|

میر جلال کزازی در گفت‌وگو با «شرق»:

همه‌جا یکسان سخن نمی‌گویم

سحر رنجبر:‌ میرجلال‌الدین کزازی، استاد دانشگاه، نویسنده، مترجم و پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی است. او به بهره‌گیری از واژه‌های پارسی سره در نوشته‌ها و گفتار خود مشهور است. کزازی در 28دی‌ماه 1327 در کرمانشاه متولد شد. دبستان و بخش نخستین دبیرستان را در مدرسه آلیانس یا اتحاد گذراند و بخش دوم دبیرستان را در مدرسه رازی که در تاریکه بازار کنونی جای داشت. بعد از گرفتن دیپلم در دانشگاه تهران در رشته زبان و ادبیات فارسی دوره‌های مختلف آموزشی را سپری کرد. برای دیدار با ایشان به دانشکده ادبیات دانشگاه رازی رفتیم و ماحصل آن، گفت‌وگویی است که در ادامه می‌خوانید:

این شیوه صحبت و ادبیات شما تعمدی است؟ یا به واسطه سال‌ها خواندن کتاب‌های کهن فارسی به این ادبیات رسیده‌اید؟
نه، به خواست و آگاهانه بود. بیش از دو دهه پیش، من بر آن شدم که این شیوه را در گفتار و نوشتار خود به کار برم؛ زیرا باورم این بود که باید به یاری زبان پارسی شتافت، نازکی‌ها، توانمندی‌ها و مایه‌وری‌های این زبان را به کار گرفت و فراپیش ایرانیان و پارسی‌زبانان نهاد، تا باور کنند این زبان، وارونه آنچه کسانی می‌انگارند، زبانی تنک‌مایه، سست و لرزان نیست، زبانی است توانمند و از دید زیبا‌شناسی، بسیار والا. من برآنم که زبان پارسی خنیایی‌ترین، آهنگین‌ترین و گوش‌نواز‌ترین زبان، در میانه زبان‌های جهان است، دست‌کم زبان‌هایی که من با آنها آشنایی دارم.
تا حالا شده از طرف کسانی که ادبیاتشان با شما متفاوت بوده یا کم‌سواد بودند، شاهد رفتار نادرستی باشید؟
نه، تاکنون رفتاری ناپسند یا سخنی دل‌آزار در این زمینه از کسی نه دیده‌ام، نه شنیده‌ام، اما گاهی گفته‌های شوخ، بذله و لطیفه که مردم بر پایه این شیوه گفتار و نوشتارساخته‌اند، به گوش من می‌رسد که بیشتر شیرین است و دلپذیر و من شادمان می‌شوم از شنیدن آنها، زیرا هنگامی پدیده‌ای بستر پیدایی شوخی می‌شود که بسیار در جامعه گسترش و روایی یافته است. پیداست با آنکه می‌توان گفت که من، چهره‌ای بنیادین یا قهرمان این شوخی‌ها هستم، همه آنها بیگانه است برای من، چون دیگران ساخته‌اند و به من بازخوانده‌اند.
سوالی که شاید همه کسانی که با شما آشنایی دارند دوست دارند بدانند این است که در لغات ساده روزمره مثلا برای خرید نان و تاکسی‌گرفتن، شما از چه ادبیاتی استفاده می‌کنید؟
پاسخ این است که نه، من همه‌جا به این شیوه سخن نمی‌گویم زیرا زبان، گونه‌ها و کارکردهای بسیار دارد، بسته به اینکه شما با چه کسی، در کجا و چرا سخن می‌گویید، ریختی دیگر از زبان را به کار می‌برید چه پارسی‌گرای، چه تازی‌گرای، چه فرنگی‌گرای، شما در دانشگاه به‌گونه‌ای سخن می‌گویید که هرگز در کوی و بازار آنگونه از سخن را به کار نمی‌برید، من همه‌جا یکسان سخن نمی‌گویم، اما اگر کسی روزگاری گفته‌های گوناگون مرا در جاهای گوناگون، با کسان گوناگون بسنجد بی‌گمان خواهد دید که درصد واژه‌های پارسی در همه گفته‌ها، بیش از آن است که در گفته‌های دیگران دیده می‌شود.
آیا این‌طور صحبت‌کردن برای ارتباط با نسل جدید، نسلی که به واسطه دنیای مجازی از ادبیات اختصاری و خاص خود استفاده می‌کند، مشکلی ایجاد نمی‌کند؟ شما چه راهکاری را پیشنهاد می‌کنید؟
در این‌گونه هنجارها و پدیده‌های فرهنگی و اجتماعی نمی‌توان سخن از باید گفت، شما نمی‌توانید در بخش‌نامه‌ای یا فرمان‌نامه‌ای از مردم بخواهید که به فلان شیوه سخن بگویند یا فلان رفتار را به کار برند. این دگرگونی باید اندک‌اندک به شیوه‌ای کمابیش ناخواسته و ناآگاه آغاز شود، بگسترد، تا در نهاد کسان جای بگیرد. روزگاری برسد که آنان به ناگاه دریابند، شیوه سخن‌گفتنشان یا رفتارشان دگرگونی پذیرفته است. من به هر روی هرگز آن توان و امکان را نداشتم که این شیوه سخن‌گفتن را در میان مردم، آن‌چنان بگسترم که همگان با آن آشنا شوند. قلمرو کار من یا دانشگاه بوده است یا رسانه‌ها، که نوشته‌ای از من را چاپ می‌کنند، یا چند سال پیش از این، رسانه‌های دیداری و شنیداری، که من به خواست برنامه‌سازها، در آنها سخنی می‌گفتم و پخش می‌شد. من نه فرهنگستانی داشتم که واژه‌هایی را که به کار می‌برم آن فرهنگستان با بخش‌نامه به هرجا که می‌خواهد بفرستد کسان را وادارد که آن را به کار برند، هرگز هموند فرهنگستان نبودم اما با این همه، این شیوه در گفتار و نوشتار، بسیار بیش از اینکه من در آغاز می‌انگاشتم و امید می‌داشتم، گسترش و روایی یافته است. من واژه‌هایی را که برساخته‌ام در برابر واژه‌هایی که از زبان‌های بیگانه ستانده شده‌اند نهاده‌ام، از زبان مردم می‌شنوم یا از رسانه‌ها می‌بینم که پخش می‌شود، در روزنامه‌ها به کار می‌برند، یک نمونه بیاورم برای شما؛ من چند سال پیش در برابر واژه حداکثر، بیشینه و در برابر حداقل، کمینه را نهاده‌ام، چرا چنین است؟ پاسخی که من به این پرسش می‌دهم، این شیوه گفتار و نوشتار، پاسخی است شاید به نیازی نیرومند و نهفته در ژرفای نهاد ایرانیان امروز، چون این نیاز را برمی‌آورد، با کمترین آشنایی با این واژگان، ایرانیان آنها را خوش می‌دارند و به کار می‌برند.
خودتان با چه زبانی فکر می‌کنید؟ زبانی که موقع شعرگفتن، فکرکردن و موقع کلنجاررفتن با کلمات در ذهنتان درگیرش می‌شويد، از چه جنسی است؟
من هنگامی که خشم می‌گیرم، هنگامی که اندوهناکم هنگامی که یکی از آزمون‌های درونی آدمی بر من چیره می‌شود و ناخودآگاه آن را می‌خواهم در گفتار خود بیاورم، این گفتار به‌گونه‌ای خواهد بود که درصد واژگان پارسی در آن بالاتر است از آنچه ما در زبان دیگران می‌بینیم، یک نمونه بیاورم برای شما، چند سال پیش در دانشگاه علامه طباطبایی یکی از همکاران سخنی گفت که مرا به خشم آورد، من در پاسخ به او چندی سخن گفتم، دوستی که از همکاران بود گفت، آنچه برای من شگفت‌آور بود، آن بود که دیدم شما هنگام خشم و برافروختگی هم به همان زبان همیشگی خود سخن می‌گویید و واژه‌ها را درست و به آیین به کار می‌برید، از وام واژه‌ها می‌پرهیزید، شاید این از این روی بود که این سخن در دانشگاه گفته می‌شد و با دانشگاهیان، اگر من در جای دیگری به خشم بیایم، برای نمونه در کانون خانواده، شاید واژگان دیگری بر زبان من روان شود، اما به هر روی من به هر گونه‌ای سخن بگویم، در هر جای بر آنم که درصد واژگان پارسی در گفته‌های من بیش از دیگران باشد.
آیا این ادبیات قابل تقلید است؟ چه کاری برای کاربردی‌کردن آن می‌توان انجام داد؟
بی‌گمان دیگران نیز می‌توانند به این شیوه بگویند و بنویسند، اما کامگاری آنان در این کار بسته به مایه و دانش آنان در زبان پارسی و به شناختشان از واژگان ناب و نژاده در این زبان است. من نمونه‌ای بیاورم برای شما در اینکه این شیوه، با رویکرد ایرانیان همراه بوده است. در نمایشگاه کتاب سال پیش، فرهنگی فرا پیش نهاده شده به نام فرهنگ پارسی، این فرهنگ را بانویی که دلبسته زبان پارسی است فراهم آورده است. دو دهه زمان نهاده است تا این فرهنگ را فراهم بیاورد. پاره‌ای از کتاب‌ها و جستارهای مرا خوانده است، واژه‌هایی را که من برساخته‌ام در پیش نهاده است، گرد آورده است، فرهنگی ستبر نزدیک به هزار رویه دارد. پیداست که بهای آن هم بالاست، فرهنگ ویژه است، فرهنگ فراگیر نیست چون فرهنگ واژه‌های پارسی است، آن هم واژه‌هایی که من برساخته‌ام، اما این کتاب با اینکه بهای کمابیش بالایی دارد در چند ماه به چاپ دوم رسید. ناشر می‌گفت که کامگارترین کتاب او بوده است، اما چرا؟ من که داستان ننوشته بودم که همگان بخواهند آن را بخوانند، همین نمونه نشان می‌دهد که بسیاری از ایرانیان، دست‌کم ایرانیان فرهیخته در پی آنند که با این واژه‌ها آشنا شوند تا بتوانند آنها را اگر نه در گفتار دست‌کم در نوشتار خود به کار ببرند.
می‌توان گفت کرمانشاه، فضا و ویژگی‌هایش در روند شکل‌گیری تفکرات و زبان شما تاثیرگذار بوده است؟
بی‌گمان چنین است، من به روشنی نمی‌توانم کار و ساز این اثرگذاری را با شما در میان بنهم، بسیار پیچیده است، اما برانم که جغرافیا، ویژگی‌های اقلیمی، کارکردی ناگزیر دارند در آنچه ما هستیم، در منش ما، در شیوه گفتار و نوشتار ما، کسانی می‌گویند که زبان شما حماسی است، شاید این حماسی‌بودن زبان بازمی‌گردد به جغرافیای کرمانشاه، به کوهستانی‌بودن آن، اگر من در شهری می‌زیستم که در کناره دریا بود شاید زبان دیگری را به کار می‌گرفتم، خوی و خیم دیگری می‌داشتم، من در کتاب آوایی از ژرفا، گفت‌وگویی است دراز دامان، درباره پدیدارشناسی زبان پارسی به این زمینه پرداخته‌ام، پاسخ من به سوال شما آری است.
سحر رنجبر:‌ میرجلال‌الدین کزازی، استاد دانشگاه، نویسنده، مترجم و پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی است. او به بهره‌گیری از واژه‌های پارسی سره در نوشته‌ها و گفتار خود مشهور است. کزازی در 28دی‌ماه 1327 در کرمانشاه متولد شد. دبستان و بخش نخستین دبیرستان را در مدرسه آلیانس یا اتحاد گذراند و بخش دوم دبیرستان را در مدرسه رازی که در تاریکه بازار کنونی جای داشت. بعد از گرفتن دیپلم در دانشگاه تهران در رشته زبان و ادبیات فارسی دوره‌های مختلف آموزشی را سپری کرد. برای دیدار با ایشان به دانشکده ادبیات دانشگاه رازی رفتیم و ماحصل آن، گفت‌وگویی است که در ادامه می‌خوانید:

این شیوه صحبت و ادبیات شما تعمدی است؟ یا به واسطه سال‌ها خواندن کتاب‌های کهن فارسی به این ادبیات رسیده‌اید؟
نه، به خواست و آگاهانه بود. بیش از دو دهه پیش، من بر آن شدم که این شیوه را در گفتار و نوشتار خود به کار برم؛ زیرا باورم این بود که باید به یاری زبان پارسی شتافت، نازکی‌ها، توانمندی‌ها و مایه‌وری‌های این زبان را به کار گرفت و فراپیش ایرانیان و پارسی‌زبانان نهاد، تا باور کنند این زبان، وارونه آنچه کسانی می‌انگارند، زبانی تنک‌مایه، سست و لرزان نیست، زبانی است توانمند و از دید زیبا‌شناسی، بسیار والا. من برآنم که زبان پارسی خنیایی‌ترین، آهنگین‌ترین و گوش‌نواز‌ترین زبان، در میانه زبان‌های جهان است، دست‌کم زبان‌هایی که من با آنها آشنایی دارم.
تا حالا شده از طرف کسانی که ادبیاتشان با شما متفاوت بوده یا کم‌سواد بودند، شاهد رفتار نادرستی باشید؟
نه، تاکنون رفتاری ناپسند یا سخنی دل‌آزار در این زمینه از کسی نه دیده‌ام، نه شنیده‌ام، اما گاهی گفته‌های شوخ، بذله و لطیفه که مردم بر پایه این شیوه گفتار و نوشتارساخته‌اند، به گوش من می‌رسد که بیشتر شیرین است و دلپذیر و من شادمان می‌شوم از شنیدن آنها، زیرا هنگامی پدیده‌ای بستر پیدایی شوخی می‌شود که بسیار در جامعه گسترش و روایی یافته است. پیداست با آنکه می‌توان گفت که من، چهره‌ای بنیادین یا قهرمان این شوخی‌ها هستم، همه آنها بیگانه است برای من، چون دیگران ساخته‌اند و به من بازخوانده‌اند.
سوالی که شاید همه کسانی که با شما آشنایی دارند دوست دارند بدانند این است که در لغات ساده روزمره مثلا برای خرید نان و تاکسی‌گرفتن، شما از چه ادبیاتی استفاده می‌کنید؟
پاسخ این است که نه، من همه‌جا به این شیوه سخن نمی‌گویم زیرا زبان، گونه‌ها و کارکردهای بسیار دارد، بسته به اینکه شما با چه کسی، در کجا و چرا سخن می‌گویید، ریختی دیگر از زبان را به کار می‌برید چه پارسی‌گرای، چه تازی‌گرای، چه فرنگی‌گرای، شما در دانشگاه به‌گونه‌ای سخن می‌گویید که هرگز در کوی و بازار آنگونه از سخن را به کار نمی‌برید، من همه‌جا یکسان سخن نمی‌گویم، اما اگر کسی روزگاری گفته‌های گوناگون مرا در جاهای گوناگون، با کسان گوناگون بسنجد بی‌گمان خواهد دید که درصد واژه‌های پارسی در همه گفته‌ها، بیش از آن است که در گفته‌های دیگران دیده می‌شود.
آیا این‌طور صحبت‌کردن برای ارتباط با نسل جدید، نسلی که به واسطه دنیای مجازی از ادبیات اختصاری و خاص خود استفاده می‌کند، مشکلی ایجاد نمی‌کند؟ شما چه راهکاری را پیشنهاد می‌کنید؟
در این‌گونه هنجارها و پدیده‌های فرهنگی و اجتماعی نمی‌توان سخن از باید گفت، شما نمی‌توانید در بخش‌نامه‌ای یا فرمان‌نامه‌ای از مردم بخواهید که به فلان شیوه سخن بگویند یا فلان رفتار را به کار برند. این دگرگونی باید اندک‌اندک به شیوه‌ای کمابیش ناخواسته و ناآگاه آغاز شود، بگسترد، تا در نهاد کسان جای بگیرد. روزگاری برسد که آنان به ناگاه دریابند، شیوه سخن‌گفتنشان یا رفتارشان دگرگونی پذیرفته است. من به هر روی هرگز آن توان و امکان را نداشتم که این شیوه سخن‌گفتن را در میان مردم، آن‌چنان بگسترم که همگان با آن آشنا شوند. قلمرو کار من یا دانشگاه بوده است یا رسانه‌ها، که نوشته‌ای از من را چاپ می‌کنند، یا چند سال پیش از این، رسانه‌های دیداری و شنیداری، که من به خواست برنامه‌سازها، در آنها سخنی می‌گفتم و پخش می‌شد. من نه فرهنگستانی داشتم که واژه‌هایی را که به کار می‌برم آن فرهنگستان با بخش‌نامه به هرجا که می‌خواهد بفرستد کسان را وادارد که آن را به کار برند، هرگز هموند فرهنگستان نبودم اما با این همه، این شیوه در گفتار و نوشتار، بسیار بیش از اینکه من در آغاز می‌انگاشتم و امید می‌داشتم، گسترش و روایی یافته است. من واژه‌هایی را که برساخته‌ام در برابر واژه‌هایی که از زبان‌های بیگانه ستانده شده‌اند نهاده‌ام، از زبان مردم می‌شنوم یا از رسانه‌ها می‌بینم که پخش می‌شود، در روزنامه‌ها به کار می‌برند، یک نمونه بیاورم برای شما؛ من چند سال پیش در برابر واژه حداکثر، بیشینه و در برابر حداقل، کمینه را نهاده‌ام، چرا چنین است؟ پاسخی که من به این پرسش می‌دهم، این شیوه گفتار و نوشتار، پاسخی است شاید به نیازی نیرومند و نهفته در ژرفای نهاد ایرانیان امروز، چون این نیاز را برمی‌آورد، با کمترین آشنایی با این واژگان، ایرانیان آنها را خوش می‌دارند و به کار می‌برند.
خودتان با چه زبانی فکر می‌کنید؟ زبانی که موقع شعرگفتن، فکرکردن و موقع کلنجاررفتن با کلمات در ذهنتان درگیرش می‌شويد، از چه جنسی است؟
من هنگامی که خشم می‌گیرم، هنگامی که اندوهناکم هنگامی که یکی از آزمون‌های درونی آدمی بر من چیره می‌شود و ناخودآگاه آن را می‌خواهم در گفتار خود بیاورم، این گفتار به‌گونه‌ای خواهد بود که درصد واژگان پارسی در آن بالاتر است از آنچه ما در زبان دیگران می‌بینیم، یک نمونه بیاورم برای شما، چند سال پیش در دانشگاه علامه طباطبایی یکی از همکاران سخنی گفت که مرا به خشم آورد، من در پاسخ به او چندی سخن گفتم، دوستی که از همکاران بود گفت، آنچه برای من شگفت‌آور بود، آن بود که دیدم شما هنگام خشم و برافروختگی هم به همان زبان همیشگی خود سخن می‌گویید و واژه‌ها را درست و به آیین به کار می‌برید، از وام واژه‌ها می‌پرهیزید، شاید این از این روی بود که این سخن در دانشگاه گفته می‌شد و با دانشگاهیان، اگر من در جای دیگری به خشم بیایم، برای نمونه در کانون خانواده، شاید واژگان دیگری بر زبان من روان شود، اما به هر روی من به هر گونه‌ای سخن بگویم، در هر جای بر آنم که درصد واژگان پارسی در گفته‌های من بیش از دیگران باشد.
آیا این ادبیات قابل تقلید است؟ چه کاری برای کاربردی‌کردن آن می‌توان انجام داد؟
بی‌گمان دیگران نیز می‌توانند به این شیوه بگویند و بنویسند، اما کامگاری آنان در این کار بسته به مایه و دانش آنان در زبان پارسی و به شناختشان از واژگان ناب و نژاده در این زبان است. من نمونه‌ای بیاورم برای شما در اینکه این شیوه، با رویکرد ایرانیان همراه بوده است. در نمایشگاه کتاب سال پیش، فرهنگی فرا پیش نهاده شده به نام فرهنگ پارسی، این فرهنگ را بانویی که دلبسته زبان پارسی است فراهم آورده است. دو دهه زمان نهاده است تا این فرهنگ را فراهم بیاورد. پاره‌ای از کتاب‌ها و جستارهای مرا خوانده است، واژه‌هایی را که من برساخته‌ام در پیش نهاده است، گرد آورده است، فرهنگی ستبر نزدیک به هزار رویه دارد. پیداست که بهای آن هم بالاست، فرهنگ ویژه است، فرهنگ فراگیر نیست چون فرهنگ واژه‌های پارسی است، آن هم واژه‌هایی که من برساخته‌ام، اما این کتاب با اینکه بهای کمابیش بالایی دارد در چند ماه به چاپ دوم رسید. ناشر می‌گفت که کامگارترین کتاب او بوده است، اما چرا؟ من که داستان ننوشته بودم که همگان بخواهند آن را بخوانند، همین نمونه نشان می‌دهد که بسیاری از ایرانیان، دست‌کم ایرانیان فرهیخته در پی آنند که با این واژه‌ها آشنا شوند تا بتوانند آنها را اگر نه در گفتار دست‌کم در نوشتار خود به کار ببرند.
می‌توان گفت کرمانشاه، فضا و ویژگی‌هایش در روند شکل‌گیری تفکرات و زبان شما تاثیرگذار بوده است؟
بی‌گمان چنین است، من به روشنی نمی‌توانم کار و ساز این اثرگذاری را با شما در میان بنهم، بسیار پیچیده است، اما برانم که جغرافیا، ویژگی‌های اقلیمی، کارکردی ناگزیر دارند در آنچه ما هستیم، در منش ما، در شیوه گفتار و نوشتار ما، کسانی می‌گویند که زبان شما حماسی است، شاید این حماسی‌بودن زبان بازمی‌گردد به جغرافیای کرمانشاه، به کوهستانی‌بودن آن، اگر من در شهری می‌زیستم که در کناره دریا بود شاید زبان دیگری را به کار می‌گرفتم، خوی و خیم دیگری می‌داشتم، من در کتاب آوایی از ژرفا، گفت‌وگویی است دراز دامان، درباره پدیدارشناسی زبان پارسی به این زمینه پرداخته‌ام، پاسخ من به سوال شما آری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.