|

نگاهی به مفهوم توسعه در گیلان

مازیار بالائی - گروه اجتماعی - توسعه از زمره مفاهیمی است که سال ها ذهن و اندیشه بسیاری از ما ایرانیان را به خود مشغول نموده است. اما به رغم تحولات متعدد در تاریخ معاصر کشورمان ، تا کنون حتی در سطح تعریف و نه اجرا ، به اشتراک نظری جامع نرسیدیم. شاید به جرات بازخوانی مفهوم توسعه و اجماع بر سر آن بتواند راهگشای اشتراک نظر در سیاست گذاری ها و همگرایی بیشتر مردم و مسئولین باشد. از این رو با جناب آقای مرتضی مسرور دانشجوی دوره دکتری جامعه شناسی اقتصادی و توسعه دانشگاه اصفهان و از استادان دانشگاه گیلان گفتگویی داشتیم و نظرات ایشان را در باب مفهوم توسعه جویا شدیم.
آیا بین دو مفهوم توسعه و پیشرفت تعارضی وجود دارد؟
هنگامی‌که دو مفهوم را در معنای دقیق خود به کار ببریم، قطعاً بین آن‌ها تفاوت وجود دارد و اصولاً اگر همپوشانی معنایی و مصداقی دو مفهوم، صددرصد باشد، می‌توان یکی را زائد دانست. توسعه و پیشرفت از آنجا که به پدیده‌های مشابهی اطلاق می‌شوند، به صورت بالقوه، امکان آن را دارند که به جای یکدیگر به کار روند. هرچند، این قابلیتِ جایگزینی، صددرصد نیست. اشاره به این نکته نیز حائز اهمیت است که وجود تفاوت، الزاماً به معنای تعارض نیست چرا که معتقدان به هر دوی این مفاهیم، در بخشی از مسیر، با همدیگر همراه هستند.
توسعه در زبان فارسی معادل Development در زبان انگلیسی بوده؛ و پیشرفت، معمولاً در برابر Progress قرار می‌گیرد. ضمن اینکه در نظریات جامعه‌شناسی و توسعه عمدتاً کلمه "توسعه" به کار می‌رود، باید توجه داشت که استفاده از "پیشرفت" نیز در این مباحث امر ناپسند و خلاف عرفی نیست. براساس مباحثات مطرح شده در کمتر از یک دهه گذشته، عده‌ای با این استدلال که توسعه، مفهومی غربی بوده و متناسب با الگو و سبک زندگی ایرانی- اسلامی نیست، تلاش نموده‌اند با ارائه بدیلی تحت عنوان پیشرفت، خلاء و کاستی موجود در مفهوم توسعه را جبران کنند. از این نظر، با توجه به برداشتی که از توسعه شده است، ابعاد آن را با توجه به وجه مادی زندگی انسان و جامعه و عدم توجه کافی به تعالی معنوی تعریف نموده‌اند. از سوی دیگر، بر خلاف تصوّرات متأخر، که توسعه را حاصل تعامل با نظام جهانی دیده‌اند؛ تلاش می‌شود تا تکیه بر روابط خارجی، به عنوان پاشنه آشیل توسعه مطرح شود و از این رو استفاده از ظرفیت‌های داخلی به عنوان راهکار برون‌رفت از این تنگنا، مورد تأکید قرار گیرد.
سال‌ها پیش بحث‌هایی در مورد تفاوت مفهوم "رشد" با مفهوم "توسعه" در می‌گرفت. در آنجا، عمده استدلال‌ها مبتنی بر این بود که، هر رشدی توسعه نیست. این امر در دو حوزه نشان داده می‌شد؛ نخست آن که اگر به عنوان مثال، زیرساخت‌های آموزشی شما نسبت به سال گذشته، دو و نیم درصد افزایش داشته باشند، قاعدتاً شما رشد کرده‌اید اما اگر بدانید که در همین مدت، رشد جمعیت در دو و هشت درصد بوده است، نمی‌توانید ادعای توسعه داشته باشید. از سوی دیگر با فرض پیشی‌گرفتن رشد زیرساخت‌های آموزشی بر رشد جمعیت، چنانچه جامعۀ جهانی، یا بخش مهمی از این جامعه، با سرعتی بیش از شما رشد کرده باشند، باید در توسعه‌یافته بودن خود تردید کنید. در بحث تفاوت توسعه و پیشرفت نیز، به نوعی همین ظرافت وجود دارد. به اعتقاد طرفداران تزِ "پیشرفت"، چنانچه شما در مظاهر مادی حیات فردی و اجتماعی رشد داشته باشید، اما این رشد، در جهت همسویی با فرهنگی بیگانه و جدایی از اصول و بنیان‌های فرهنگ خودی باشد، می‌توان از توسعه صحبت کرد اما، از پیشرفت نه. در همین راستاست که دکتر عماد افروغ، بیان می‌کنند، می‌توان "پیشرفت" را تا حدودی معادل "توسعه فرهنگی" دانسته‌اند
البته باید توجه داشت که تمدن غرب، به وجوه غیر مادی زندگی، یکسره بی‌تفاوت نبوده و به عنوان مثال، سال‌هاست که شاخص توسعه انسان ، (HDI) سعی در توصیف عملکرد و مقایسه دستاوردهای کشورها در زمینه بهبود شرایط "انسانی" داشته است. در این میان، سلامت، معیارهای زندگی، و تحصیلات به عنوان ابعاد این مفهوم معرفی شده‌اند. نا‌گفته نماند که بر اساس مطالعات سال 2014 سازمان ملل، ایران با کسب نمره 0.749 ضمن اینکه از نظر نمره، نسبت به سال گذشته، تغییری نداشته، از نظر رتبه با دو پله سقوط مواجه شده است. با توجه به این شاخص آشکار می‌شود که این نگاه "مکمل" به امر توسعه نیز توانایی رفع توقعات یک جامعۀ دین‌باور، از مقوله توسعه را دارا نیست. در نتیجه؛ باید بگویم تعارضی بین دو مفهوم "توسعه" و "پیشرفت" وجود ندارد. بلکه این "تعارض"، بیشتر در جهان‌بینی و نوع نگاه به انسان و اولویت‌ها در جوامع گوناگون است.
در حوزه زیرساخت‌ها اصولاً یک منطقه باید واجد چه مواردی باشد که توسعه یافته قلمداد شود؟
بسته به اینکه همچون صاحب‌نظران مکتب وابستگی، توسعه را امری برون‌زا ببینیم یا به تأسی از نظریه نو‌سازی، آن را درون‌زا قلمداد کنیم؛ می‌توان از عوامل متفاوت و شاید متعارضی سخن گفت. ضمن آن که الگوهای متأخر توسعه که به نظام جهانی، جامعه اطلاعاتی و در نهایت جامعه دانش‌بنیان (دانایی‌محور) پرداخته‌اند نیز هر یک از ملزومات خاص خود در مسیر توسعه صحبت می‌کنند. در جامعه‌ای مانند ایران که اصولاً بخش خصوصی، سهم اندکی از فعالیّت اقتصادی را در اختیار دارد و رویکرد کلّی حاکمیت، حمایت از مشارکت بیشتر این بخش است، ابتدائی‌ترین گام، ایجاد نهادهایی با سطح کارشناسی بالاست؛ که اولویت‌های اقتصادی را با دقت، تعیین کنند و فارغ از مسایل و ترجیحات سیاسی، به تحقیق و اجرا در این عرصه مشغول شوند. چنین نهادهایی باید با حمایت دولت اما مستقل از تصمیمات دولت، وظیفه کارشناسی پروژه‌ها را بر عهده داشته باشند تا شاهد اقدامات موازی یا پروژه‌هایی با بازده نا‌مطلوب نباشیم. البته در کشور ما نهادهایی با این کارکرد در دوره‌های گوناگون تاریخی وجود داشته‌اند که سازمان برنامه و بودجه یکی از این نهادهاست. با تعیین متولّی برای امر توسعه؛ و سپردن این امر به دست متخصصان، از جهات گوناگون در حجم سرمایه مورد نیاز برای توسعه‌یافتگی کاسته خواهد شد. به طور خلاصه، رفتن به سمت فعالیت تولیدی، مبتنی بودن تقاضای کل در جامعه بر تولید [داخلی]، توجه به مزیت‌های مطلق و نسبی جامعه ایرانی، فعال شدن بخش خصوصی و به‌ویژه بخش پژوهش و و مسایلی از این دست را در مورد مسأله توسعه در کشور، حائز اهمیت می‌دانم.
بحث‌هایی مطرح می‌شود که اساساً برای نیل به توسعه، ابتدا باید روحیه توسعه‌یافتگی را داشت. این روحیه تا چه حد در استان گیلان وجود دارد؟
روحیه توسعه‌یافتگی چیزی نیست غیر از انسان‌باوری و علم‌باوری. این انسان‌باوری، جدا از انسان‌گرایی به معنای غربی است، و به معنای پذیرش اصالت‌داشتن نیازهای انسانی بر همه چیز نیست بلکه بیشتر به معنای اعتقاد به این نکته است که انسان به عنوان موجودی متفکر، قادر است در سایه توانایی خود، اقدام به برطرف نمودن مشکلات کند و نیز این اصل که انسان‌ها با یکدیگر برابر هستند و نژاد و خون و اشرافیت نمی‌تواند و نباید معیاری پیشینی برای موفقیت یا عدم موفقیت انسان باشد. چنانچه در جامعه سنتی دیده می‌شد که فرد به دلیل به دنیا آمدن در یک طبقه، تا حد زیادی سرنوشت و دامنه توقعات خود در زندگی را محدود می‌دید. اگر از طبقه اشراف بود، باید به مناسبات اشرافی تن می‌داد و اگر از رعایا بود، امکان ارتقاء وی در نردبان اجتماعی بسیار اندک بود. در جامعه توسعه‌یافته، افراد قادر خواهند بود از دستاوردهای خود بهره‌مند گردند. در رابطه با علم‌باوری؛ بشر به این باور می‌رسد که علم، معرفتی قابل اتکاست و با شناخت علمی جهان، می‌توان آن را کنترل و پیش‌بینی کرده و از امکانات آن جهت رفع نیازهای زندگی برخوردار شد. البته این مفهوم نیز معمولاً با خطر تبدیل‌شدن علم به نوعی ایدئولوژی رو‌به‌روست.
در مورد روحیه توسعه ‌افتگی بسیار سخن گفته شده است در این میان، یکی از آخرین مسایلی که در این حوزه، باید مطرح شود، نظریه فلوریدا‌ست که معتقد است برخی شهرها، به صورت خود‌جوش، قابلیت آن را دارند که طبقه خلاق (بوهمین‌ها) را به خود جلب نمایند. طبق نظریه وی، برخورداری از 3 (T) که وی آن‌ها را استعداد(Talent)، فناوری (Technology) و مدارا (Tolerance) می‌نامد ضامن جلب طبقه خلاق در یک منطقه و در نهایت رشد منطقه‌ای می‌باشند. از این جهت عرض کردم طرح کردن این بحث در اینجا مناسبت دارد که در پژوهشی که در دانشگاه اصفهان انجام شد، از میان شهرهای انتخاب شده، شهر رشت بالاترین امتیاز را در شاخص شهر خلاق به دست آورد. مرحله بعدی، آگاهی‌دادن به طبقه خلاق کشور و معرفی این توانایی شهر رشت و به تبع آن استان گیلان به این طبقه است تا با تمرکز طبقه خلاق در این شهر، روند توسعه سریع‌تر و با سهولت بیشتری به پیش رود.
چه مسایلی می‌تواند در ایجاد روحیه توسعه، تاثیرگذار باشد؟
اساسی‌ترین قسمت کار، تغییر ذهنیت انسان‌ها نسبت به محیط پیرامون است و مهم‌ترین نهاد درگیر در این عرصه، آموزش و پرورش است. در کنار این مسئله، تحول در نظام انگیزشی جامعه، و بها دادن به امر تولید و کاستن از درآمدهای غیرشفاف و غیرمولد در جامعه نیز اهمیت دارد. بحث بعدی، تحول نظام فرهنگی جامعه، و تقویت وجوه مناسب برای توسعه است. در این زمینه می‌توان به بحث مشارکت اشاره کرد. تحقیقات نشان داده است که مشارکت مردم در طرح‌های کلان و مسائلی که به طور ملموس و عینی به زندگی روزمره آنان مرتبط نمی‌شود، بسیار پایین‌تر است. به عنوان مثال، در طرح آزاد‌راه تهران- رشت، احتمال مشارکت مالی شهروندان گیلانی بسیار کمتر از همکاری آنان در آسفالت معابری است که به طور روزانه در آن‌ها تردد می‌کنند. این امر، ثابت و لایتغیر نیست و می‌توان با فرهنگ‌سازی، نشان دادن محاسن موجود در طرح‌ها و ایجاد حس علاقه به محل سکونت، میزان این مشارکت را بالا برد. در کنار مشارکت، بحث اعتماد مدنی و اعتماد سیاسی مطرح می‌شود که در صورت بهبود و بالا بودن این دو نوع اعتماد، میزان مشارکت نیز بالا‌تر رفته و بر انسجام اجتماعی افزوده می‌گردد.
چند سال پیش در مجلس لایحه‌ای تصویب شد که بودجه صنعتی را به استان گیلان و بودجه کشاورزی را به استان مازندران تخصیص داد.آیا به نظر شما نمودی از این مسئله را در استان گیلان شاهدیم؟
این امر، اتکایی به نظر من ندارد و هرکس می‌تواند در صورت نیاز، با مراجعه به شهر صنعتی، که به نوعی ویترین پویایی صنعتی استان است، وضعیت صنعت را ارزیابی کند. این که اولویت توسعه‌ای استانی مثل گیلان، که از منابع غنی آب و مقادیر قابل قبول زمین قابل‌کشت بهره می‌برد، کشاورزی نیست، و با وجود آن که بر اساس آمار سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، در سال میزبان چنین برابر حجم جمعیت خود، گردشگر داخلی و خارجی است، گردشگری نیز اولویت اول توسعه استان تعریف نمی‌شود، امر درخور توجهی است که من به دلیل عدم آگاهی از معیارهای اولویت‌بندی، قادر به قضاوت در مورد آن نیستم. البته در سند اولویت‌های سرمایه‌گذاری در برنامه ششم که در اوایل سال جاری، تحت عنوان محور توسعه استان گیلان، و با همکاری استانداری گیلان و اداره کل امور اقتصادی و دارایی استان تدوین شد، این مسئله تغییر کرده است. در این سند، می‌بینیم که محورهای چهارگانه توسعه در استان گیلان، با نگاهی [به عقیده من] واقع‌بینانه به ترتیب عبارتند از "توسعه همه جانبه" با تمرکز بر مقولاتی همچون کشاورزی، صنعت، معدن، دریا، دانایی، گردشگری، سلامت، آموزش و ..، "توسعه کشاورزی" با تأکید بر آباد کردن 2900 روستای استان، "توسعه صنعت محور" به معنای حمایت از 30 شهرک و ناحیه صنعتی استان و "توسعه دریامحور" با تمرکز بر منطقه آزاد و ایجاد سه کلانشهر در حاشیه دریای کاسپین. البته در بلند‌پروازانه بودن برخی از ایده‌ها تردیدی نیست اما در صورت نگاه جامع، به عنوان مثال، ایجاد سه کلانشهر در حاشیه دریای کاسپین از دو جنبۀ هدایت روند شهرگرایی موجود در کشور، و نیز ایجاد زیرساخت‌هایی برای بهره‌مندی بیشتر از دریا به عنوان یک فرصت، مسلماً می‌تواند طرح بلند مدت و آینده‌نگرانه‌ای باشد.

مازیار بالائی - گروه اجتماعی - توسعه از زمره مفاهیمی است که سال ها ذهن و اندیشه بسیاری از ما ایرانیان را به خود مشغول نموده است. اما به رغم تحولات متعدد در تاریخ معاصر کشورمان ، تا کنون حتی در سطح تعریف و نه اجرا ، به اشتراک نظری جامع نرسیدیم. شاید به جرات بازخوانی مفهوم توسعه و اجماع بر سر آن بتواند راهگشای اشتراک نظر در سیاست گذاری ها و همگرایی بیشتر مردم و مسئولین باشد. از این رو با جناب آقای مرتضی مسرور دانشجوی دوره دکتری جامعه شناسی اقتصادی و توسعه دانشگاه اصفهان و از استادان دانشگاه گیلان گفتگویی داشتیم و نظرات ایشان را در باب مفهوم توسعه جویا شدیم.
آیا بین دو مفهوم توسعه و پیشرفت تعارضی وجود دارد؟
هنگامی‌که دو مفهوم را در معنای دقیق خود به کار ببریم، قطعاً بین آن‌ها تفاوت وجود دارد و اصولاً اگر همپوشانی معنایی و مصداقی دو مفهوم، صددرصد باشد، می‌توان یکی را زائد دانست. توسعه و پیشرفت از آنجا که به پدیده‌های مشابهی اطلاق می‌شوند، به صورت بالقوه، امکان آن را دارند که به جای یکدیگر به کار روند. هرچند، این قابلیتِ جایگزینی، صددرصد نیست. اشاره به این نکته نیز حائز اهمیت است که وجود تفاوت، الزاماً به معنای تعارض نیست چرا که معتقدان به هر دوی این مفاهیم، در بخشی از مسیر، با همدیگر همراه هستند.
توسعه در زبان فارسی معادل Development در زبان انگلیسی بوده؛ و پیشرفت، معمولاً در برابر Progress قرار می‌گیرد. ضمن اینکه در نظریات جامعه‌شناسی و توسعه عمدتاً کلمه "توسعه" به کار می‌رود، باید توجه داشت که استفاده از "پیشرفت" نیز در این مباحث امر ناپسند و خلاف عرفی نیست. براساس مباحثات مطرح شده در کمتر از یک دهه گذشته، عده‌ای با این استدلال که توسعه، مفهومی غربی بوده و متناسب با الگو و سبک زندگی ایرانی- اسلامی نیست، تلاش نموده‌اند با ارائه بدیلی تحت عنوان پیشرفت، خلاء و کاستی موجود در مفهوم توسعه را جبران کنند. از این نظر، با توجه به برداشتی که از توسعه شده است، ابعاد آن را با توجه به وجه مادی زندگی انسان و جامعه و عدم توجه کافی به تعالی معنوی تعریف نموده‌اند. از سوی دیگر، بر خلاف تصوّرات متأخر، که توسعه را حاصل تعامل با نظام جهانی دیده‌اند؛ تلاش می‌شود تا تکیه بر روابط خارجی، به عنوان پاشنه آشیل توسعه مطرح شود و از این رو استفاده از ظرفیت‌های داخلی به عنوان راهکار برون‌رفت از این تنگنا، مورد تأکید قرار گیرد.
سال‌ها پیش بحث‌هایی در مورد تفاوت مفهوم "رشد" با مفهوم "توسعه" در می‌گرفت. در آنجا، عمده استدلال‌ها مبتنی بر این بود که، هر رشدی توسعه نیست. این امر در دو حوزه نشان داده می‌شد؛ نخست آن که اگر به عنوان مثال، زیرساخت‌های آموزشی شما نسبت به سال گذشته، دو و نیم درصد افزایش داشته باشند، قاعدتاً شما رشد کرده‌اید اما اگر بدانید که در همین مدت، رشد جمعیت در دو و هشت درصد بوده است، نمی‌توانید ادعای توسعه داشته باشید. از سوی دیگر با فرض پیشی‌گرفتن رشد زیرساخت‌های آموزشی بر رشد جمعیت، چنانچه جامعۀ جهانی، یا بخش مهمی از این جامعه، با سرعتی بیش از شما رشد کرده باشند، باید در توسعه‌یافته بودن خود تردید کنید. در بحث تفاوت توسعه و پیشرفت نیز، به نوعی همین ظرافت وجود دارد. به اعتقاد طرفداران تزِ "پیشرفت"، چنانچه شما در مظاهر مادی حیات فردی و اجتماعی رشد داشته باشید، اما این رشد، در جهت همسویی با فرهنگی بیگانه و جدایی از اصول و بنیان‌های فرهنگ خودی باشد، می‌توان از توسعه صحبت کرد اما، از پیشرفت نه. در همین راستاست که دکتر عماد افروغ، بیان می‌کنند، می‌توان "پیشرفت" را تا حدودی معادل "توسعه فرهنگی" دانسته‌اند
البته باید توجه داشت که تمدن غرب، به وجوه غیر مادی زندگی، یکسره بی‌تفاوت نبوده و به عنوان مثال، سال‌هاست که شاخص توسعه انسان ، (HDI) سعی در توصیف عملکرد و مقایسه دستاوردهای کشورها در زمینه بهبود شرایط "انسانی" داشته است. در این میان، سلامت، معیارهای زندگی، و تحصیلات به عنوان ابعاد این مفهوم معرفی شده‌اند. نا‌گفته نماند که بر اساس مطالعات سال 2014 سازمان ملل، ایران با کسب نمره 0.749 ضمن اینکه از نظر نمره، نسبت به سال گذشته، تغییری نداشته، از نظر رتبه با دو پله سقوط مواجه شده است. با توجه به این شاخص آشکار می‌شود که این نگاه "مکمل" به امر توسعه نیز توانایی رفع توقعات یک جامعۀ دین‌باور، از مقوله توسعه را دارا نیست. در نتیجه؛ باید بگویم تعارضی بین دو مفهوم "توسعه" و "پیشرفت" وجود ندارد. بلکه این "تعارض"، بیشتر در جهان‌بینی و نوع نگاه به انسان و اولویت‌ها در جوامع گوناگون است.
در حوزه زیرساخت‌ها اصولاً یک منطقه باید واجد چه مواردی باشد که توسعه یافته قلمداد شود؟
بسته به اینکه همچون صاحب‌نظران مکتب وابستگی، توسعه را امری برون‌زا ببینیم یا به تأسی از نظریه نو‌سازی، آن را درون‌زا قلمداد کنیم؛ می‌توان از عوامل متفاوت و شاید متعارضی سخن گفت. ضمن آن که الگوهای متأخر توسعه که به نظام جهانی، جامعه اطلاعاتی و در نهایت جامعه دانش‌بنیان (دانایی‌محور) پرداخته‌اند نیز هر یک از ملزومات خاص خود در مسیر توسعه صحبت می‌کنند. در جامعه‌ای مانند ایران که اصولاً بخش خصوصی، سهم اندکی از فعالیّت اقتصادی را در اختیار دارد و رویکرد کلّی حاکمیت، حمایت از مشارکت بیشتر این بخش است، ابتدائی‌ترین گام، ایجاد نهادهایی با سطح کارشناسی بالاست؛ که اولویت‌های اقتصادی را با دقت، تعیین کنند و فارغ از مسایل و ترجیحات سیاسی، به تحقیق و اجرا در این عرصه مشغول شوند. چنین نهادهایی باید با حمایت دولت اما مستقل از تصمیمات دولت، وظیفه کارشناسی پروژه‌ها را بر عهده داشته باشند تا شاهد اقدامات موازی یا پروژه‌هایی با بازده نا‌مطلوب نباشیم. البته در کشور ما نهادهایی با این کارکرد در دوره‌های گوناگون تاریخی وجود داشته‌اند که سازمان برنامه و بودجه یکی از این نهادهاست. با تعیین متولّی برای امر توسعه؛ و سپردن این امر به دست متخصصان، از جهات گوناگون در حجم سرمایه مورد نیاز برای توسعه‌یافتگی کاسته خواهد شد. به طور خلاصه، رفتن به سمت فعالیت تولیدی، مبتنی بودن تقاضای کل در جامعه بر تولید [داخلی]، توجه به مزیت‌های مطلق و نسبی جامعه ایرانی، فعال شدن بخش خصوصی و به‌ویژه بخش پژوهش و و مسایلی از این دست را در مورد مسأله توسعه در کشور، حائز اهمیت می‌دانم.
بحث‌هایی مطرح می‌شود که اساساً برای نیل به توسعه، ابتدا باید روحیه توسعه‌یافتگی را داشت. این روحیه تا چه حد در استان گیلان وجود دارد؟
روحیه توسعه‌یافتگی چیزی نیست غیر از انسان‌باوری و علم‌باوری. این انسان‌باوری، جدا از انسان‌گرایی به معنای غربی است، و به معنای پذیرش اصالت‌داشتن نیازهای انسانی بر همه چیز نیست بلکه بیشتر به معنای اعتقاد به این نکته است که انسان به عنوان موجودی متفکر، قادر است در سایه توانایی خود، اقدام به برطرف نمودن مشکلات کند و نیز این اصل که انسان‌ها با یکدیگر برابر هستند و نژاد و خون و اشرافیت نمی‌تواند و نباید معیاری پیشینی برای موفقیت یا عدم موفقیت انسان باشد. چنانچه در جامعه سنتی دیده می‌شد که فرد به دلیل به دنیا آمدن در یک طبقه، تا حد زیادی سرنوشت و دامنه توقعات خود در زندگی را محدود می‌دید. اگر از طبقه اشراف بود، باید به مناسبات اشرافی تن می‌داد و اگر از رعایا بود، امکان ارتقاء وی در نردبان اجتماعی بسیار اندک بود. در جامعه توسعه‌یافته، افراد قادر خواهند بود از دستاوردهای خود بهره‌مند گردند. در رابطه با علم‌باوری؛ بشر به این باور می‌رسد که علم، معرفتی قابل اتکاست و با شناخت علمی جهان، می‌توان آن را کنترل و پیش‌بینی کرده و از امکانات آن جهت رفع نیازهای زندگی برخوردار شد. البته این مفهوم نیز معمولاً با خطر تبدیل‌شدن علم به نوعی ایدئولوژی رو‌به‌روست.
در مورد روحیه توسعه ‌افتگی بسیار سخن گفته شده است در این میان، یکی از آخرین مسایلی که در این حوزه، باید مطرح شود، نظریه فلوریدا‌ست که معتقد است برخی شهرها، به صورت خود‌جوش، قابلیت آن را دارند که طبقه خلاق (بوهمین‌ها) را به خود جلب نمایند. طبق نظریه وی، برخورداری از 3 (T) که وی آن‌ها را استعداد(Talent)، فناوری (Technology) و مدارا (Tolerance) می‌نامد ضامن جلب طبقه خلاق در یک منطقه و در نهایت رشد منطقه‌ای می‌باشند. از این جهت عرض کردم طرح کردن این بحث در اینجا مناسبت دارد که در پژوهشی که در دانشگاه اصفهان انجام شد، از میان شهرهای انتخاب شده، شهر رشت بالاترین امتیاز را در شاخص شهر خلاق به دست آورد. مرحله بعدی، آگاهی‌دادن به طبقه خلاق کشور و معرفی این توانایی شهر رشت و به تبع آن استان گیلان به این طبقه است تا با تمرکز طبقه خلاق در این شهر، روند توسعه سریع‌تر و با سهولت بیشتری به پیش رود.
چه مسایلی می‌تواند در ایجاد روحیه توسعه، تاثیرگذار باشد؟
اساسی‌ترین قسمت کار، تغییر ذهنیت انسان‌ها نسبت به محیط پیرامون است و مهم‌ترین نهاد درگیر در این عرصه، آموزش و پرورش است. در کنار این مسئله، تحول در نظام انگیزشی جامعه، و بها دادن به امر تولید و کاستن از درآمدهای غیرشفاف و غیرمولد در جامعه نیز اهمیت دارد. بحث بعدی، تحول نظام فرهنگی جامعه، و تقویت وجوه مناسب برای توسعه است. در این زمینه می‌توان به بحث مشارکت اشاره کرد. تحقیقات نشان داده است که مشارکت مردم در طرح‌های کلان و مسائلی که به طور ملموس و عینی به زندگی روزمره آنان مرتبط نمی‌شود، بسیار پایین‌تر است. به عنوان مثال، در طرح آزاد‌راه تهران- رشت، احتمال مشارکت مالی شهروندان گیلانی بسیار کمتر از همکاری آنان در آسفالت معابری است که به طور روزانه در آن‌ها تردد می‌کنند. این امر، ثابت و لایتغیر نیست و می‌توان با فرهنگ‌سازی، نشان دادن محاسن موجود در طرح‌ها و ایجاد حس علاقه به محل سکونت، میزان این مشارکت را بالا برد. در کنار مشارکت، بحث اعتماد مدنی و اعتماد سیاسی مطرح می‌شود که در صورت بهبود و بالا بودن این دو نوع اعتماد، میزان مشارکت نیز بالا‌تر رفته و بر انسجام اجتماعی افزوده می‌گردد.
چند سال پیش در مجلس لایحه‌ای تصویب شد که بودجه صنعتی را به استان گیلان و بودجه کشاورزی را به استان مازندران تخصیص داد.آیا به نظر شما نمودی از این مسئله را در استان گیلان شاهدیم؟
این امر، اتکایی به نظر من ندارد و هرکس می‌تواند در صورت نیاز، با مراجعه به شهر صنعتی، که به نوعی ویترین پویایی صنعتی استان است، وضعیت صنعت را ارزیابی کند. این که اولویت توسعه‌ای استانی مثل گیلان، که از منابع غنی آب و مقادیر قابل قبول زمین قابل‌کشت بهره می‌برد، کشاورزی نیست، و با وجود آن که بر اساس آمار سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، در سال میزبان چنین برابر حجم جمعیت خود، گردشگر داخلی و خارجی است، گردشگری نیز اولویت اول توسعه استان تعریف نمی‌شود، امر درخور توجهی است که من به دلیل عدم آگاهی از معیارهای اولویت‌بندی، قادر به قضاوت در مورد آن نیستم. البته در سند اولویت‌های سرمایه‌گذاری در برنامه ششم که در اوایل سال جاری، تحت عنوان محور توسعه استان گیلان، و با همکاری استانداری گیلان و اداره کل امور اقتصادی و دارایی استان تدوین شد، این مسئله تغییر کرده است. در این سند، می‌بینیم که محورهای چهارگانه توسعه در استان گیلان، با نگاهی [به عقیده من] واقع‌بینانه به ترتیب عبارتند از "توسعه همه جانبه" با تمرکز بر مقولاتی همچون کشاورزی، صنعت، معدن، دریا، دانایی، گردشگری، سلامت، آموزش و ..، "توسعه کشاورزی" با تأکید بر آباد کردن 2900 روستای استان، "توسعه صنعت محور" به معنای حمایت از 30 شهرک و ناحیه صنعتی استان و "توسعه دریامحور" با تمرکز بر منطقه آزاد و ایجاد سه کلانشهر در حاشیه دریای کاسپین. البته در بلند‌پروازانه بودن برخی از ایده‌ها تردیدی نیست اما در صورت نگاه جامع، به عنوان مثال، ایجاد سه کلانشهر در حاشیه دریای کاسپین از دو جنبۀ هدایت روند شهرگرایی موجود در کشور، و نیز ایجاد زیرساخت‌هایی برای بهره‌مندی بیشتر از دریا به عنوان یک فرصت، مسلماً می‌تواند طرح بلند مدت و آینده‌نگرانه‌ای باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.