خدمات به جای تولید
شرق - چه برای آدمهایی که برای سالها، زندگی در رشت را تجربه کرده اند و چه حتّی برای مسافرانی که ساعتهای تعطیلات را در این نقطه از ایران پشت سر گذاشته اند، «خوشگذرانی»، شاید یکی از اوّلین واژههای دمدست برای توصیف سبک زندگی مردم این منطقه باشد. واژهای که در نوشتههای هوشنگ ابتهاج از رشت نیز به وفور به چشم میخورد. نگاهی گذرا به خیابانهای شهر، به روشنی از کاهش چشمگیر واحدهای «تولیدی» و در عوض رشد قارچ گونه واحدهای «خدماتی» پرده برمیدارد. در واقع به نظر میرسد در سالهای اخیر، یک بیت از شعر معروف علی کریمی کلایه، به عنوان دستورالعمل شهرسازی در رشت مورد توجه قرار گرفته است:«هر جا که قهوه خانه و هر جا که کافه است، باقی شهر هر چه که باشد اضافه است!».
وقتی همه خواب بودند؛ داستان یک شهرک صنعتی
شهر صنعتی رشت یکی از شهرهای بزرگ صنعتی ایران به شمار میرود. این شهر، بر اساس مصوّبه های اوّلیه در وسعتی به میزان 2288 هکتار طراحی شده که 520 هکتار آن مراحل آمادهسازی را پشت سر گذاشته و بخش عمدهای از آن نیز به متقاضیان واگذار شده است که با توجه به برنامهریزیهای انجام شده، بر اساس تقاضا قابل توسعه خواهد بود.
درحال حاضر ۲۸۰ واحد صنعتی در این منطقه وجود دارد که از این تعداد ۱۴۰ واحد درحال کار و ۱۱۰ واحد نیزدر حال احداث هستند. به نظر میرسد شهر صنعتی رشت به لحاظ دسترسی جادهای، در شرایط ایدهآلی قرار دارد. این شهر از جنوب با آزاد راه رشت - قزوین و جاده تزانزیت آستارا مرتبط میشود و از سمت شمال نیز به جاده موسوم به کانال و اتوبان رشت - قزوین میخورد. شهرک صنعتی رشت (سفیدرود)، در اولین نگاه، کاملاً انتظارها را در مورد دادههای آماریاش برآورده میکند امّا آیا این «وسعت»، الزاماً به معنای پویایی در تولید است؟ به محض ورود به فازهای شهرک، این سوال به یک پاسخ منفی ختم خواهد شد. اینجا، نمیشود به انتظار تصویرهایی نشست که در بسیاری دیگر از شهرهای صنعتی ایران شکل میگیرند. تصوّرش را بکنید که بسیاری از بِرندهای نامآشنایی که تا دیروز به موجب قرار گرفتن روی بیلبوردهای متعدد و یا دستبهدست شدن بین مغازه دارها و مردم، با عبارت «موفق» توصیف میشدند، حالا تنها با بخشی از نیروهای خود در شهر صنعتی مشغول هستند.
ناظر خط تولید یکی از شرکتهای خوراکی شناخته شده در شهرک صنعتی، که به گفتۀ خودش حدود یک ماهی میشود مدیریت یک کافینت را برعهده گرفته است به شرق میگوید: « بسیاری از شرکتهایی که فعّال هستند با یک چهارم نیرو و خط تولید خود در حال فعالیت هستند، و برایشان بیشتر از این صرفۀ اقتصادی ندارد ». پاسخ او در ارتباط با فروش خوب محصولات خوراکی در گیلان نیز ساده است و البته کمی نگران کننده: « حق با شماست، اما به هر حال شرکتها حتماً چیز بیشتری میدانند که به این نتیجه رسیدهاند».
اساسا تماشای کارخانههای تعطیل، یکی از غمگینترین تصاویر ممکن در حافظه مشترک مردم نقاط مختلف دنیاست. پس، سخت میشود مدارس و دانشگاههایی را درک کرد که هنوز هم به عنوان اردوی سالانه، دانش آموزها و دانشجویانشان را راهی شهر صنعتی میکنند تا آن ها را حداقل برای دقایقی در مواجهه با نامهای بومی قرار دهند که زمانی بازار گیلان را قبضه کرده بودند و حالا با تابلوهای خاک گرفته، بیشتر به عنوان لوکیشن فیلمهای ترسناک، مناسب هستند تا کارخانههای تولیدکننده. نگهبان یکی از این کارخانهها که ویلادار قدیمیای شده است به شرق میگوید:«دو سالی میشود که اینجا کاربری ندارد،میگفتند به دلیل تحریمهاست، فقط بعضی روزها، پسران صاحب کارخانه برای خوش گذرانی و استفاده از محیط کارخانه سری به اینجا میزنند!».
داستان بسته شدن بسیاری از این شرکتها، چیزی در مایههای مثنوی هفتاد من کاغذ است که حتماً در مجالی دیگر به آن خواهیم پرداخت. این پروسههای چند ماهه، نمونههای تلخی را تجربه کردند. برای مثال، شرکتی که کمتر از شش ماه از پخش تبلیغهای متعدد تلویزیونیاش در استان میگذرد، حالا کاملاً ورشکسته شده؛ و یا شرکت شناخته شدۀ دیگری، ظرف مدت چهار ماه تعداد نیروهای فعالاش را از 140 به چهار رسانده است! چهار نفری که به جای استفاده از ذهن یا دست برای تولید، تنها از چشمهایشان برای نگهداری کارخانهای خالی استفاده میکنند و از ساعت، تا شاید روزهای رخوت بالأخره به پایان برسند.
ایران الکتریک، یک از هزار
«ایران الکتریک» هنوز هم تلفیقی بیرحمانه از تلخکامی و نوستالژی است. کارخانهای که حالا دیگر شمار تجمّعهای اعتراضآمیز کارکنان سابقاش در واکنش به تعطیلی طولانی، از شمار خارج شده است. کارخانۀ الکتریک ایران در رشت متعلق به سازمان بازنشستگی کشوری بود؛ که مهر ماه ۱۳۸۲ به چهار خانم به مبلغ 18/6 میلیارد ریال با اقساط پنج ساله و با احتساب سود آن ۲۱ میلیارد و ۵۰۱ میلیون و ۶۰۰ هزار ریال فروخته شد و آنها نیز که تخصّصی در صنعت نداشتند این کارخانه را با ۵۴۰ کارگر تعطیل کردند تا در همه این سالها، افرادی که از کنار یکی از چهار ساختمان تولیدی این کارخانه عبور میکردند، بارها و بارها شاهد حضور کارگران ناامید و بنرهایشان در محوّطه آنها باشند.
آنچه بر سر این کارخانه آمد، بعدتر تبدیل به دستاویزی ایدهآل برای برخی از سیاستمدارها شد تا مناظرههای انتخاباتیشان را داغ کنند. امّا، همانها هم بعد از به قدرت رسیدن هیچ تغییری در وضعیت 540 کارگر از کار بیکار شده ایجاد نکردند. کارگرهایی که همچنان از هر فرصتی برای رساندن صدای اعتراضشان و رسیدن به یک راهحل منطقی تلاش میکنند و در این مورد نیز آنچه البته به جایی نرسیده، نمیرسد و نخواهد رسید، فریاد است.
به هر حال ماجرای عجیب کارخانه الکتریک رشت، تنها یک نمونه از داستانهای تراژیک مربوط به تعطیلی کارخانهها در گیلان است. واضح به نظر میرسد که سوء مدیریتها، اصلیترین دلیل از هم پاشیدگیهای صنعتی استان در سالهای گذشته هستند. سالهای پیوند خوردن تولید و تار عنکبوت!
کافه، کافی نیست؟
خیابانِ منتهی به خاموشترین چراغِ شهر- شرکت الکتریک گیلان- حالا از پس همه سالهای سرشار از دوراهی بیم و امید برای بازگشت یا تعطیلی همیشگی، با چراغ های دیگری روشن میشود. درست، در همان نقطه از شهر که برای مدّت مدیدی، تصویر گردهمایی اعتراضی کارگرها در تقابل با صاحبان کارخانه را در خود داشت، بچه های نسلهای بعدی میعادگاههای تازهشان را ساختهاند. خب، اینجا دیگر خبری از عکس سرکارگرها و بنرهای ناراحت نیست و «کافهها»، با عکسهای دلربای سلبریتیها و میزها و صندلیهای چوبی و البته دود تزئین میشوند. فرقی نمیکند پشت دخل یا روی صندلیهای پذیرایی، اینجا گذر زمان حال همه را خوب میکند. خوبی که البته نمیشود ساده باورش کرد.
عدد دقیقی از تعداد کافههای فعّال و بیش فعال(!) رشت در دست نیست اما واضح است که در مناطقی مثل خیابان نامجو، اطراف پارک شهر، مطهری و تختی، کافه های بسیار زیادی شروع به فعالیت کردهاند. کافههایی که بیشتر تأسیس کنندههای آنها، دانشجو یا تحصیل کردههایی هستند که مدت زیادی از فارغ التحصیلیشان سپری نشده و عمدتاً به صورت شراکتی موفق به راه انداختن کافه شدهاند. این روند تا حدود زیادی منطقی به نظر میرسد. درواقع آن ها باید بعد از به پایان رساندن همه سالهای سخت تحصیل، در واحدهای تولیدی مرتبط با رشتهشان به کار مشغول شوند اما چارهای به جز وارد شدن به بازار تجارت و خدمات پیش رویشان نمیبینند و به سراغ تأسیس کافه میروند تا از حضور جمعهای دوستانه و بحثهای فرهنگی و گاهی ضدّ فرهنگی، سود ببرند.
شهر دود، شهر ابر
اولین نما از رشت برای مسافرانی که در ترمینال از اتوبوسها پیاده میشوند، نمای قهوهخانه های میدان گیل است. آنها در تمامی روزهای سفر تصاویر مشابهی را در خیابانهای دیگر شهر مشاهده خواهند کرد. برای بسیاری از شهروندان جوانتر، این نقطه از ایران، کافههای سنتی آخرین مقصد پیادهرویهای خیابانی هستند. با گسترش روزافزون و حتی وحشتناک این واحدها در رشت، گاهی به نظر میرسد این شهر یک قهوهخانه بزرگ است که تعدادی خیابان نیز از وسط آن عبور کردهاند!
هدف این چند سطر، تقبیح دلمشغولیهای روزانه و شخصی آدمها نیست اما حضور در چنین فضایی، قابهای ناخوشایند زیادی را در مقابل چشمها قرار میدهد. تماشای آدمهای زیادی که در ابتدای جوانی، طبعاً باید ساعتهای اولیه بعدازظهر را در محیطهای کاری سپری کنند و در مسیر بهبود بخشیدن به اقتصاد خودشان گام بردارند امّا مشغول بازی با دود شدهاند، میتواند بسیار نگرانکننده باشد. اینکه چرا قهوهخانه، تبدیل به اِلمانی اساسی برای «تفریح» جوانها شده، پرسشی کلیدی به نظر میرسد که پاسخاش را باید در بحران نسبی کاهش واحدهای تولیدی در رشت جستوجو کرد.
یکی از پدیدههای جداییناپذیر قهوهخانههای رشت، شرط بندی رقابتهای فوتبال به روشهای مختلف است. درواقع همان افرادی که باید بهعنوان اعضای یک شرکت یا کارخانۀ فعّال و سازنده، بهعنوان حامی مالی باشگاه های مختلف انتخاب شوند و به فوتبال در سطح استان رونق ببخشند، حالا سود و زیان را پایِ برگههای شرط بندی جستوجو میکنند. حالا؛ نتیجه، مهم تر از عملکرد به نظر میرسد و خدمات هم، جای تولید را گرفتهاند. اینجا، هر روز حجم زیادی از ساعتهای یک جوان لابهلای دود و بخار به هوا فرستاده میشود. پس بیهوده نیست که ابرهای این شهر، همیشه در هوای باران هستند.
تولید و خواب زمستانی
درست در روزهایی که بسیاری از استانهای ایران، ردای صنعتی شدن را بر تن میکردند،استان گیلان نیز، برای آنکه از غافله عقب نماند دست به دامان طرحهای صنعتی بسیاری شد. طرحهایی که یا برآمده از دل شرایط جغرافیایی و بومی منطقه، و یا وامدار سرمایهگذاری دولتی و خصوصی بودند. حالا اما با گذشت حدود چهار دهه از این طرحها، امروز شاید نقطۀ عطف بالندگی صنعت در گیلان، شروع به کار مجدّد و محدود قدیمیترین شرکت ریسندگی و بافندگی استان- شرکت فومنات- طی دو سال گذشته باشد. رشت این روزها در حال بازآفرینی موقعیتهای شغلیست که برگرفته از بازاریابیهای فردی هستند. در واقع اینجا تولید، جای خودش را به خدمات داده است و خودش را در خواب زمستانی طولانیمدتی میبیند. البته که کلمه توسعه هنوز با گیلان قهر نکرده است. امّا این واژۀ مهم این روزها تنها به خدمات متصل میشود.
شرق - چه برای آدمهایی که برای سالها، زندگی در رشت را تجربه کرده اند و چه حتّی برای مسافرانی که ساعتهای تعطیلات را در این نقطه از ایران پشت سر گذاشته اند، «خوشگذرانی»، شاید یکی از اوّلین واژههای دمدست برای توصیف سبک زندگی مردم این منطقه باشد. واژهای که در نوشتههای هوشنگ ابتهاج از رشت نیز به وفور به چشم میخورد. نگاهی گذرا به خیابانهای شهر، به روشنی از کاهش چشمگیر واحدهای «تولیدی» و در عوض رشد قارچ گونه واحدهای «خدماتی» پرده برمیدارد. در واقع به نظر میرسد در سالهای اخیر، یک بیت از شعر معروف علی کریمی کلایه، به عنوان دستورالعمل شهرسازی در رشت مورد توجه قرار گرفته است:«هر جا که قهوه خانه و هر جا که کافه است، باقی شهر هر چه که باشد اضافه است!».
وقتی همه خواب بودند؛ داستان یک شهرک صنعتی
شهر صنعتی رشت یکی از شهرهای بزرگ صنعتی ایران به شمار میرود. این شهر، بر اساس مصوّبه های اوّلیه در وسعتی به میزان 2288 هکتار طراحی شده که 520 هکتار آن مراحل آمادهسازی را پشت سر گذاشته و بخش عمدهای از آن نیز به متقاضیان واگذار شده است که با توجه به برنامهریزیهای انجام شده، بر اساس تقاضا قابل توسعه خواهد بود.
درحال حاضر ۲۸۰ واحد صنعتی در این منطقه وجود دارد که از این تعداد ۱۴۰ واحد درحال کار و ۱۱۰ واحد نیزدر حال احداث هستند. به نظر میرسد شهر صنعتی رشت به لحاظ دسترسی جادهای، در شرایط ایدهآلی قرار دارد. این شهر از جنوب با آزاد راه رشت - قزوین و جاده تزانزیت آستارا مرتبط میشود و از سمت شمال نیز به جاده موسوم به کانال و اتوبان رشت - قزوین میخورد. شهرک صنعتی رشت (سفیدرود)، در اولین نگاه، کاملاً انتظارها را در مورد دادههای آماریاش برآورده میکند امّا آیا این «وسعت»، الزاماً به معنای پویایی در تولید است؟ به محض ورود به فازهای شهرک، این سوال به یک پاسخ منفی ختم خواهد شد. اینجا، نمیشود به انتظار تصویرهایی نشست که در بسیاری دیگر از شهرهای صنعتی ایران شکل میگیرند. تصوّرش را بکنید که بسیاری از بِرندهای نامآشنایی که تا دیروز به موجب قرار گرفتن روی بیلبوردهای متعدد و یا دستبهدست شدن بین مغازه دارها و مردم، با عبارت «موفق» توصیف میشدند، حالا تنها با بخشی از نیروهای خود در شهر صنعتی مشغول هستند.
ناظر خط تولید یکی از شرکتهای خوراکی شناخته شده در شهرک صنعتی، که به گفتۀ خودش حدود یک ماهی میشود مدیریت یک کافینت را برعهده گرفته است به شرق میگوید: « بسیاری از شرکتهایی که فعّال هستند با یک چهارم نیرو و خط تولید خود در حال فعالیت هستند، و برایشان بیشتر از این صرفۀ اقتصادی ندارد ». پاسخ او در ارتباط با فروش خوب محصولات خوراکی در گیلان نیز ساده است و البته کمی نگران کننده: « حق با شماست، اما به هر حال شرکتها حتماً چیز بیشتری میدانند که به این نتیجه رسیدهاند».
اساسا تماشای کارخانههای تعطیل، یکی از غمگینترین تصاویر ممکن در حافظه مشترک مردم نقاط مختلف دنیاست. پس، سخت میشود مدارس و دانشگاههایی را درک کرد که هنوز هم به عنوان اردوی سالانه، دانش آموزها و دانشجویانشان را راهی شهر صنعتی میکنند تا آن ها را حداقل برای دقایقی در مواجهه با نامهای بومی قرار دهند که زمانی بازار گیلان را قبضه کرده بودند و حالا با تابلوهای خاک گرفته، بیشتر به عنوان لوکیشن فیلمهای ترسناک، مناسب هستند تا کارخانههای تولیدکننده. نگهبان یکی از این کارخانهها که ویلادار قدیمیای شده است به شرق میگوید:«دو سالی میشود که اینجا کاربری ندارد،میگفتند به دلیل تحریمهاست، فقط بعضی روزها، پسران صاحب کارخانه برای خوش گذرانی و استفاده از محیط کارخانه سری به اینجا میزنند!».
داستان بسته شدن بسیاری از این شرکتها، چیزی در مایههای مثنوی هفتاد من کاغذ است که حتماً در مجالی دیگر به آن خواهیم پرداخت. این پروسههای چند ماهه، نمونههای تلخی را تجربه کردند. برای مثال، شرکتی که کمتر از شش ماه از پخش تبلیغهای متعدد تلویزیونیاش در استان میگذرد، حالا کاملاً ورشکسته شده؛ و یا شرکت شناخته شدۀ دیگری، ظرف مدت چهار ماه تعداد نیروهای فعالاش را از 140 به چهار رسانده است! چهار نفری که به جای استفاده از ذهن یا دست برای تولید، تنها از چشمهایشان برای نگهداری کارخانهای خالی استفاده میکنند و از ساعت، تا شاید روزهای رخوت بالأخره به پایان برسند.
ایران الکتریک، یک از هزار
«ایران الکتریک» هنوز هم تلفیقی بیرحمانه از تلخکامی و نوستالژی است. کارخانهای که حالا دیگر شمار تجمّعهای اعتراضآمیز کارکنان سابقاش در واکنش به تعطیلی طولانی، از شمار خارج شده است. کارخانۀ الکتریک ایران در رشت متعلق به سازمان بازنشستگی کشوری بود؛ که مهر ماه ۱۳۸۲ به چهار خانم به مبلغ 18/6 میلیارد ریال با اقساط پنج ساله و با احتساب سود آن ۲۱ میلیارد و ۵۰۱ میلیون و ۶۰۰ هزار ریال فروخته شد و آنها نیز که تخصّصی در صنعت نداشتند این کارخانه را با ۵۴۰ کارگر تعطیل کردند تا در همه این سالها، افرادی که از کنار یکی از چهار ساختمان تولیدی این کارخانه عبور میکردند، بارها و بارها شاهد حضور کارگران ناامید و بنرهایشان در محوّطه آنها باشند.
آنچه بر سر این کارخانه آمد، بعدتر تبدیل به دستاویزی ایدهآل برای برخی از سیاستمدارها شد تا مناظرههای انتخاباتیشان را داغ کنند. امّا، همانها هم بعد از به قدرت رسیدن هیچ تغییری در وضعیت 540 کارگر از کار بیکار شده ایجاد نکردند. کارگرهایی که همچنان از هر فرصتی برای رساندن صدای اعتراضشان و رسیدن به یک راهحل منطقی تلاش میکنند و در این مورد نیز آنچه البته به جایی نرسیده، نمیرسد و نخواهد رسید، فریاد است.
به هر حال ماجرای عجیب کارخانه الکتریک رشت، تنها یک نمونه از داستانهای تراژیک مربوط به تعطیلی کارخانهها در گیلان است. واضح به نظر میرسد که سوء مدیریتها، اصلیترین دلیل از هم پاشیدگیهای صنعتی استان در سالهای گذشته هستند. سالهای پیوند خوردن تولید و تار عنکبوت!
کافه، کافی نیست؟
خیابانِ منتهی به خاموشترین چراغِ شهر- شرکت الکتریک گیلان- حالا از پس همه سالهای سرشار از دوراهی بیم و امید برای بازگشت یا تعطیلی همیشگی، با چراغ های دیگری روشن میشود. درست، در همان نقطه از شهر که برای مدّت مدیدی، تصویر گردهمایی اعتراضی کارگرها در تقابل با صاحبان کارخانه را در خود داشت، بچه های نسلهای بعدی میعادگاههای تازهشان را ساختهاند. خب، اینجا دیگر خبری از عکس سرکارگرها و بنرهای ناراحت نیست و «کافهها»، با عکسهای دلربای سلبریتیها و میزها و صندلیهای چوبی و البته دود تزئین میشوند. فرقی نمیکند پشت دخل یا روی صندلیهای پذیرایی، اینجا گذر زمان حال همه را خوب میکند. خوبی که البته نمیشود ساده باورش کرد.
عدد دقیقی از تعداد کافههای فعّال و بیش فعال(!) رشت در دست نیست اما واضح است که در مناطقی مثل خیابان نامجو، اطراف پارک شهر، مطهری و تختی، کافه های بسیار زیادی شروع به فعالیت کردهاند. کافههایی که بیشتر تأسیس کنندههای آنها، دانشجو یا تحصیل کردههایی هستند که مدت زیادی از فارغ التحصیلیشان سپری نشده و عمدتاً به صورت شراکتی موفق به راه انداختن کافه شدهاند. این روند تا حدود زیادی منطقی به نظر میرسد. درواقع آن ها باید بعد از به پایان رساندن همه سالهای سخت تحصیل، در واحدهای تولیدی مرتبط با رشتهشان به کار مشغول شوند اما چارهای به جز وارد شدن به بازار تجارت و خدمات پیش رویشان نمیبینند و به سراغ تأسیس کافه میروند تا از حضور جمعهای دوستانه و بحثهای فرهنگی و گاهی ضدّ فرهنگی، سود ببرند.
شهر دود، شهر ابر
اولین نما از رشت برای مسافرانی که در ترمینال از اتوبوسها پیاده میشوند، نمای قهوهخانه های میدان گیل است. آنها در تمامی روزهای سفر تصاویر مشابهی را در خیابانهای دیگر شهر مشاهده خواهند کرد. برای بسیاری از شهروندان جوانتر، این نقطه از ایران، کافههای سنتی آخرین مقصد پیادهرویهای خیابانی هستند. با گسترش روزافزون و حتی وحشتناک این واحدها در رشت، گاهی به نظر میرسد این شهر یک قهوهخانه بزرگ است که تعدادی خیابان نیز از وسط آن عبور کردهاند!
هدف این چند سطر، تقبیح دلمشغولیهای روزانه و شخصی آدمها نیست اما حضور در چنین فضایی، قابهای ناخوشایند زیادی را در مقابل چشمها قرار میدهد. تماشای آدمهای زیادی که در ابتدای جوانی، طبعاً باید ساعتهای اولیه بعدازظهر را در محیطهای کاری سپری کنند و در مسیر بهبود بخشیدن به اقتصاد خودشان گام بردارند امّا مشغول بازی با دود شدهاند، میتواند بسیار نگرانکننده باشد. اینکه چرا قهوهخانه، تبدیل به اِلمانی اساسی برای «تفریح» جوانها شده، پرسشی کلیدی به نظر میرسد که پاسخاش را باید در بحران نسبی کاهش واحدهای تولیدی در رشت جستوجو کرد.
یکی از پدیدههای جداییناپذیر قهوهخانههای رشت، شرط بندی رقابتهای فوتبال به روشهای مختلف است. درواقع همان افرادی که باید بهعنوان اعضای یک شرکت یا کارخانۀ فعّال و سازنده، بهعنوان حامی مالی باشگاه های مختلف انتخاب شوند و به فوتبال در سطح استان رونق ببخشند، حالا سود و زیان را پایِ برگههای شرط بندی جستوجو میکنند. حالا؛ نتیجه، مهم تر از عملکرد به نظر میرسد و خدمات هم، جای تولید را گرفتهاند. اینجا، هر روز حجم زیادی از ساعتهای یک جوان لابهلای دود و بخار به هوا فرستاده میشود. پس بیهوده نیست که ابرهای این شهر، همیشه در هوای باران هستند.
تولید و خواب زمستانی
درست در روزهایی که بسیاری از استانهای ایران، ردای صنعتی شدن را بر تن میکردند،استان گیلان نیز، برای آنکه از غافله عقب نماند دست به دامان طرحهای صنعتی بسیاری شد. طرحهایی که یا برآمده از دل شرایط جغرافیایی و بومی منطقه، و یا وامدار سرمایهگذاری دولتی و خصوصی بودند. حالا اما با گذشت حدود چهار دهه از این طرحها، امروز شاید نقطۀ عطف بالندگی صنعت در گیلان، شروع به کار مجدّد و محدود قدیمیترین شرکت ریسندگی و بافندگی استان- شرکت فومنات- طی دو سال گذشته باشد. رشت این روزها در حال بازآفرینی موقعیتهای شغلیست که برگرفته از بازاریابیهای فردی هستند. در واقع اینجا تولید، جای خودش را به خدمات داده است و خودش را در خواب زمستانی طولانیمدتی میبیند. البته که کلمه توسعه هنوز با گیلان قهر نکرده است. امّا این واژۀ مهم این روزها تنها به خدمات متصل میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.