همین «مدیریت رهایی» وارد شده. دولت باید خیلی جدی تکلیفش را با کیش روشن کند. هرکدام از این مناطق یک تکلیف دارند. یک شناسنامه دارند. مثل هر آدمی که در این کشور یک شناسنامه و کارت ملی دارد. مثل هر خانه‌ای و هر اداره‌ای که یک کد پستی دارد. ما باید کد پستی، شماره ملی کیش، ارس و سایر مناطق آزاد را مشخص کنیم. شماره ملی کیش شماره فرهنگ است.
ولی به نظر می‌آید که این مناطق و خصوصا کیش بیشتر به شماره اقتصاد شناخته می‌شود.
اقتصاد هدف نیست، راه است. هدف و مقصد رسیدن به زندگی پاک در این مناطق و همه جای ایران عزیز است. کسی که پیش از انقلاب کیش را تاسیس کرده، کیش را یک منطقه فرهنگی دیده است. منتها فرهنگ‌ متناسب با ارزش‌های حاکمیت‌ آن روزگار که قمار و رقص و آواز برای جذب عرب‌ها و... را نیاز مملکت تشخیص داده بودند و جز این هم از یک حکومت فاجر و فاسق و حرام دوست انتظار نمی‌رود. بعد از انقلاب و در چند سال جنگ کیش تقریبا تعطیل بود. بعد هم یک بار آمدیم گفتیم این‌جا مرکز واردات کشور شود. یک بار صادرات دانستیم، بار دیگر آن را مرکز کالای همراه مسافر، بار دیگر آن منطقه‌ای برای توسعه صنعتی دانستیم و گروهی هم می‌گفتند که کیش پایتخت اقتصاد، نفت و... ایران شود. همه این بلا‌ها را سر کیش درآوردیم. اما هیچ‌یک از این ماموریت‌ها پا نگرفت و در تمام این سال‌ها یک مزیت کیش به‌عنوان مزیت نسبی خود را بیشتر آشکار کرد و آن بحث رفت‌وآمد و جریان گردشگری کیش بود. از سالی ۲۰۰ -۳۰۰ هزار نفر گردشگر تا آخرین آمار که اگر همه آن‌هایی که وارد ‌می‌شوند، گردشگر و مسافر باشند، یک میلیون و پانصد هزار نفر در سال وارد کیش می‌شوند. ما نتوانستیم این ارزش را مدیریت کنیم و آن را توسعه دهیم. این یک میلیون و پانصد هزار نفر کف زیرزمین رونق اقتصادی و گردشگری کیش است و اگر برای رشد آن کار نکنیم، کاهش پیدا می‌کند. مدت این یک و نیم میلیون نفر چقدر است؟ متوسط بگیریم سه روز. این سه روز یعنی چهار میلیون و ۵۰۰ هزار شب نفر اقامت. این از نظر اقتصادی خیلی اندک است و کفاف سرمایه‌گذاری انجام‌شده را نمی‌دهد.
ما باید به فکر نجات و موفقیت بخش خصوصی در کیش باشیم. آن‌ها که اعتماد کرده‌ و آمده‌اند. اما همین مقدار درآمد اندک فعلا توانسته کیش را با این بضاعت اندک روی پا نگه دارد. آپارتمان‌های کیش تقریبا با تهران برابری می‌کند و اگر دولت می‌خواهد گرایش قطعی کیش گردشگری باشد، باید گردشگری را یک مقوله صددرصد انسانی بداند و توسعه کالبدی و رشد فرهنگی کیش را در جهت و هم‌سو با گردشگری بداند و این یعنی بها دادن به «رشد انسانی»؛ اولویتی که نیازمند امروز و فردای کیش است. هزینه بشود و همه پروژه‌های عمرانی و طراحی و توسعه جاذبه‌های آن باید هم‌گام با رشد انسانی و در جهت توسعه و رونق گردشگری حلال آن باشد. در کیش باید روحیات، اخلاقیات، رفتار، گفتار، احترام به مردم، مردم‌سالاری، رعایت همه‌جانبه حقوق شهروندان، الگوهای حقیقی، متغیرهای رفتاری و... دیده شود تا بتوان کیش را نقطه گردشگری دانست. درواقع گردشگری حلال نیاز به زیرساخت‌هایی دارد که این زیرساخت‌ها فقط هتل و رستوران نیست. زیرساخت گردشگری در کشور ما مغزافزار انسانی است. از انسان چه تعریفی داریم و بناست چگونه کرامت و شخصیت او را تعریف و حفظ کنیم؟ امنیت این انسان با چه مواردی در ارتباط است؟ شما سفر می‌روید برای این‌که به یک‌سری احساسات، عواطف، هیجانات و کنجکاوی‌های درونی‌تان پاسخ دهید و نه برای دراز کشیدن! والله در پشت بام و اتاق خانه بهتر می‌توان آفتاب گرفت و استراحت کرد! شناخت، یافتن، اجرا و تعبیه این مغزافزار انسانی، مدیریت تخصصی خودش را طلب می‌کند و نمی‌توان این علم را به مدیریت‌های صنعتی و فنی و اقتصادی سپرد و از آن‌ها توقع حرکت و کار محصول داشت. یعنی درواقع کار تخصصی را نباید به یک غیرمتخصص سپرد. مگر می‌توان از درخت سیب انتظار خاصیت پرتقال داشت یا از پرتقال خاصیت نارنگی به دست آورد؟ در کیش تمام کارهایی که می‌کنیم، باید محورش انسان، توسعه و فهم انسانی باشد. اگر می‌خواهیم اسکله بزنیم، باید ببینیم این اسکله با مسائل انسانی و مغزافزار موعود کیش چه نسبت و نفعی دارد. اگر کیش محور گردشگری انسانی است، کدام انسان؟ انسان آمریکایی؟ انسان اروپایی؟ انسان هندی؟ انسان پاکستانی؟ یا انسان ایرانی و عراقی؟ انسان‌ها در عین داشتن فصل مشترک، با یکدیگر تفاوت هم دارند. انسان‌ها دهان دارند، چشم دارند، غذا می‌خورند و همه نیاز به آموزش دارند. اما تمام نیاز و مشترکات انسان که این‌ها نیست. انسان‌ها احساسات، عواطف، هیجانات و... دارند که همه این‌ها در موقعیت و زمان گردشگری او بیشتر از شرایط عادی او بروز پیدا می‌کند. کیش در درجه نخست باید برای انسان ایرانی طراحی شود. انسان ایرانی مختصاتی دارد، ما باید مختصات انسان ایرانی را که حضرت رهبری فرمود نیازمند شناخت سبک زندگی او هستیم، بشناسیم و سبک و الگوی انسان ایرانی اسلامی را در سفر و گردشگری پیدا و تامین کنیم. پس از آن بگوییم که این انسان ایرانی است. دانشجو، دانش‌آموز، استاد، هنرمند و صنعت‌گرش هم این تفاوت‌ها را دارند. اگر بخواهیم کیش را درست کنیم، باید دست از این پراکندگی‌ها برداریم. تمرکز یک مقوله علمی است. نمی‌توان با سطحی‌کاری به مقصد رسید. اگر این منطق پذیرفته شود، باید بگوییم توسعه و رشد کیش آغاز شده ‌است.
در یک سال گذشته فراوان بحث گردشگری حلال مطرح شده است، این طرح چگونه و با چه ویژگی‌هایی تعریف می‌شود؟
گردشگری حلال تفکری است که از دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد تراوش کرده، گرچه قدمت هزاران! ساله داشته و 20 سالی است در جهان معاصر و صنعت توریسم به آن تکیه شده است. گردشگری حلال متکی به تفکر و اندیشه اسلامی و دینی است. یعنی خداوند در عالم خلقت و آفرینش خود برای خوردن، آشامیدن، روابط اجتماعی، ارتباطات انسان و... مرزبندی حلال و حرام کرده است. اگر ما می‌خواهیم به گردشگری حلال برسیم، باید مشخصه‌ها، ضابطه‌ها، ابزارها و امکانات و نیروی انسانی و مدیریت باورمند و متعصب نسبت به رعایت محدوده حلال را بشناسیم. باید باور به حلال و نقطه گریز از مقابلش یعنی حرام قبلا به دست آمده باشد. ما نباید حرف از حلال بزنیم اما به مردم رفتار حرام داشته باشیم. دروغ بگوییم، بی‌احترامی کنیم، حقوقشان را نادیده بگیریم، نفع و صلاحشان را زیر پا بگذاریم، گران‌فروشی کنیم و... این‌ها همه حرام هستند و در منطقه گردشگری حلال، حرام‌تر خواهند بود. اگر بخواهیم از امتیاز حلال‌مداری به‌عنوان یک مزیت فرهنگی، اقتصادی استفاده کنیم، استفاده کنیم. مالزی کشوری است که اساسش حلال و حرام اسلامی کامل نیست. آن‌ها در سیستم حکومتی و زندگی مردم فراوان حرام دارند، اما آمده‌اند «حلال» را چشم‌انداز و ماموریت خود دیده‌اند. جمهوری اسلامی و قانون اساسی‌مان یک مورد حرام را جایز ندانسته است. گردشگری از نوع حلال، متکی به معرفت است. یعنی ما باید انسان را به ماهو انسان و ماهو مسلمان باورمند بشناسیم، این همان توسعه انسانی است. بعد که شناختیم، باید تحقق حلال را تامین کنیم. متوجه باشیم که خصوصیات و قابلیت‌های انسان‌های حلال‌مدار بنا به ملیت و جغرافیایشان متفاوت است. مسلمان سعودی، سوری، ایرانی، هندی با هم در رفتار، گفتار، نظافت، آداب و... متفاوت هستند. شما انسان مسلمانی دارید که تمام غذایش باید بسیار تند باشد.
انسان مسلمانی دارید که از تندی بیزار است. خب شما باید گرایشات غذایی، لباسی، رفتاری، خواب، خوراک... در اقلیم‌ها و فرهنگ‌های مختلف و احساسات، عواطف و هیجانات را که اصلی‌ترین انگیزه‌های سفر است، با برنامه و مدیریت‌های هوشمند شناسایی و فراهم کنید. این کار‌ها باید از پایه طراحی و اجرا شود. اولین چیز هم «باور» است. باید از انسان‌های باورمند برای گردشگری استفاده کنیم، والا با بزک و آرایش کردن حلال کار پیش نمی‌رود. گردشگری حلال که دین و اسلام را باور کرده و دنبال رفتن به جایی است که حلال و حرام خدا آن‌جا محترم و رعایت شود. انسان باهوش است که سره از ناسره و حقیقت را از تقلب تشخیص می‌دهد. به‌رغم توسعه گردشگری حلال در دنیا، گردشگران حلال از ته قلب و صمیمانه رضایت ندارند. مثلا در دبی هتلی هست که می‌گوید مشروب سرو نمی‌کنم، اتاق زن و مرد بیگانه را کنار هم نمی‌دهم و... اما در همین هتل پوشش اسلامی رعایت نمی‌شود و خانواده‌های پوشش‌دار اسلامی وقتی وارد می‌شوند، ناراضی بیرون می‌آیند. این خانواده می‌گوید من پول هتل حلال (که گران‌تر از هتل عادی است) را خرج می‌کنم، پس این رفتارها چیست؟ آن وقت شک می‌کند که کارگری که اتاق من را تمیز می‌کند، نکند غیرمسلمان باشد. آشپز هتل نکند غیرمسلمان باشد؟ گردشگر حلال برای رسیدن به خواسته‌های خود پول اضافه‌ای خرج می‌کند. ما نباید به خاطر رونق کسب‌وکار و پول حلال را مستمسک خود کنیم.
فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی انجام‌شده در دوره آقای مونسان را چگونه می‌بینید؟ به‌عنوان مثال افتتاحیه جشنواره تئا‌تر سال گذشته در کیش برگزار شد و گفتند حراجی‌های فرهنگی می‌تواند در کیش انجام شود. به نام کار اجتماعی و فرهنگی در ماه مبارک رمضان افطاری‌های دسته‌جمعی دادند و هنگام برگزاری جام جهانی برنامه تماشای دسته‌جمعی فوتبال ترتیب دادند.
دولت و ‌سازمان کیش بنا نیست و نباید با پول و درآمدش سفره افطاری بیندازد. ما باید کارهای دیگری کنیم. این کارها، کار مردم است و دولت در دست هر کسی که باشد، باید پایش را از گلیم مردم بیرون بکشد. ما یک روز می‌توانیم از جیب درآمد دولتی افطاری بدهیم، اما همین یک روز سبب می‌شود که مردم را برای همیشه از گرایش به این کار عقب بزنیم. اگر ما آن یک روز افطار ندهیم، چه بسا هر روز آن‌جا سفره افطاری انداخته شود. هر روز آن‌جا مردم به همدیگر ناهار می‌دهند. ما باید حرمت و شخصیت مردم را تعریف کنیم. سعدی رفته در منطقه صفین کیش زندگی کرده، ‌شعر گفته و شعرخوانی داشته است. کجاست آن سعدی؟ همین حالا که من این حرف را می‌زنم، فردا ممکن است دوباره خانه‌ای آن‌جا بخرند و به نام سعدی نام‌گذاری کنند! بعد هم دوتا شاعر بگذاریم آن‌جا... کار فرهنگی این‌ها نیست. ما عوضی می‌رویم. علتش هم این است که ما فرهنگ را به دست کسانی می‌دهیم که شناختی از آن ندارند. والله به خدا این توهین نیست اگر به کسی بگوییم تو فرهنگ نمی‌شناسی.
اگر کسی به من بگوید تو مهندسی ساختمان را بلد نیستی، مگر توهین به من است؟ پس عده‌ای که شاید بلد باشند خیلی کارها کنند اما نسبت به فرهنگ بیگانه‌اند، نباید ناراحت شوند که باید کار فرهنگی کنند. مهندس ترکان در فیلم انتخاباتی دکتر روحانی جمله قشنگی گفتند که «دولت باید فرمان «به جای خود» بدهد و هر کس برود در جایی که در آن آموخته و تجربه اندوخته، کار کند». ما سفره افطاری بیندازیم، اما نتوانیم امنیت روحی و روانی گردشگران را حل کنیم، نتوانیم جلوی گران‌فروشی و اجناس تقلبی و چینی را بگیریم؟ تا وقتی نتوانیم از مبدا تا مقصد نیازهای گردشگر را بشناسیم و رضایت خاطر او را جلب کنیم، نخواهیم توانست کیش را الگوی گردشگری حلال سند چشم‌انداز 1404 کنیم.
به‌هرحال کیش از نظر اقتصادی با زحماتی که دوستان در این مدت کمتر از یک سال و نیم کشیده‌اند، بهبود نسبی پیدا کرده است. هفت، هشت سال پیش رونق اقتصادی کیش از بین رفته بود و اکثر پروژه‌ها تعطیل شده بود. سازمان منطقه آزاد کیش در گذشته هم فقط و فقط با اتکا به فروش زمین خودش را اداره می‌کرد. حالا در این دولت با تدبیری که در دبیرخانه وجود داشته، کیش کمی رونق گرفته‌. نخستین گام این رونق که البته کمترین و راحت‌ترینش بوده و خودش را در راه افتادن ساخت‌وساز نشان داده، علتش هم این است که ساخت‌وساز در کیش مزیت اقتصادی دارد و به محض این‌که موانع برطرف شده و امید جانشین آن شده، راه افتاده است. درواقع در ایران برای رونق اقتصادی لازم نیست کاری کرد، فقط کافی است یک کارهایی انجام نشود. تا حداقل ۵۰ درصد کارها راه بیفتد و به واسطه این مقدار بقیه کارها هم به تکاپوی راه‌اندازی بیفتند. به نظر من توسعه اقتصادی کشور ما به خاطر کارهای غلطی که در قانون و قانون‌گذاری، در وزارت‌خانه‌ها و مدیریت‌ها، سازمان‌ها و مجریان انجام گرفته، نیمه‌متوقف مانده است. اما در کنار رونق ساخت‌وساز علایم خطری هم وجود دارد. مثلا آقای ثابت که ۳۰ سال پیش پول‌هایش را از جزایر قناری آورده و کارهایی کرده که باعث رونق کیش بوده و امتیازات زیادی هم داشته تا بیش از این کار کند، چرا حالا که بناست کیش در گردشگری به اوج برسد، او کیش را رها می‌کند و می‌رود ؟ اگرچه او آدم کاسبی است و کاسب هم در همه جای دنبال سود می‌گردد، اما بالاخره سود مردم، کیش و.. کجاست؟ متاسفانه در این دبیرخانه و سازمان کیش اتاق فکری درست نشده تا قضیه امثال آقای ثابت و رفتن او تحلیل و ارزیابی شود. باید این آدم‌ها بها و ارزش همیشگی داشته ‌باشند. نه حرفی و شعاری. بها دادن به ذی‌نفعان و حرمت واقعی آن‌ها را نگه داشتن، گره از کار گشودن و صداقت و صمیمیت در گفتار و رفتار یکسان داشتن با آن‌هاست. اگر سرمایه‌گذاری با فروختن اموالش و با 800-700 میلیارد تومان از کیش خارج شود، تاثیر و بازتاب منفی در روح و روان دیگر سرمایه‌گذاران و ذی‌نفعان می‌گذارد. در گذشته که از طرف دولت عده‌ای می‌رفتند سرمایه‌گذاران ایرانی مقیم خارج از کشور را جذب کنند، آن‌ها می‌گفتند نیازی نیست بیایید سراغ ما، ما خود علاقه‌مند و محتاجیم که در ایران سرمایه‌گذاری کنیم. هر وقت شما رفتارتان را با سرمایه‌گذاران داخلی درست کردید، ما باخبر می‌شویم و با اشتیاق می‌آییم. سرمایه‌گذار الکی و کورکورانه جایی نمی‌رود. او در پی مزیت‌هاست و پیش از سرمایه‌گذاری صدها نوع تحقیق و بررسی انجام می‌دهد، بعد تصمیم می‌گیرد بیاید یا نه.
به‌طور مشخص چه شرایطی باید حاکم شود تا سرمایه‌گذار احساس امنیت و احترام کند و حاضر به سرمایه‌گذاری شود؟
اول بومی‌ها و کیشوندها باید ما و شرایط مطلوب را باور کنند تا هنگام برخورد با سرمایه‌گذار و گردشگر مثبت صحبت کنند. در همه جای دنیا تاکسی‌دارها و حتی نیروهای خدماتی هتل‌ و رستوران‌ها یکی از کانال‌های دریافت اطلاعات هستند و اغلب حرف‌های این‌ها مورد پذیرش قرار می‌گیرد. اگر شهروندان ما در کیش یا هرجای دیگری رضایت داشته باشند، کار عمومی آن شهر رو به رونق خواهد رفت. این‌طور نیست که سرمایه‌گذار مستقیم از هواپیما پیاده شود و به اتاق مدیر برود و تصمیم به انجام کاری بگیرد. خروجی و معنای مشارکت محلی و توسعه اجتماعی، امنیت به این دلیل است که می‌گویند توسعه انسانی زیرساخت توسعه اقتصادی است. مشارکت اجتماعی یک مشارکت سیاسی و اراده یک سویه حکومتی نیست. مشارکت اجتماعی هم‌دلی برای رسیدن به یک‌دستی است. باید همه چیز روراست و در طبق اخلاص پیش چشم مردم قرار بگیرد تا نیروهای محلی باور و ایمان به رشد و کیفیت زندگی خود پیدا کنند و ببینند اگر در منطقه پول، فرصت و امکان کاری وجود دارد، اول در اختیار آن‌هاست. در صورت مازاد، ازراه‌رسیده‌ها هم مشروط به نگاه منفع محلی، از آن استفاده می‌کنند. مردم اساس توسعه یک کشور، اقتصاد، جامعه، شهر و حتی موفقیت یک سازمان هستند. در مدیریت‌هایی که ازراه‌رسیده‌ها و از مرکز و پایتخت آمده‌ها عزیز و امتیازدار باشند، رشد الهی و سالم پدیدار نخواهد شد. ما باید امکانات دولتی هر شهر و محله را خود تصدی و هزینه نکنیم. آن را امکانی کنیم که مردم هم در یک نظام حقوقی تعریف‌شده بتوانند با آوردن سرمایه‌ای، بخشی از آن را استفاده کنند. این غلط است که پول دولت را خودمان و شرکت‌های خودمان هزینه کنند و پروژه بسازند. مشکل ما این است که دولت به جای این‌که دو تومانی‌ها را به اراده ملی و سرمایه مردم پیوند بزند و ارزش آن‌ها را تبدیل به دوهزار تومانی کند. با تصدی‌گری آن را در پروژه‌های دو ریالی می‌ریزد و سود یک شاهی هم از آن نمی‌گیرد. این معضل کلی دولت‌ها در کشور ما بوده. ما اقتدار را با قدرت عوضی گرفته‌ایم. به جای آن‌که در پی اقتدار ملی باشیم، دنبال قدرت فردی و مدیریتی می‌گردیم و آغاز اشتباه و انحراف این‌جاست. مردم را پشت در اتاق نگه می‌داریم و به آن‌ها بی‌اعتنایی می‌کنیم. مجوزشان را تمدید نمی‌کنیم و به بهانه نظارت چوب تو سطل ماستشان می‌کنیم و می‌خواهیم از کارشان سردربیاوریم و این‌ها را نماد قدرت می‌دانیم. ضرورت بها دادن به توسعه انسانی، رشد فرهنگی و مشارکت اجتماعی، تبلور و خروجی‌اش این است که باید ‌کار فرهنگی مظهر اقتدار ملی شود، نه مظهر قدرت فردی. کار اقتصادی باید مظهر اقتدار مردم باشد. برای نظام و کشور باید اقتدارآفرین شود و نباید امکانات اقتدارآفرین ملی در اختیار کسانی گذاشته شود که «فرصت» را «طعمه» شخصی قلمداد می‌کنند. برای این دوره مدیریت‌های همه مناطق آزاد و خصوصا خطه نوخیز گردشگری حلال کیش آرزوی موفقیت روزافزون دارم و امیدوارم مهندس ترکان با تدبیر، امید، دانش، اندیشه نوخواه، صبوری و توان فوق‌العاده‌ای که خداوند به ایشان داده، قافله مناطق آزاد را به سرمنزل مقصود که الگوی ایران 1404 است، برسانند.

حجت الاسلام محمدعلی زم مدتی ریاست حوزه هنری را برعهده داشت و پس از آن در سازمان فرهنگی و هنری شهرداری تهران فعالیت کرد. او پس از ترک شهرداری به عنوان رئیس موسسه ویدیو رسانه فعالیت داشت و به عنوان تهیه کننده و سرمایه گذار در سینما هم شناخته می‌شود. فهرست فعالیت‌های او در سازمان‌های مختلف و مرتبط با فرهنگ و هنر آن قدر بلند بالا و مفصل است که وقتی از سوی اکبر ترکان به عنوان معاون فرهنگی و اجتماعی دبیرخانه شورای مناطق آزاد معرفی شد، کمتر کسی از عنوان جدید او تعجب کرد. برای این معاونت چهار وظیفه مدیریت فرهنگی و آموزشی، مدیریت هنری، مدیریت اجتماعی، سلامت و ورزش، مدیریت گردشگری تعریف شده است. حجت الاسلام محمدعلی زم بعد از مطالعه و تحقیق درباره شرایط و قوانین مناطق آزاد و بعد با سفر به مناطق آزاد و برگزاری نشست و جلسات متعدد شروع به شناسایی مشکلات فرهنگی و اجتماعی این مناطق کرده‌است. در این گفتگو درباره وضعیت فرهنگی و اجتماعی کیش و مشکلاتی که سر راه توسعه فرهنگی جزیره قرار دارد، صحبت کردیم. اما مگر می‌شود از کیش گفت و به گردشگری نرسید؟ از گردشگری گفت اما اشاره‌ای به مشکلات زیرساختی و اقتصادی و سرمایه‌گذاری نکرد؟ و از مشکلاتی که حاصل صریح و کامل نبودن قوانین منطقه آزاد است، صحبت نکرد؟ به همین دلیل نتیجه گفتگویی نسبتا جامع درباره وضعیت امروز کیش در حوزه‌های مختلف شد.

در قانون مناطق آزاد مسائل فرهنگی و اجتماعی چگونه تعریف شده است؟
در قانون مناطق آزاد هیچ توجهی به مسائل فرهنگی اجتماعی نشده و مناطق آزاد و ویژه شبیه کالبد و کارگاه اقتصادی دیده‌ شده است. که در خدمت توسعه صادرات کشور باشد و دالان اقتصادی بین ایران و اقتصاد جهانی برقرار کند. اما هیچ توجهی به این نکته نشده که مناطق آزاد اگر بخواهند در هر بعدی از اقتصاد کار کنند، نیازمند یک جریان شهری و نیروی انسانی و زندگی جاری هم هستند. نمی‌شود کار در منطقه‌ آزاد را تابع قانون ویژه، زندگی و مسائل شهری و شهروندی آن را تابع قانون ملی دانست. این ظرف و مظروف باید با هم تناسب داشته باشند. به همین دلیل در مناطق آزاد ایران یکی از معضلاتی که از سال ۷۲ که قانون مناطق تصویب شده، هنوز حل نشده، بحث‌های شهر و شهروندی، حقوق شهروندی، جایگاه ادارات دولتی و ‌دستگاه خدماتی با مدیریت واحد آن‌جاست. از طرفی قانون می‌گوید رئیس منطقه آزاد مدیریت تمام منطقه را به عهده دارد، از طرفی شورای شهر، فرمانداری، بخشداری وجود دارد که کار خودشان را می‌کنند. این تعارض و تناقض یکی از موانعی بوده که ریشه‌اش در قانون مناطق آزاد است. یکی از موردهای دیگری که در قانون مناطق آزاد دیده نشده، بحث‌های اجتماعی، فرهنگی، محیط زیستی و بحث‌هایی مربوط به مسائل زندگی و حیات اجتماعی مردم است. به همین دلیل منطقه‌ آزاد بعد از تاسیس و سازوکارهای اجرایی با معضل اجتماعی مواجه می‌شوند. معضلاتی که به خاطر نبود دستگاه مجری و نبود اندیشه درست برای حل‌وفصل آن مسئله تبدیل به یک مزاحمت مدیریتی شده است. مدتی بعد خلأ مسائل فرهنگی، افت آموزش و پرورش و دانشگاه‌ها و افت مسائل محیط زیستی خودش را نشان می‌دهد. مدیریت منطقه هم برای رفع آن چاره‌اندیشی ندارد، چون قانونی ندارد. این یک نقص جدی است که اگر دولت و مجلس بخواهند این مناطق آزاد به معنای واقعی و درست آزاد باشند، باید قانون محدود فعلی را همه‌جانبه کنند.
بنابراین رشد اقتصاد را در گرو تقویت حوزه اجتماعی و فرهنگی می‌بینید؟
ابتدا ما باید بدانیم که اقتصاد در یک بستر اجتماعی جان می‌گیرد و جریان پیدا می‌کند و اقتصاد در یک قالب و زیربنای فرهنگی رشد می‌کند. وقتی شما تعریف فرهنگی و اجتماعی از محیطی ندارید، چطور می‌خواهید برای آن‌جا ماموریت اقتصادی تعریف کنید؟ در یک واحد اقتصادی مثلا اگر بخواهید یک کارخانه لبنیات راه‌اندازی کنید، وظیفه شما به‌عنوان مدیر و سرمایه‌گذار چیست؟ این‌که به فکر سرمایه، نقشه و طرح خوب، رابطه خوب با بانک و غیره باشید. اما وقتی همه این‌ها را داشته باشید، آیا شما می‌توانید یک مدیر اقتصادی موفق در موضوع تولید لبنیات باشید؟ نه. شما به محض این‌که همه چیزهای مربوط به خودت و بیرون خودت را حل کردی، با مقوله‌ای به نام نیروی انسانی طرف هستی. شما سرمایه خودت را می‌خواهی در اختیار او بگذاری. به همین دلیل برایت مهم است جای امنی سرمایه‌گذاری کرده باشی و برمی‌خورید به امنیت که یک مقوله اجتماعی است. یک جایی که در آن بحران‌خیزی وجود نداشته باشد که فردا روز سرمایه شما به خطر بیفتد. این‌که آدم‌هایی که با آن‌ها سروکار دارید، کارگر هستند، سواد دارند، خانواده‌های آن‌ها به چه شکل است، طبقه فرهنگی این مردم چیست؟ کجا سکونت دارند؟ آموزش دیده‌اند و فرزندانشان از چه نوع آموزشی برخوردارند، تعطیلات و تفریحات آن‌ها چیست؟ شما می‌خواهید در کارخانه لبنیات نظافت و پاستوریزه بودن حرف اول و آخر را بزند. حالا اگر شما از افرادی که در فرهنگ آن‌ها نظافت و تمیزی معنی ندارد انتخاب کنید، چه بلایی سر تولیدات شما می‌آید؟ پس ببینید حتی در راه‌اندازی یک کارخانه کوچک تولید لبنیات هم باید مسائل اجتماعی و فرهنگی دیده شود. این یعنی پیوست فرهنگی. حالا یک منطقه آزاد قرار است راه بیفتد. یک طرفش سرزمینی به نام ایران که این همه قوانین و مقررات متضاد و معضلات و مشکلات وجود دارد که اجازه کار، رونق و تولید نمی‌دهد. از آن طرف هم شما با دنیایی سروکار دارید که هفت‌میلیارد جمعیت دارد و باید اقتصاد این‌جا به آن‌جا وصل شود. وقتی شما پلی بین این‌جا و آن‌جا برقرار می‌کنید، در این پل اگر مسائل اجتماعی دیده نشود، اصلا موفق نیستید. دلیل جدی عدم موفقیت مناطق آزاد در ماموریت‌های اقتصادی، بی‌توجهی قانون و رفتار کارگزاران به مسائل اجتماعی و فرهنگی این مناطق بوده و هست و تا زمانی که این بی‌توجهی استمرار پیدا کند، ما موفق نخواهیم شد.
عملکرد مدیران مناطق آزاد در مسائل فرهنگی و اجتماعی را در دوران مختلف بررسی کردید؟
مدیرانی که آمده‌اند، هرکسی بنا بر سلیقه و فهم خود حرف از فرهنگ و مسائل اجتماعی ‌زده. ببینید ما از کارگردان سینما توقع نداریم رستوران اداره کند. یک مدیر صنعت مدیر اجتماعی نیست. همان‌طور که یک مدیر اجتماعی مدیر فرهنگی نیست. یک مدیر هنری که یک نقاش، موزیسین، فیلم‌ساز نیست. این‌ها همه تخصص‌های خودشان را دارند. یک مدیر اقتصادی بعد از مدتی می‌بیند کار اقتصادی‌اش پیش نمی‌رود، چون معضلات فرهنگی اجتماعی دارد، و تا این را بفهمد، یک دوره زمانی را از دست می‌دهد. از آن‌جا که شناخت تخصصی نسبت به مسائل فرهنگی اجتماعی ندارد، وقتی می‌خواهد کار کند، گرفتار یک‌سری کارهای سطحی می‌شود. کار تبلیغاتی جایگزین کار فرهنگی می‌شود. بیلبورد نصب می‌کند و می‌گوید کار فرهنگی می‌کنم!
با این حساب باید از مشاورهای متخصص کمک بخواهند.
شما چه زمانی احساس می‌کنید باید غذا بخورید؟
وقتی احساس نیاز کنیم.
وقتی احساس نیاز کنید. آن وقت، این احساس نیاز باید شناخته شود و در مرحله بعد باید طبع خودت را بشناسی. بعد باید محیط و انتخاب‌هایی را که داری، بررسی کنی و امکانات مالی خود را هم در نظر بگیری. تازه باید ملاحظه وقت را هم بکنی. این‌ها همه مقولاتی است که شما در احساس نیاز به غذا، نیازمند آن هستی. حالا ببینید در حوزه فرهنگ و مسائل اجتماعی باید به چه موارد بیشتری توجه شود. آدم‌هایی که برای محیط‌های اقتصادی انتخاب می‌شوند، چون از نگاه فرهنگی و اجتماعی انتخاب نشده‌اند، باید از آدم‌هایی که مورد اعتماد فرهنگی‌شان هستند، استفاده کنند و از نظرات‌ آن‌ها تبعیت کنند. لذا اقدامات اجتماعی و فرهنگی مدیران این مناطق در طول 20 سال گذشته جز یک مورد در تمام این هفت منطقه تاثیرگذار نبوده است. که آن مدیر هم فرصت کار زیادی نداشته، اما فهم و شناخت درستی در این حوزه داشت.
کدام مورد را اشاره می‌کنید؟
آقای فخرالدین انوار که مدیرعامل سازمان منطقه آزاد قشم بود. او هم متخصص امور فرهنگی نبود، اما به خاطر این‌که یکی دو دهه کارگزار فرهنگی بود، متوجه تاثیر و لزوم توجه به مسائل فرهنگی در کنار مسائل صنعتی و اقتصادی بود. او به این موضوعات فرهنگی و اجتماعی توجه داشت و نگاهش به آن‌ها نگاه درستی بود. اگرچه آثار فرهنگی زیادی نتواست از خود به جای بگذارد. مناطق آزاد هیچ‌کدام نتوانسته‌اند در طول ۲۲ سال گذشته مشکلات فرهنگی و اجتماعی‌شان را حل کنند و این معظلات متراکم روی همدیگر باقی ماند. برای اولین بار در تاریخ مناطق آزاد در دولت تدبیر و امید و مدیریت مهندس ترکان به مسائل فرهنگی اجتماعی توجه شده است. وقتی ایشان از من دعوت کردند، گفتند من در طول سال‌های مدیریت و مدیریت در دستگاه‌های مختلف هیچ‌گاه به‌طور مستقیم درگیر مسائل فرهنگی و اجتماعی نبودم. اما احساس می‌کنم که مناطق آزاد درگیر چنین مشکلاتی است و اگر این مسائل حل‌وفصل نشود، ما در ماموریت اقتصادی این مناطق موفق نخواهیم شد. ایشان از بنده خواستند مسائل فرهنگی و اجتماعی این مناطق را بررسی کنم. دو ماهی مطالعه کردم. قانون، مقررات، سوابق را خواندم. تعجب کردم مدیری که می‌گوید در تمام این 30 سال هیچ‌وقت مسائل فرهنگی اجتماعی در حوزه کاری مطرح نبوده، چطور ظرف دو ماه مناطق را این‌طور درست ارزیابی کرده و به این نتیجه رسیده‌اند که مشکلات این‌جا مسائل فرهنگی اجتماعی است و اگر این‌ها حل نشود، در مسائل اقتصادی موفق نمی‌شوند. لذا ایشان خیلی مصمم و قاطع گفتند باید در دبیرخانه یک معاونت فرهنگی اجتماعی گردشگری بزنیم. با این‌که اوایل کار دولت بود و ترافیک مصوبات زیاد بود، با همت ایشان مصوبه تاسیس معاونت فرهنگی را از دولت گرفتند.
به‌عنوان اولین گام در معاونت فرهنگی و اجتماعی دبیرخانه شورای مناطق آزاد چه کردید؟
ما با متخصص‌ها، مشاوران و کار‌شناسان فرهنگی و اجتماعی که در تمام این سال‌ها با خدمتشان آشنایی داشتیم، جلساتی برگزار کردیم و رسیدیم به یک منشور فرهنگی اجتماعی گردشگری مناطق آزاد. و ضمن آن مشغول کارهای اجرایی دیگر از جمله استقرار معاونت‌ها در مناطق، تخصیص بودجه و اجرای برنامه‌های فرهنگی، آموزشی، هنری، گردشگری و اجتماعی در این مناطق شدیم. در حال حاضر کارهای شکلی و سوری نهایی منشور رو به اتمام است و کارهای محتوایی و مضمونی انجام شده. این منشور بعد از تصویب به‌عنوان یک دستورالعمل به تمام مناطق آزاد و مناطق ویژه اقتصادی ابلاغ خواهد شد.
در این سند چه کارهای اجرایی مشخص شده تا این مناطق را از این وضعیت خارج کند؟
یک سند در کشور ایران وجود دارد که بالا‌ترین سند بالادستی ماست. سند چشم‌انداز ۱۴۰۴ جمهوری اسلامی ایران. این سند متاسفانه 10 سال پیش ابلاغ شده و بنا بوده بعد از 10 سال ما به ۵۰ درصد از افق‌های این سند دست یافته ‌باشیم. الان یکی دو ماه دیگر وارد سال ۹۴ خواهیم شد و تا ۱۴۰۴، 10 سال دیگر فاصله داریم. تمام این 10 سال گذشته به دلیل بی‌اعتقادی دولت نهم و دهم به برنامه، این سند از دستور کار دولت کنار گذاشته ‌شد و گفتند ما این سند را اجرا نمی‌کنیم. این سند قرار بوده ما را به رشد هشت درصدی اقتصادی در هر سال برساند. درحالی‌که در آخرین سال دولت گذشته ما رشد اقتصادی منفی داشتیم. حالا شما ببینید رشد هشت درصد در سال یعنی چه؟ اما دولت تدبیر و امید در اولین سال فعالیتش توانست رشد منفی را پشت سر بگذارد و به رشد اقتصادی چهار درصدی برسد. شما ببینید وضع تورم از 40 درصد دو سال پیش چگونه به زیر 20 درصد تنزل کرد و فضای روانی جامعه در برابر ویروس تورم چقدر مقاوم شد. در دبیرخانه یک تصمیم جدی وجود دارد که مناطق آزاد باید در جهت تبدیل شدن به الگوی تحقق این سند باشند؛ الگویی که بتواند این سند را در افق یک کشور ۷۵ میلیونی اجرایی کند. اجرای همه ابعاد این سند در ۳۱ استان بسیار سخت است، درحالی‌که در هفت منطقه با هفت اقلیم متفاوت شمال، جنوب، شرق، شمال غربی می‌توان سند را اجرا کرد. یک و چهاردهم کل جمعیت ایران ساکن مناطق آزاد هستند و یک درصد خاک ایران هم ممکن است این‌جا باشد. اگر در اندازه جمعیت و خاک این مناطق بتوانیم الگوسازی خوبی کنیم، بعد این الگو‌ها قابل تسری به سایر نقاط کشور است. اگر ما در ارس موفق شویم، الگوی ارس را می‌توانیم در گام بعدی آذربایجان شرقی تسری بدهیم. اگر در آذربایجان شرقی موفق شدیم، می‌توان آن را به اردبیل و زنجان انتقال داد. منطقه آزاد ماکو اگر موفق به الگوسازی شود، آذربایجان غربی، کردستان و همدان هم می‌توانند از همان الگو استفاده کنند و همین‌طور از هفت ناحیه کشور آرام آرام یک توسعه متوازن و درست و زیربنایی، بر اساس این سند ۱۴۰۴ به دست خواهد آمد. مناطق آزاد یک مزیت جدی دارد که کمتر کسی به آن توجه کرده و آن مدیریت واحد شهری است، موردی که اساس آسیب نظام شهری و شهروندی ماست و در غرب همین مدیریت واحد شهری تبدیل به اصلی‌ترین عنصر موفقیت آن‌ها شده است. اما از این مزیت هم نتوانستیم جز در یک منطقه -کیش- استفاده کنیم و علت عمده تفاوت این منطقه با سایر مناطق آزاد در همین است. اما در همین مزیت نسبی چون قانونا عناصر اجتماعی و فرهنگی دیگر مثل محیط زیست، امور اجتماعی، بهداشتی، آموزش و پرورش، گردشگری دیده نشده ‌است، بازده این منطقه هم در حوزه فرهنگی هنری و گردشگری که اصلی‌ترین محور فعالیت این منطقه باید باشد، در سالیان گذشته ضعیف بوده و هیچ برنامه بلندمدت و تاثیرگذاری برای آن تدارک دیده نشده است. نه درون کیش چنین قدرت و امکانی برای تحول فرهنگی وجود داشته و نه از بیرون آن یعنی دبیرخانه کاری در این زمینه صورت گرفته است. کیش هم مانند مناطق دیگر با رنگ و لعابی متفاوت سالانه حدود یک میلیون و نیم گردشگر یا مسافر دارد و این مقدار به هیچ‌وجه برای اقتصادی کردن کیش کافی نیست. این رقم الان برای قشم سالانه حدود سه‌میلیون نفر است، که آن‌جا هم با این رقم اقتصادی نیست. موردی که همواره عامل غفلت مدیریت‌های پس از انقلاب در کیش - جز در برهه‌هایی کوتاه- بوده، این است که تعریف درستی از یک شهر و جزیره فرهنگی و گردشگری وجود ندارد. همیشه فکر می‌کردند جاذبه گردشگری یعنی مشروب، برهنگی، آزادی جسمانی و... درحالی‌که ممکن است برای اقلیتی جاذبه داشته باشد. اما اکثریت مردم علاقه‌ای به این چیزها ندارند. مردم دنبال تفاوت‌ها هستند و این «تفاوت» سبب اصلی جاذبه‌هاست و درک این تفاوت‌ها امکان اجرای درست آن‌ها را که آمیخته به «انواع» و «تعدد» باشد، نتوانستند فراهم کنند. وقتی ما نمی‌توانیم و نمی‌خواهیم کیش را مکان گردشگری حرام کنیم، پس باید مظهر گردشگری حلال کنیم. دایره حلال‌ها به‌مراتب وسعت فراوان‌تری از حرام دارد و مخاطب کیش باید این تنوع و تعدد جاذبه‌های حلال را ببیند تا برای آن به کیش برود. این نوع کیش شاید یک بار دیدنش کافی باشد. این‌که «تنوع» و «تعدد» جاذبه‌های حلال فرهنگی و گردشگری و اجتماعی در کیش باید چه باشد، نقطه و نسخه گم‌شده گردشگری حلال کیش است، که باید منشور فرهنگی اجتماعی مناطق آزاد بتواند زیرساخت‌های نظری آن را فراهم کند. منتها چون قانون دبیرخانه شورای عالی قدرت و امکان اجرا ندارد، ممکن است این سند هم به سرنوشت سند چشم‌انداز 1404 مبتلا شود. یک نفر در برابر همه نهادهای قانونی و حتی شخص مقام معظم رهبری بایستد و 10 سال اجرای این سند را به تعویق بیندازد.
ماموریت ویژه‌ای برای مناطق آزاد در سند پیش‌بینی شده است؟
الان که کیش کمی ظاهرش آرایش‌دار‌تر از بقیه مناطق است، همه وزارت‌خانه‌ها روی آن تمرکز کرده‌اند. اما همین دستگاه‌های دولتی وظایفشان را نسبت به دیگر مناطق آزاد که باید به آن‌ها گفت مناطق محروم! فراموش کرده‌اند. کیش به خاطر زیرساخت‌هایی که در این 30 سال برایش فراهم شده و ارزش اقتصادی زمین‌هایش بیشتر و ارزشمند شده، همه می‌آیند و می‌خواهند در آن‌جا خوابگاه، مهمانسرا، دانشگاه و پاتوقی داشته ‌باشند. اما این‌ها زمینه رونق کیش نیست، رونق با افزایش مسافر و گردشگر به دست می‌آید و در این قضیه هم نباید متکی به گردشگر خارجی شویم. ما در مرحله اول باید کیش را برای ایرانیان نیازمند به کیش مهیا کنیم و با افزایش جاذبه‌های حلال آن نگذاریم ایرانیان گزینه‌های آنتالیا، دبی، ترکیه و... را انتخاب کنند. اقتصاد مقاومتی حضرت رهبری یعنی اتکا به قدرت و گردشگر داخلی. در منشور فرهنگی، اجتماعی و گردشگری مناطق آزاد حدود ۵۵ موضوع وجود دارد. از سینما، هنر، ادبیات، موسیقی، کتاب، روزنامه، مجله، محیط زیست، میراث و صنایع فرهنگی تا تلویزیون، رادیو، بهداشت، درمان، آموزش و پرورش، تربیت، دانشگاه و... اگر بر سر راه اجرایی شدن این افق و نگاه مانعی وجود نداشته باشد و غرور و تکفری مانع از رسیدن به اهداف پدیدار نشود، می‌توان گفت که به‌رغم کاستی‌ در زیرساخت‌های سخت‌افزاری، مناطق آزاد در زیرساخت‌ توسعه انسانی که مقدمه رسیدن به «تنوع» و «تعدد» جاذبه‌های فرهنگی و گردشگری است، به موفقیت‌های چشم‌گیری خواهند رسید. الان در جزایر و روستاهایی در اندونزی که حتی فاقد برق ، ترن، جاده، هتل و... است، گردشگری غوغا کرده‌ است. در یک روستا سالانه 200 هزار گردشگر وارد می‌شود و پول خرج می‌کند و لذت می‌برد و درصدی هم رفتاری مخالف آداب سنت و آیین و مراسم این روستا رفتار نمی‌کنند. گردشگری یک پدیده انسانی و رفتاری است و رونق آن در درجه نخست وابسته به توسعه انسانی است. این توسعه انسانی خصوصا در شرایط کنونی ایران اسلامی یک امر مهم و ارزشمند است که اگر در اقتصاد مقاومتی درست فهمیده شود، همین عامل می‌تواند ما را به نیمی از اهداف برساند، بی‌آن‌که نیازمند به تحولات بانکی، رفع تحریم و... باشیم. بیشتر از هر چیزی نیازمند توسعه انسانی به‌عنوان اصلی‌ترین زیرساخت رشد، توسعه و پیشرفت هستیم. که باید در این مورد جداگانه سخن گفت. مناطق آزاد هم مثل همه جای کشور نیازمند رشد انسانی است. والله با بی‌برقی و بی‌جاده‌ای هم می‌توان گردشگری را رونق داد.
به نظرتان اولین اقدامی که باید در مناطق آزاد و خصوصا کیش صورت بگیرد تا زمینه را برای توسعه و پیشرفت فراهم کند، چیست؟
این مناطق را از «مدیریت رهایی» رها کنیم. اداره رهایی، یعنی هر فرد و گروهی که برای یک دوره مدیریت این مناطق را می‌پذیرد، خود را در اداره، تغییر و تحولات و تعیین خط مشی این مناطق «مطلق العنان» نبیند. مباحث و مسلمات فکری و فرهنگی این مناطق نباید دست‌خوش سلیقه‌ها و خلقیات مدیریت‌ها شود و هر چه و هر جور دلشان بخواهد، عمل کنند. در این 20 سال یکی از آسیب‌های جدی این مناطق از ناحیه همین «مدیریت رهایی» وارد شده. دولت باید خیلی جدی تکلیفش را با کیش روشن کند. هرکدام از این مناطق یک تکلیف دارند. یک شناسنامه دارند. مثل هر آدمی که در این کشور یک شناسنامه و کارت ملی دارد. مثل هر خانه‌ای و هر اداره‌ای که یک کد پستی دارد. ما باید کد پستی، شماره ملی کیش، ارس و سایر مناطق آزاد را مشخص کنیم. شماره ملی کیش شماره فرهنگ است.
ولی به نظر می‌آید که این مناطق و خصوصا کیش بیشتر به شماره اقتصاد شناخته می‌شود.
اقتصاد هدف نیست، راه است. هدف و مقصد رسیدن به زندگی پاک در این مناطق و همه جای ایران عزیز است. کسی که پیش از انقلاب کیش را تاسیس کرده، کیش را یک منطقه فرهنگی دیده است. منتها فرهنگ‌ متناسب با ارزش‌های حاکمیت‌ آن روزگار که قمار و رقص و آواز برای جذب عرب‌ها و... را نیاز مملکت تشخیص داده بودند و جز این هم از یک حکومت فاجر و فاسق و حرام دوست انتظار نمی‌رود. بعد از انقلاب و در چند سال جنگ کیش تقریبا تعطیل بود. بعد هم یک بار آمدیم گفتیم این‌جا مرکز واردات کشور شود. یک بار صادرات دانستیم، بار دیگر آن را مرکز کالای همراه مسافر، بار دیگر آن منطقه‌ای برای توسعه صنعتی دانستیم و گروهی هم می‌گفتند که کیش پایتخت اقتصاد، نفت و... ایران شود. همه این بلا‌ها را سر کیش درآوردیم. اما هیچ‌یک از این ماموریت‌ها پا نگرفت و در تمام این سال‌ها یک مزیت کیش به‌عنوان مزیت نسبی خود را بیشتر آشکار کرد و آن بحث رفت‌وآمد و جریان گردشگری کیش بود. از سالی ۲۰۰ -۳۰۰ هزار نفر گردشگر تا آخرین آمار که اگر همه آن‌هایی که وارد ‌می‌شوند، گردشگر و مسافر باشند، یک میلیون و پانصد هزار نفر در سال وارد کیش می‌شوند. ما نتوانستیم این ارزش را مدیریت کنیم و آن را توسعه دهیم. این یک میلیون و پانصد هزار نفر کف زیرزمین رونق اقتصادی و گردشگری کیش است و اگر برای رشد آن کار نکنیم، کاهش پیدا می‌کند. مدت این یک و نیم میلیون نفر چقدر است؟ متوسط بگیریم سه روز. این سه روز یعنی چهار میلیون و ۵۰۰ هزار شب نفر اقامت. این از نظر اقتصادی خیلی اندک است و کفاف سرمایه‌گذاری انجام‌شده را نمی‌دهد.
ما باید به فکر نجات و موفقیت بخش خصوصی در کیش باشیم. آن‌ها که اعتماد کرده‌ و آمده‌اند. اما همین مقدار درآمد اندک فعلا توانسته کیش را با این بضاعت اندک روی پا نگه دارد. آپارتمان‌های کیش تقریبا با تهران برابری می‌کند و اگر دولت می‌خواهد گرایش قطعی کیش گردشگری باشد، باید گردشگری را یک مقوله صددرصد انسانی بداند و توسعه کالبدی و رشد فرهنگی کیش را در جهت و هم‌سو با گردشگری بداند و این یعنی بها دادن به «رشد انسانی»؛ اولویتی که نیازمند امروز و فردای کیش است. هزینه بشود و همه پروژه‌های عمرانی و طراحی و توسعه جاذبه‌های آن باید هم‌گام با رشد انسانی و در جهت توسعه و رونق گردشگری حلال آن باشد. در کیش باید روحیات، اخلاقیات، رفتار، گفتار، احترام به مردم، مردم‌سالاری، رعایت همه‌جانبه حقوق شهروندان، الگوهای حقیقی، متغیرهای رفتاری و... دیده شود تا بتوان کیش را نقطه گردشگری دانست. درواقع گردشگری حلال نیاز به زیرساخت‌هایی دارد که این زیرساخت‌ها فقط هتل و رستوران نیست. زیرساخت گردشگری در کشور ما مغزافزار انسانی است. از انسان چه تعریفی داریم و بناست چگونه کرامت و شخصیت او را تعریف و حفظ کنیم؟ امنیت این انسان با چه مواردی در ارتباط است؟ شما سفر می‌روید برای این‌که به یک‌سری احساسات، عواطف، هیجانات و کنجکاوی‌های درونی‌تان پاسخ دهید و نه برای دراز کشیدن! والله در پشت بام و اتاق خانه بهتر می‌توان آفتاب گرفت و استراحت کرد! شناخت، یافتن، اجرا و تعبیه این مغزافزار انسانی، مدیریت تخصصی خودش را طلب می‌کند و نمی‌توان این علم را به مدیریت‌های صنعتی و فنی و اقتصادی سپرد و از آن‌ها توقع حرکت و کار محصول داشت. یعنی درواقع کار تخصصی را نباید به یک غیرمتخصص سپرد. مگر می‌توان از درخت سیب انتظار خاصیت پرتقال داشت یا از پرتقال خاصیت نارنگی به دست آورد؟ در کیش تمام کارهایی که می‌کنیم، باید محورش انسان، توسعه و فهم انسانی باشد. اگر می‌خواهیم اسکله بزنیم، باید ببینیم این اسکله با مسائل انسانی و مغزافزار موعود کیش چه نسبت و نفعی دارد. اگر کیش محور گردشگری انسانی است، کدام انسان؟ انسان آمریکایی؟ انسان اروپایی؟ انسان هندی؟ انسان پاکستانی؟ یا انسان ایرانی و عراقی؟ انسان‌ها در عین داشتن فصل مشترک، با یکدیگر تفاوت هم دارند. انسان‌ها دهان دارند، چشم دارند، غذا می‌خورند و همه نیاز به آموزش دارند. اما تمام نیاز و مشترکات انسان که این‌ها نیست. انسان‌ها احساسات، عواطف، هیجانات و... دارند که همه این‌ها در موقعیت و زمان گردشگری او بیشتر از شرایط عادی او بروز پیدا می‌کند. کیش در درجه نخست باید برای انسان ایرانی طراحی شود. انسان ایرانی مختصاتی دارد، ما باید مختصات انسان ایرانی را که حضرت رهبری فرمود نیازمند شناخت سبک زندگی او هستیم، بشناسیم و سبک و الگوی انسان ایرانی اسلامی را در سفر و گردشگری پیدا و تامین کنیم. پس از آن بگوییم که این انسان ایرانی است. دانشجو، دانش‌آموز، استاد، هنرمند و صنعت‌گرش هم این تفاوت‌ها را دارند. اگر بخواهیم کیش را درست کنیم، باید دست از این پراکندگی‌ها برداریم. تمرکز یک مقوله علمی است. نمی‌توان با سطحی‌کاری به مقصد رسید. اگر این منطق پذیرفته شود، باید بگوییم توسعه و رشد کیش آغاز شده ‌است.
در یک سال گذشته فراوان بحث گردشگری حلال مطرح شده است، این طرح چگونه و با چه ویژگی‌هایی تعریف می‌شود؟
گردشگری حلال تفکری است که از دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد تراوش کرده، گرچه قدمت هزاران! ساله داشته و 20 سالی است در جهان معاصر و صنعت توریسم به آن تکیه شده است. گردشگری حلال متکی به تفکر و اندیشه اسلامی و دینی است. یعنی خداوند در عالم خلقت و آفرینش خود برای خوردن، آشامیدن، روابط اجتماعی، ارتباطات انسان و... مرزبندی حلال و حرام کرده است. اگر ما می‌خواهیم به گردشگری حلال برسیم، باید مشخصه‌ها، ضابطه‌ها، ابزارها و امکانات و نیروی انسانی و مدیریت باورمند و متعصب نسبت به رعایت محدوده حلال را بشناسیم. باید باور به حلال و نقطه گریز از مقابلش یعنی حرام قبلا به دست آمده باشد. ما نباید حرف از حلال بزنیم اما به مردم رفتار حرام داشته باشیم. دروغ بگوییم، بی‌احترامی کنیم، حقوقشان را نادیده بگیریم، نفع و صلاحشان را زیر پا بگذاریم، گران‌فروشی کنیم و... این‌ها همه حرام هستند و در منطقه گردشگری حلال، حرام‌تر خواهند بود. اگر بخواهیم از امتیاز حلال‌مداری به‌عنوان یک مزیت فرهنگی، اقتصادی استفاده کنیم، استفاده کنیم. مالزی کشوری است که اساسش حلال و حرام اسلامی کامل نیست. آن‌ها در سیستم حکومتی و زندگی مردم فراوان حرام دارند، اما آمده‌اند «حلال» را چشم‌انداز و ماموریت خود دیده‌اند. جمهوری اسلامی و قانون اساسی‌مان یک مورد حرام را جایز ندانسته است. گردشگری از نوع حلال، متکی به معرفت است. یعنی ما باید انسان را به ماهو انسان و ماهو مسلمان باورمند بشناسیم، این همان توسعه انسانی است. بعد که شناختیم، باید تحقق حلال را تامین کنیم. متوجه باشیم که خصوصیات و قابلیت‌های انسان‌های حلال‌مدار بنا به ملیت و جغرافیایشان متفاوت است. مسلمان سعودی، سوری، ایرانی، هندی با هم در رفتار، گفتار، نظافت، آداب و... متفاوت هستند. شما انسان مسلمانی دارید که تمام غذایش باید بسیار تند باشد.
انسان مسلمانی دارید که از تندی بیزار است. خب شما باید گرایشات غذایی، لباسی، رفتاری، خواب، خوراک... در اقلیم‌ها و فرهنگ‌های مختلف و احساسات، عواطف و هیجانات را که اصلی‌ترین انگیزه‌های سفر است، با برنامه و مدیریت‌های هوشمند شناسایی و فراهم کنید. این کار‌ها باید از پایه طراحی و اجرا شود. اولین چیز هم «باور» است. باید از انسان‌های باورمند برای گردشگری استفاده کنیم، والا با بزک و آرایش کردن حلال کار پیش نمی‌رود. گردشگری حلال که دین و اسلام را باور کرده و دنبال رفتن به جایی است که حلال و حرام خدا آن‌جا محترم و رعایت شود. انسان باهوش است که سره از ناسره و حقیقت را از تقلب تشخیص می‌دهد. به‌رغم توسعه گردشگری حلال در دنیا، گردشگران حلال از ته قلب و صمیمانه رضایت ندارند. مثلا در دبی هتلی هست که می‌گوید مشروب سرو نمی‌کنم، اتاق زن و مرد بیگانه را کنار هم نمی‌دهم و... اما در همین هتل پوشش اسلامی رعایت نمی‌شود و خانواده‌های پوشش‌دار اسلامی وقتی وارد می‌شوند، ناراضی بیرون می‌آیند. این خانواده می‌گوید من پول هتل حلال (که گران‌تر از هتل عادی است) را خرج می‌کنم، پس این رفتارها چیست؟ آن وقت شک می‌کند که کارگری که اتاق من را تمیز می‌کند، نکند غیرمسلمان باشد. آشپز هتل نکند غیرمسلمان باشد؟ گردشگر حلال برای رسیدن به خواسته‌های خود پول اضافه‌ای خرج می‌کند. ما نباید به خاطر رونق کسب‌وکار و پول حلال را مستمسک خود کنیم.
فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی انجام‌شده در دوره آقای مونسان را چگونه می‌بینید؟ به‌عنوان مثال افتتاحیه جشنواره تئا‌تر سال گذشته در کیش برگزار شد و گفتند حراجی‌های فرهنگی می‌تواند در کیش انجام شود. به نام کار اجتماعی و فرهنگی در ماه مبارک رمضان افطاری‌های دسته‌جمعی دادند و هنگام برگزاری جام جهانی برنامه تماشای دسته‌جمعی فوتبال ترتیب دادند.
دولت و ‌سازمان کیش بنا نیست و نباید با پول و درآمدش سفره افطاری بیندازد. ما باید کارهای دیگری کنیم. این کارها، کار مردم است و دولت در دست هر کسی که باشد، باید پایش را از گلیم مردم بیرون بکشد. ما یک روز می‌توانیم از جیب درآمد دولتی افطاری بدهیم، اما همین یک روز سبب می‌شود که مردم را برای همیشه از گرایش به این کار عقب بزنیم. اگر ما آن یک روز افطار ندهیم، چه بسا هر روز آن‌جا سفره افطاری انداخته شود. هر روز آن‌جا مردم به همدیگر ناهار می‌دهند. ما باید حرمت و شخصیت مردم را تعریف کنیم. سعدی رفته در منطقه صفین کیش زندگی کرده، ‌شعر گفته و شعرخوانی داشته است. کجاست آن سعدی؟ همین حالا که من این حرف را می‌زنم، فردا ممکن است دوباره خانه‌ای آن‌جا بخرند و به نام سعدی نام‌گذاری کنند! بعد هم دوتا شاعر بگذاریم آن‌جا... کار فرهنگی این‌ها نیست. ما عوضی می‌رویم. علتش هم این است که ما فرهنگ را به دست کسانی می‌دهیم که شناختی از آن ندارند. والله به خدا این توهین نیست اگر به کسی بگوییم تو فرهنگ نمی‌شناسی.
اگر کسی به من بگوید تو مهندسی ساختمان را بلد نیستی، مگر توهین به من است؟ پس عده‌ای که شاید بلد باشند خیلی کارها کنند اما نسبت به فرهنگ بیگانه‌اند، نباید ناراحت شوند که باید کار فرهنگی کنند. مهندس ترکان در فیلم انتخاباتی دکتر روحانی جمله قشنگی گفتند که «دولت باید فرمان «به جای خود» بدهد و هر کس برود در جایی که در آن آموخته و تجربه اندوخته، کار کند». ما سفره افطاری بیندازیم، اما نتوانیم امنیت روحی و روانی گردشگران را حل کنیم، نتوانیم جلوی گران‌فروشی و اجناس تقلبی و چینی را بگیریم؟ تا وقتی نتوانیم از مبدا تا مقصد نیازهای گردشگر را بشناسیم و رضایت خاطر او را جلب کنیم، نخواهیم توانست کیش را الگوی گردشگری حلال سند چشم‌انداز 1404 کنیم.
به‌هرحال کیش از نظر اقتصادی با زحماتی که دوستان در این مدت کمتر از یک سال و نیم کشیده‌اند، بهبود نسبی پیدا کرده است. هفت، هشت سال پیش رونق اقتصادی کیش از بین رفته بود و اکثر پروژه‌ها تعطیل شده بود. سازمان منطقه آزاد کیش در گذشته هم فقط و فقط با اتکا به فروش زمین خودش را اداره می‌کرد. حالا در این دولت با تدبیری که در دبیرخانه وجود داشته، کیش کمی رونق گرفته‌. نخستین گام این رونق که البته کمترین و راحت‌ترینش بوده و خودش را در راه افتادن ساخت‌وساز نشان داده، علتش هم این است که ساخت‌وساز در کیش مزیت اقتصادی دارد و به محض این‌که موانع برطرف شده و امید جانشین آن شده، راه افتاده است. درواقع در ایران برای رونق اقتصادی لازم نیست کاری کرد، فقط کافی است یک کارهایی انجام نشود. تا حداقل ۵۰ درصد کارها راه بیفتد و به واسطه این مقدار بقیه کارها هم به تکاپوی راه‌اندازی بیفتند. به نظر من توسعه اقتصادی کشور ما به خاطر کارهای غلطی که در قانون و قانون‌گذاری، در وزارت‌خانه‌ها و مدیریت‌ها، سازمان‌ها و مجریان انجام گرفته، نیمه‌متوقف مانده است. اما در کنار رونق ساخت‌وساز علایم خطری هم وجود دارد. مثلا آقای ثابت که ۳۰ سال پیش پول‌هایش را از جزایر قناری آورده و کارهایی کرده که باعث رونق کیش بوده و امتیازات زیادی هم داشته تا بیش از این کار کند، چرا حالا که بناست کیش در گردشگری به اوج برسد، او کیش را رها می‌کند و می‌رود ؟ اگرچه او آدم کاسبی است و کاسب هم در همه جای دنبال سود می‌گردد، اما بالاخره سود مردم، کیش و.. کجاست؟ متاسفانه در این دبیرخانه و سازمان کیش اتاق فکری درست نشده تا قضیه امثال آقای ثابت و رفتن او تحلیل و ارزیابی شود. باید این آدم‌ها بها و ارزش همیشگی داشته ‌باشند. نه حرفی و شعاری. بها دادن به ذی‌نفعان و حرمت واقعی آن‌ها را نگه داشتن، گره از کار گشودن و صداقت و صمیمیت در گفتار و رفتار یکسان داشتن با آن‌هاست. اگر سرمایه‌گذاری با فروختن اموالش و با 800-700 میلیارد تومان از کیش خارج شود، تاثیر و بازتاب منفی در روح و روان دیگر سرمایه‌گذاران و ذی‌نفعان می‌گذارد. در گذشته که از طرف دولت عده‌ای می‌رفتند سرمایه‌گذاران ایرانی مقیم خارج از کشور را جذب کنند، آن‌ها می‌گفتند نیازی نیست بیایید سراغ ما، ما خود علاقه‌مند و محتاجیم که در ایران سرمایه‌گذاری کنیم. هر وقت شما رفتارتان را با سرمایه‌گذاران داخلی درست کردید، ما باخبر می‌شویم و با اشتیاق می‌آییم. سرمایه‌گذار الکی و کورکورانه جایی نمی‌رود. او در پی مزیت‌هاست و پیش از سرمایه‌گذاری صدها نوع تحقیق و بررسی انجام می‌دهد، بعد تصمیم می‌گیرد بیاید یا نه.
به‌طور مشخص چه شرایطی باید حاکم شود تا سرمایه‌گذار احساس امنیت و احترام کند و حاضر به سرمایه‌گذاری شود؟
اول بومی‌ها و کیشوندها باید ما و شرایط مطلوب را باور کنند تا هنگام برخورد با سرمایه‌گذار و گردشگر مثبت صحبت کنند. در همه جای دنیا تاکسی‌دارها و حتی نیروهای خدماتی هتل‌ و رستوران‌ها یکی از کانال‌های دریافت اطلاعات هستند و اغلب حرف‌های این‌ها مورد پذیرش قرار می‌گیرد. اگر شهروندان ما در کیش یا هرجای دیگری رضایت داشته باشند، کار عمومی آن شهر رو به رونق خواهد رفت. این‌طور نیست که سرمایه‌گذار مستقیم از هواپیما پیاده شود و به اتاق مدیر برود و تصمیم به انجام کاری بگیرد. خروجی و معنای مشارکت محلی و توسعه اجتماعی، امنیت به این دلیل است که می‌گویند توسعه انسانی زیرساخت توسعه اقتصادی است. مشارکت اجتماعی یک مشارکت سیاسی و اراده یک سویه حکومتی نیست. مشارکت اجتماعی هم‌دلی برای رسیدن به یک‌دستی است. باید همه چیز روراست و در طبق اخلاص پیش چشم مردم قرار بگیرد تا نیروهای محلی باور و ایمان به رشد و کیفیت زندگی خود پیدا کنند و ببینند اگر در منطقه پول، فرصت و امکان کاری وجود دارد، اول در اختیار آن‌هاست. در صورت مازاد، ازراه‌رسیده‌ها هم مشروط به نگاه منفع محلی، از آن استفاده می‌کنند. مردم اساس توسعه یک کشور، اقتصاد، جامعه، شهر و حتی موفقیت یک سازمان هستند. در مدیریت‌هایی که ازراه‌رسیده‌ها و از مرکز و پایتخت آمده‌ها عزیز و امتیازدار باشند، رشد الهی و سالم پدیدار نخواهد شد. ما باید امکانات دولتی هر شهر و محله را خود تصدی و هزینه نکنیم. آن را امکانی کنیم که مردم هم در یک نظام حقوقی تعریف‌شده بتوانند با آوردن سرمایه‌ای، بخشی از آن را استفاده کنند. این غلط است که پول دولت را خودمان و شرکت‌های خودمان هزینه کنند و پروژه بسازند. مشکل ما این است که دولت به جای این‌که دو تومانی‌ها را به اراده ملی و سرمایه مردم پیوند بزند و ارزش آن‌ها را تبدیل به دوهزار تومانی کند. با تصدی‌گری آن را در پروژه‌های دو ریالی می‌ریزد و سود یک شاهی هم از آن نمی‌گیرد. این معضل کلی دولت‌ها در کشور ما بوده. ما اقتدار را با قدرت عوضی گرفته‌ایم. به جای آن‌که در پی اقتدار ملی باشیم، دنبال قدرت فردی و مدیریتی می‌گردیم و آغاز اشتباه و انحراف این‌جاست. مردم را پشت در اتاق نگه می‌داریم و به آن‌ها بی‌اعتنایی می‌کنیم. مجوزشان را تمدید نمی‌کنیم و به بهانه نظارت چوب تو سطل ماستشان می‌کنیم و می‌خواهیم از کارشان سردربیاوریم و این‌ها را نماد قدرت می‌دانیم. ضرورت بها دادن به توسعه انسانی، رشد فرهنگی و مشارکت اجتماعی، تبلور و خروجی‌اش این است که باید ‌کار فرهنگی مظهر اقتدار ملی شود، نه مظهر قدرت فردی. کار اقتصادی باید مظهر اقتدار مردم باشد. برای نظام و کشور باید اقتدارآفرین شود و نباید امکانات اقتدارآفرین ملی در اختیار کسانی گذاشته شود که «فرصت» را «طعمه» شخصی قلمداد می‌کنند. برای این دوره مدیریت‌های همه مناطق آزاد و خصوصا خطه نوخیز گردشگری حلال کیش آرزوی موفقیت روزافزون دارم و امیدوارم مهندس ترکان با تدبیر، امید، دانش، اندیشه نوخواه، صبوری و توان فوق‌العاده‌ای که خداوند به ایشان داده، قافله مناطق آزاد را به سرمنزل مقصود که الگوی ایران 1404 است، برسانند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.