|

مساله‌ی حقیقت‌جویی در نقد

دکتر شاهین کوهساری - نگاه نقادانه می‌تواند بازیگوشانه هم باشد. از آنجا «تعریف» (definition) لازمۀ هر نقدی است و هر تعریفی به ناچار حدودگذاری است (definition معنای محدودکردن یا حدودگذاری را هم در خود دارد.) ما را از عواقب این تهدید هم گریزی نیست. بازیگوشی یکی از راه‌های رهایی از این بن‌بست فلسفی است، راهی که یک سده و اندی پیش، نیچه پیش روی فلسفه می‌گذارد. بازیگوشی یعنی اینکه پیش‌فرض‌های‌مان را صرفاً «قرارداد»، و حدودگذاری‌های‌مان را صرفاً «روایت» فرض کنیم. روایتی که با تغییر پیش‌فرض قرارداد، تغییرپذیر است و بنابراین «حقیقت» فرض نمی‌شود. به این ترتیب، تعریف حدودگذاری با وجود انجام هم‌زمان، اذعان به حتمی نبودن تعریف حدودگذاری و بازی تعاریف متکثّر است. مثل فلسفۀ نیچه که در آن گفتمان، با وجود شکل‌گیری هم‌زمان، اذعان به حتمی نبودن گفتمان و بازی گفتمان‌های متکثّر است. آنچه شکل می‌گیرد، هم‌زمان تمثیل است و تعریف، چه نقد نیز خود جز متن نیست و به نوبۀ خود، رو‌‌یا‌‌رو‌شونده با نقد خویش به مثابۀ متنی دیگر.
اگر موفق شویم ولو برای یک لحظه‌ خطِ تمایزی میان "نقد" به طور کلّی و "متن" به طور کلّی بکشیم، رودررویی‌ِ نقد با متن به رودررویی‌ "بیل" با" بئاتریس" در سکانس ماقبل آخر فیلمِ "بیل را بکش" ساختۀ "کوئنتین تارانتینو" می‌ماند. (به این فیلم مکرراً در این پاره‌متن‌ها بازخواهیم گشت.):
در این سکانس بیل به بئا می‌گوید: «من چن تا سوالِ بی‌جواب دارم. پس، قبل از اون‌که این حکایت انتقامِ خونین به اوج‌گاهش برسه، می‌خوام ازت چن تا سوال بکنم، و در عین حال از تو هم می‌خوام که «حقیقت» رو به‌ من بگی. اما، اینجا یک مسالۀ‌ حل‌نشدنی وجود داره، که مثل یه کلاف سردرگمه، تا اونجا که به من مربوطه، باورم اینه که تو از گفتنِ حقیقت، کاملاً، و بخصوص به شخصِ من و در نهایت به خودت عاجزی، و باز تا اون جایی که به من مربوط می‌شه، در حقیقت، این من هستم که نمی‌تونم حتی یه دونه از گفته‌های تو رو باور کنم! به نظر تو این مسالۀ حل‌نشدنی رو - که مث یه کلافِ سردرگمه - چه جوری باید حل کرد؟ از قضا من یه راهِ حلِ خوب دارم ...»
(و سرمی به نام «سرمِ حقیقت» را با ناگاه با هفت‌تیر به پای "بئا" شلیک/تلقیح می‌کند.)
اما «سرمِ حقیقت» (Truth Serum) چیست؟ بینِ "بیل را بکش" و داستانِ مصورِ "سوپرمن" بینامتنیتي عمیق وجود دارد. «سرمِ حقیقت» یا همان داروی "پنتاتول سدیم" (Pentathol Na) یا "تیوپنتال سدیم" (Thiopental Na) سال‌ها است که در بازجویی‌های سریِ سی آی ای استفاده می‌شود، این سرم که متضاد سرم دروغ (Lie Serum) در داستان مصور "سوپرمن" است اما، احتمالاً از همان داستان مصور به "بیل را بکش" راه می‌یابد.
نقد همچون بیل «پرسش‌هایی بی‌پاسخ» دارد که آن‌ها را از متن می‌پرسد. نقد مشتاق فهم حقیقتی از متن است اما، در اینجا «کلافي سردرگم» وجود دارد: «حقیقت تمام‌عیار متن» به روایتی این است که همچون بئاتریس از بازگویی‌ حقیقت به نقد و «مهم‌تر از همه به خودش» عاجز باشد و «حقیقتِ تمام‌عیارِ نقد» به روایتی این است که هم‌چون "بیل" نمی‌تواند آنچه را که متن "بئا" می‌گوید، باور کند. "بیل" مساله‌ی حقیقت‌جویی‌ خویش را با تزریق «سرم حقیقت» به بئا حل می‌کند. اما نقد، هنوز به کشف چنین سرمی نائل نشده است!
تمثیل فوق به طور کلی، تمامیتی از نقد را در دوران حاضر برای ما روشن می‌کند؛ اینکه «نقد» رستاخیزِ ناممکن‌بودنِ «متن است و بالعکس» است. سوال‌های موذی بی‌پایانی شبیه به دیالوگ‌های تارنتینو از سوی «نقد نوعی» خطاب به «متن نوعی». قرار دادن خود نقد در فضایی متکثّر‌‌تر، و از این رو درگیرکننده‌‌تر، و البته راه‌گشا‌‌تر است. حقیقت نزد چه کسی است؟ بئا؟ بیل؟ نقد؟ متن؟ کدام حقیقت؟ بیل و بئا / نقد و متن، هر کدام تنها یکسو از اتفاق را دیدند. جست‌وجوی حقیقت توسط «نقد»، بازجویی نقد از متن پرسشی تاريخی از افلاطون تاکنون است. نکته اينجا است که «حقيقت» در عین ناممکن‌بودن، يکی از دام‌های ممکن است. اينکه می‌گوييم «حقيقت»، هم‌زمان، افتادن در این دام و فرار از از اين تقدير شوم است. «حقیقت» وجود ندارد. تنها حقيقت‌های «تکین» (singular) وجود دارند. «حقیقت نوعی»، مثل «متن و نقد نوعی» خارج از یک توپوگرافی ذهنی ناموجود است. هر کس، بُعدی از واقعه را می‌بیند، تازه، اگر دیدنی در کار باشد. زیر متن، چنان آشفتگی عمیقی لانه می‌کند که ادعای دیدن از سوی متن و به طریق اولی نقد، باطل اباطیل است. حقیقت، روایت است بافته‌ای زبانی که با‌اینکه، وجودی جداگانه حتی در فرا‌زبان در صورت‌بندی زبانی‌یش دارد، مشخصا، در نقد، تنها مغشوش، گنگ، و نامعلوم است. در یکسو عجز متن از گفتن حقیقت به دیگری، به نقد، و حتی به خود، و در سوی دیگر ناباوری تمام‌عیارِ نقد حتی با وجود عرضۀ گفته‌ای از آن‌سو، از سوی متن.
تعریف‌ناپذیری‌ِ یک چیز با آنچه تعریف‌اش می‌کند، با حدودی که جایگاه آن چیز را تعین می‌بخشد، در پیوند و در عین حال گسست دائم است. مثل تعریف‌ناپذیری متن با نقدی که تعریف‌اش می‌کند. در این پیوند و گسست هیچ تعریفی یکپارچه نیست، کما اینکه، تعریف‌ناپذیر هم اگر به تعریف درنیاید دیگر سخن نیست.

دکتر شاهین کوهساری - نگاه نقادانه می‌تواند بازیگوشانه هم باشد. از آنجا «تعریف» (definition) لازمۀ هر نقدی است و هر تعریفی به ناچار حدودگذاری است (definition معنای محدودکردن یا حدودگذاری را هم در خود دارد.) ما را از عواقب این تهدید هم گریزی نیست. بازیگوشی یکی از راه‌های رهایی از این بن‌بست فلسفی است، راهی که یک سده و اندی پیش، نیچه پیش روی فلسفه می‌گذارد. بازیگوشی یعنی اینکه پیش‌فرض‌های‌مان را صرفاً «قرارداد»، و حدودگذاری‌های‌مان را صرفاً «روایت» فرض کنیم. روایتی که با تغییر پیش‌فرض قرارداد، تغییرپذیر است و بنابراین «حقیقت» فرض نمی‌شود. به این ترتیب، تعریف حدودگذاری با وجود انجام هم‌زمان، اذعان به حتمی نبودن تعریف حدودگذاری و بازی تعاریف متکثّر است. مثل فلسفۀ نیچه که در آن گفتمان، با وجود شکل‌گیری هم‌زمان، اذعان به حتمی نبودن گفتمان و بازی گفتمان‌های متکثّر است. آنچه شکل می‌گیرد، هم‌زمان تمثیل است و تعریف، چه نقد نیز خود جز متن نیست و به نوبۀ خود، رو‌‌یا‌‌رو‌شونده با نقد خویش به مثابۀ متنی دیگر.
اگر موفق شویم ولو برای یک لحظه‌ خطِ تمایزی میان "نقد" به طور کلّی و "متن" به طور کلّی بکشیم، رودررویی‌ِ نقد با متن به رودررویی‌ "بیل" با" بئاتریس" در سکانس ماقبل آخر فیلمِ "بیل را بکش" ساختۀ "کوئنتین تارانتینو" می‌ماند. (به این فیلم مکرراً در این پاره‌متن‌ها بازخواهیم گشت.):
در این سکانس بیل به بئا می‌گوید: «من چن تا سوالِ بی‌جواب دارم. پس، قبل از اون‌که این حکایت انتقامِ خونین به اوج‌گاهش برسه، می‌خوام ازت چن تا سوال بکنم، و در عین حال از تو هم می‌خوام که «حقیقت» رو به‌ من بگی. اما، اینجا یک مسالۀ‌ حل‌نشدنی وجود داره، که مثل یه کلاف سردرگمه، تا اونجا که به من مربوطه، باورم اینه که تو از گفتنِ حقیقت، کاملاً، و بخصوص به شخصِ من و در نهایت به خودت عاجزی، و باز تا اون جایی که به من مربوط می‌شه، در حقیقت، این من هستم که نمی‌تونم حتی یه دونه از گفته‌های تو رو باور کنم! به نظر تو این مسالۀ حل‌نشدنی رو - که مث یه کلافِ سردرگمه - چه جوری باید حل کرد؟ از قضا من یه راهِ حلِ خوب دارم ...»
(و سرمی به نام «سرمِ حقیقت» را با ناگاه با هفت‌تیر به پای "بئا" شلیک/تلقیح می‌کند.)
اما «سرمِ حقیقت» (Truth Serum) چیست؟ بینِ "بیل را بکش" و داستانِ مصورِ "سوپرمن" بینامتنیتي عمیق وجود دارد. «سرمِ حقیقت» یا همان داروی "پنتاتول سدیم" (Pentathol Na) یا "تیوپنتال سدیم" (Thiopental Na) سال‌ها است که در بازجویی‌های سریِ سی آی ای استفاده می‌شود، این سرم که متضاد سرم دروغ (Lie Serum) در داستان مصور "سوپرمن" است اما، احتمالاً از همان داستان مصور به "بیل را بکش" راه می‌یابد.
نقد همچون بیل «پرسش‌هایی بی‌پاسخ» دارد که آن‌ها را از متن می‌پرسد. نقد مشتاق فهم حقیقتی از متن است اما، در اینجا «کلافي سردرگم» وجود دارد: «حقیقت تمام‌عیار متن» به روایتی این است که همچون بئاتریس از بازگویی‌ حقیقت به نقد و «مهم‌تر از همه به خودش» عاجز باشد و «حقیقتِ تمام‌عیارِ نقد» به روایتی این است که هم‌چون "بیل" نمی‌تواند آنچه را که متن "بئا" می‌گوید، باور کند. "بیل" مساله‌ی حقیقت‌جویی‌ خویش را با تزریق «سرم حقیقت» به بئا حل می‌کند. اما نقد، هنوز به کشف چنین سرمی نائل نشده است!
تمثیل فوق به طور کلی، تمامیتی از نقد را در دوران حاضر برای ما روشن می‌کند؛ اینکه «نقد» رستاخیزِ ناممکن‌بودنِ «متن است و بالعکس» است. سوال‌های موذی بی‌پایانی شبیه به دیالوگ‌های تارنتینو از سوی «نقد نوعی» خطاب به «متن نوعی». قرار دادن خود نقد در فضایی متکثّر‌‌تر، و از این رو درگیرکننده‌‌تر، و البته راه‌گشا‌‌تر است. حقیقت نزد چه کسی است؟ بئا؟ بیل؟ نقد؟ متن؟ کدام حقیقت؟ بیل و بئا / نقد و متن، هر کدام تنها یکسو از اتفاق را دیدند. جست‌وجوی حقیقت توسط «نقد»، بازجویی نقد از متن پرسشی تاريخی از افلاطون تاکنون است. نکته اينجا است که «حقيقت» در عین ناممکن‌بودن، يکی از دام‌های ممکن است. اينکه می‌گوييم «حقيقت»، هم‌زمان، افتادن در این دام و فرار از از اين تقدير شوم است. «حقیقت» وجود ندارد. تنها حقيقت‌های «تکین» (singular) وجود دارند. «حقیقت نوعی»، مثل «متن و نقد نوعی» خارج از یک توپوگرافی ذهنی ناموجود است. هر کس، بُعدی از واقعه را می‌بیند، تازه، اگر دیدنی در کار باشد. زیر متن، چنان آشفتگی عمیقی لانه می‌کند که ادعای دیدن از سوی متن و به طریق اولی نقد، باطل اباطیل است. حقیقت، روایت است بافته‌ای زبانی که با‌اینکه، وجودی جداگانه حتی در فرا‌زبان در صورت‌بندی زبانی‌یش دارد، مشخصا، در نقد، تنها مغشوش، گنگ، و نامعلوم است. در یکسو عجز متن از گفتن حقیقت به دیگری، به نقد، و حتی به خود، و در سوی دیگر ناباوری تمام‌عیارِ نقد حتی با وجود عرضۀ گفته‌ای از آن‌سو، از سوی متن.
تعریف‌ناپذیری‌ِ یک چیز با آنچه تعریف‌اش می‌کند، با حدودی که جایگاه آن چیز را تعین می‌بخشد، در پیوند و در عین حال گسست دائم است. مثل تعریف‌ناپذیری متن با نقدی که تعریف‌اش می‌کند. در این پیوند و گسست هیچ تعریفی یکپارچه نیست، کما اینکه، تعریف‌ناپذیر هم اگر به تعریف درنیاید دیگر سخن نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.