|

قدرِ مس، مسگر شناسد

محیا چاوشی

آن‌وقت‌ها صدای کوبیدن چکش روی ورقه‌های مسی در بازار مسگرها آنقدر زیاد بود که اگر این‌کاره نبودی یک دقیقه هم تحمل ردشدن از این بازارچه را نداشتی. شاید تحملش برای بعضی‌ها سخت باشد، اما برای دوستداران مس، هیچ نوایی از سمفونی مس زیباتر نیست. حالا زرق و برق ظروف مسی جای خود را به برق پولک لباس‌های کردی داده ‌است. همه این مغازه‌های لباس‌فروشی و طلافروشی که در این راسته می‌بینیم، قبلا مسگری بوده‌اند. آقا پرویز که حدود 60، 70سال دارد، جزو انگشت‌شمارانی‌ست که هنوز هم به این کار مشغول است. از داستان زندگی‌اش می‌گوید: «این آخرها فقط من مانده بودم، حالا این چندتا مس‌فروشی هم که می‌بینی با کمک خودم راه افتاده و رونق گرفته‌اند. 12سالم بود که شروع کردم به یادگرفتن. مس را از سرچشمه کرمان می‌فرستادند اراک. اراک مس را ورق می‌کردند و برای ما می‌فرستادند. کیلویی دو‌تومان بود، الان کیلویی 50هزار تومان از اصفهان و زنجان می‌خریم. حالا کل این مغازه را با کارگاه پشتی‌اش چقدر خریده باشم خوب است؟ 19‌هزار تومان!»
هنوز داستانش تمام نشده که خانم جوانی با همسرش وارد می‌شود:
- سلام آقا، می‌شود این دوتا قابلمه دسته‌دار را از من بخری به‌جای آن دوتا قابلمه بی‌دسته بدهی؟
- روی را کیلویی چهار ‌تومان می‌خریم، کیلویی 18تومان می‌فروشیم، اما جنس قابلمه خودت بهتر است، ببر خانه استفاده کن ایراد نگیر!
- سابیدن دسته‌های قابلمه برایم خیلی سخت است، دسته نداشته باشد راحت ترم.
- میل خودت است، هفته بعد قابلمه بدون دسته این اندازه‌ای برایم می‌رسد، ولی ضرر می‌کنی. از من گفتن بود.
و ادامه می‌دهد: «هرکس دیگری جای من بود برای سودبردن هم که شده می‌گفت برایت عوض می‌کنم، کلی هم پول می‌گرفت، ولی به قیافه مظلوم شوهرش که نگاه کردم دلم نیامد. زن‌ها حسابی تنبل شده‌اند، حوصله نداشت بسابد، می‌خواست قابلمه را عوض کند. داشتم می‌گفتم، قدیم‌ها جهیزیه هیچ دختری بدون ظروف مسی کامل نمی‌شد: لگن، سینی، قزان و قابلمه، همه‌اش 15تومان آب می‌خورد.»
این حرفش مرا به سال‌های کودکی می‌برد، کنجِ خانه مادربزرگ و آن سینی بزرگ و آفتابه‌لگن مسی. اما دختران امروزی بدون سرویس قابلمه تفلون، جهیزیه‌شان جهیزیه نمی‌شود. احتمالا هم خیلی‌های‌شان نمی‌دانند وقتی لایه تفلون مخدوش می‌شود نباید دیگر از آن ظرف استفاده کرد، یا اینکه روغن داغ در ظروف تفلون اگر به‌همراه نمک باشد، خطر سرطان را چندبرابر می‌کند. خیلی‌ها شاید تابه‌حال ظروف مسی را از نزدیک هم ندیده باشند، اما چه می‌شود کرد، وقتی چیزی در جامعه باب شود، جلوی آن را نمی‌شود گرفت.
«مسگر پیر» داستانش را اینگونه ادامه می‌دهد: «بعدها به قول خودشان تکنولوژی پیشرفت کرد و قابلمه‌های تفلون روی کار آمدند، شایعه کردند که مس ، اسهال خونی می‌آورد و از این حرف‌ها، تا کسی مس نخرد. این شد که دیگر کسی برای جهیزیه، ظروف مسی نمی‌برد، البته خیلی‌ گران هم درمی‌آمد. حالا خودم ظروف مسی را معمولا سفارشی و برای آشنایان می‌سازم اما بیشتر کار سفیدکردن داخل ظروف مسی را با قلع و نشادر انجام می‌دهیم.»
انگار بازار مس این نزدیکی‌ها داغ است، مشتری قبلی نرفته دیگری می‌آید و با آوردن اسم آقا پرویز، می‌شود فهمید که مشتری قدیمی است:
- آقا پرویز زحمت سفیدکردن این دوتا قابلمه را می‌کشی؟
- روی چشم.
- فقط خیلی سفید شوند‌ قربان دستتان.
- خیلی سفیدشان می‌کنم، شما جان بخواه.
بعد از آمدن هر مشتری تمام ظرف‌هایی را که به‌خاطر او بیرون آورده، دوباره باید سر جایش بگذارد. آنقدر مغازه شلوغ است که به سختی از لا‌به‌لای این ظرف‌ها راه می‌رود. مغازه‌اش دودهانه و نسبتا بزرگ است. همه‌جور ظرف مسی را می‌توان در آن دید. از ظروف آشپزخانه گرفته تا اشیاء الهام‌گرفته از آثار تاریخی ایرانی که معلوم است ساعت‌ها برای ساختن آنها وقت گذاشته ‌است. گاهی مشتری‌ها برای پیداکردن او لا‌به‌لای این‌همه ظرف مسی، ناچار به جست‌و‌جو می‌شوند. از نگاه‌کردن به ویترین‌های داخل مغازه‌اش خسته نمی‌شود. انگار برای خودش هم تازگی دارد، به هرکدام از آنها که اشاره می‌کند به وجد می‌آید. می‌خواهد سفیدکردن مس را به من نشان بدهد، با هم می‌رویم تا انتهای مغازه که از طریق یک در کوچک وصل می‌شود به حیاط یک کاروانسرای قدیمی.
خیلی از توریست‌های خارجی به اینجا می‌آیند تا از نزدیک این بازارچه ‌قدیمی را ببینند. بازارچه‌ای که قدمتی 200ساله دارد. مس را می‌بینند اما به‌خاطر سنگینی وزنش، تنها می‌توانند عکس‌هایش را به خانه ببرند. اما غیراز مس، اینجا چیزهای زیاد دیگری برای دیدن وجود دارد. یک نمونه‌اش همین‌جاست کاروانسرای قدیمی وکیل‌الدوله. تنها تصویر محوی که از هیاهوی آن روزها در این حیاط باقی مانده است شاید چندین دیگ بسیار بزرگ مسی است که در اینجا نگهداری و برای پخت‌و‌پز در مراسم مذهبی به اجاره برده می‌شوند. سفیدکردن ظروف مسی را «آقا نورالله » در حیاط همین کاروانسرا انجام می‌دهد. سال‌هاست در این مغازه کار می‌کند. زحمت زیادی دارد، شعله‌هایی که هر لحظه فکر می‌کنی دستانش را می‌سوزانند اما تجربه به آقا نورالله یاد داده است که چگونه با آنها کنار بیاید. ‌ای‌بسا بارها هم دستش را سوزانده باشد. قطعه‌ای از قلع را جدا می‌کند و داخل ظرف مسی که روی شعله، داغ شده ‌است، می‌مالد. بعد از ذوب‌شدن قلع، با یک دستمال، آن را به یک میزان داخل ظرف مسی پخش می‌کند و در تمام این مدت ظرف همچنان روی شعله زبانه‌کشیده است. هنر می‌خواهد و کار هرکسی هم نیست. جسمش خسته به‌نظر می‌رسد اما لب‌ها و چشم‌های خندانش به ندرت اجازه می‌دهد چشم بیننده به دست‌ها و پاهای خسته‌اش بیفتد. سفید که می‌شود به‌سرعت آن را داخل آب سرد می‌گذارد و تمام. می‌رود سراغ بعدی... .
آقا پرویز می‌نشیند و ادامه می‌دهد: «گفتم که، الان ساعت بازار است، هی مشتری می‌آید، امان نمی‌دهند برایت تعریف کنم. بازار خوب است، مشتری هم زیاد داریم، ولی راستش را بخواهی پولی که درمی‌آوریم برکت ندارد. به پسرم هم یاد داده‌ام، بلد است ولی بیشتر کار مغازه را خودم انجام می‌دهم. از میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی و اینها زیاد آمده‌اند، فیلم و عکس و گزارش و خبر هم گرفته‌اند، ولی برای توسعه کار، تسهیلات که نمی‌دهند هیچ، ‌ای کاش برایمان دردسر درست نکنند، ما راضی هستیم.» نگاه «مسگر پیر» برمی‌گردد به‌سمت ویترین‌ها. انگار مشتری دیگری آمده. دخترجوانی که لباس‌هایی سنتی به تن دارد و از کیف چرم‌ دست‌دوزش می‌شود فهمید که با مُدهای امروزی میانه خوبی ندارد. به سمت ویترین‌هایی می‌رود که اشیاء با طرح باستانی در آنهاست. معلوم است که مس را برای آشپزی نمی‌خواهد. بعد از حساب‌کتاب‌های آقا پرویز می‌گوید:
- فقط کاش کمی ضخیم‌تر بودند تا خودم می‌توانستم روی آنها قلم‌زنی کنم.
- پس خودت این‌کاره هستی و ارزش هنر را می‌دانی!
«مونا» که هنرمند ماهری است، درباره دشواری‌های کار هنری و معضلات و مشکلات فعالیت در عرصه صنایع‌دستی می‌گوید: «شاگرد استاد حسین علاقه‌مندان در دانشگاه اصفهان بوده‌ام و قلم‌زنی نقره انجام می‌دهم. همه گفتند پیشرفتت خیلی خوب است و موفق خواهی شد، اما بهتر است اسمت را یا روی کارهایت حک نکنی یا اگر حک می‌کنی آن را تغییر دهی تا ندانند این کار دست یک دختر است. این کار را که انجام بدهی آثارت را بهتر خواهند خرید! ارزش هنر در ایران خیلی پایین آمده و بیشتر سهم آثار دستی و هنری نصیب دلال‌ها می‌شود. حالا به نروژ نقل مکان کرده‌ام و کسی آنجا طالب این کارها نیست. جای این کارها در ایران است، به شرط آنکه به کارهای دستی و هنری بها بدهند که نمی‌دهند.» استفاده از ظروف مسی توسط مردم و رونق‌دادن به این بازار، نیاز به تبلیغات و اطلاع‌رسانی دارد. آقا پرویز هم با چاپ‌کردن یک بروشور از دانستنی‌هایی درباره خواص مس و ضرورت وجود آن در بدن امیدوار است که دوباره مردم به استفاده از ظروف مسی روی بیاورند و این بازار قدیمی که حالا به بازار زرگرها معروف است و سهم بیشتر آن را طلافروشی‌ها به خود اختصاص می‌دهند، روزی دوباره با صدای کوبیدن چکش بر مس، از خواب زمستانی خود بیدار شود.
آن‌وقت‌ها صدای کوبیدن چکش روی ورقه‌های مسی در بازار مسگرها آنقدر زیاد بود که اگر این‌کاره نبودی یک دقیقه هم تحمل ردشدن از این بازارچه را نداشتی. شاید تحملش برای بعضی‌ها سخت باشد، اما برای دوستداران مس، هیچ نوایی از سمفونی مس زیباتر نیست. حالا زرق و برق ظروف مسی جای خود را به برق پولک لباس‌های کردی داده ‌است. همه این مغازه‌های لباس‌فروشی و طلافروشی که در این راسته می‌بینیم، قبلا مسگری بوده‌اند. آقا پرویز که حدود 60، 70سال دارد، جزو انگشت‌شمارانی‌ست که هنوز هم به این کار مشغول است. از داستان زندگی‌اش می‌گوید: «این آخرها فقط من مانده بودم، حالا این چندتا مس‌فروشی هم که می‌بینی با کمک خودم راه افتاده و رونق گرفته‌اند. 12سالم بود که شروع کردم به یادگرفتن. مس را از سرچشمه کرمان می‌فرستادند اراک. اراک مس را ورق می‌کردند و برای ما می‌فرستادند. کیلویی دو‌تومان بود، الان کیلویی 50هزار تومان از اصفهان و زنجان می‌خریم. حالا کل این مغازه را با کارگاه پشتی‌اش چقدر خریده باشم خوب است؟ 19‌هزار تومان!»
هنوز داستانش تمام نشده که خانم جوانی با همسرش وارد می‌شود:
- سلام آقا، می‌شود این دوتا قابلمه دسته‌دار را از من بخری به‌جای آن دوتا قابلمه بی‌دسته بدهی؟
- روی را کیلویی چهار ‌تومان می‌خریم، کیلویی 18تومان می‌فروشیم، اما جنس قابلمه خودت بهتر است، ببر خانه استفاده کن ایراد نگیر!
- سابیدن دسته‌های قابلمه برایم خیلی سخت است، دسته نداشته باشد راحت ترم.
- میل خودت است، هفته بعد قابلمه بدون دسته این اندازه‌ای برایم می‌رسد، ولی ضرر می‌کنی. از من گفتن بود.
و ادامه می‌دهد: «هرکس دیگری جای من بود برای سودبردن هم که شده می‌گفت برایت عوض می‌کنم، کلی هم پول می‌گرفت، ولی به قیافه مظلوم شوهرش که نگاه کردم دلم نیامد. زن‌ها حسابی تنبل شده‌اند، حوصله نداشت بسابد، می‌خواست قابلمه را عوض کند. داشتم می‌گفتم، قدیم‌ها جهیزیه هیچ دختری بدون ظروف مسی کامل نمی‌شد: لگن، سینی، قزان و قابلمه، همه‌اش 15تومان آب می‌خورد.»
این حرفش مرا به سال‌های کودکی می‌برد، کنجِ خانه مادربزرگ و آن سینی بزرگ و آفتابه‌لگن مسی. اما دختران امروزی بدون سرویس قابلمه تفلون، جهیزیه‌شان جهیزیه نمی‌شود. احتمالا هم خیلی‌های‌شان نمی‌دانند وقتی لایه تفلون مخدوش می‌شود نباید دیگر از آن ظرف استفاده کرد، یا اینکه روغن داغ در ظروف تفلون اگر به‌همراه نمک باشد، خطر سرطان را چندبرابر می‌کند. خیلی‌ها شاید تابه‌حال ظروف مسی را از نزدیک هم ندیده باشند، اما چه می‌شود کرد، وقتی چیزی در جامعه باب شود، جلوی آن را نمی‌شود گرفت.
«مسگر پیر» داستانش را اینگونه ادامه می‌دهد: «بعدها به قول خودشان تکنولوژی پیشرفت کرد و قابلمه‌های تفلون روی کار آمدند، شایعه کردند که مس ، اسهال خونی می‌آورد و از این حرف‌ها، تا کسی مس نخرد. این شد که دیگر کسی برای جهیزیه، ظروف مسی نمی‌برد، البته خیلی‌ گران هم درمی‌آمد. حالا خودم ظروف مسی را معمولا سفارشی و برای آشنایان می‌سازم اما بیشتر کار سفیدکردن داخل ظروف مسی را با قلع و نشادر انجام می‌دهیم.»
انگار بازار مس این نزدیکی‌ها داغ است، مشتری قبلی نرفته دیگری می‌آید و با آوردن اسم آقا پرویز، می‌شود فهمید که مشتری قدیمی است:
- آقا پرویز زحمت سفیدکردن این دوتا قابلمه را می‌کشی؟
- روی چشم.
- فقط خیلی سفید شوند‌ قربان دستتان.
- خیلی سفیدشان می‌کنم، شما جان بخواه.
بعد از آمدن هر مشتری تمام ظرف‌هایی را که به‌خاطر او بیرون آورده، دوباره باید سر جایش بگذارد. آنقدر مغازه شلوغ است که به سختی از لا‌به‌لای این ظرف‌ها راه می‌رود. مغازه‌اش دودهانه و نسبتا بزرگ است. همه‌جور ظرف مسی را می‌توان در آن دید. از ظروف آشپزخانه گرفته تا اشیاء الهام‌گرفته از آثار تاریخی ایرانی که معلوم است ساعت‌ها برای ساختن آنها وقت گذاشته ‌است. گاهی مشتری‌ها برای پیداکردن او لا‌به‌لای این‌همه ظرف مسی، ناچار به جست‌و‌جو می‌شوند. از نگاه‌کردن به ویترین‌های داخل مغازه‌اش خسته نمی‌شود. انگار برای خودش هم تازگی دارد، به هرکدام از آنها که اشاره می‌کند به وجد می‌آید. می‌خواهد سفیدکردن مس را به من نشان بدهد، با هم می‌رویم تا انتهای مغازه که از طریق یک در کوچک وصل می‌شود به حیاط یک کاروانسرای قدیمی.
خیلی از توریست‌های خارجی به اینجا می‌آیند تا از نزدیک این بازارچه ‌قدیمی را ببینند. بازارچه‌ای که قدمتی 200ساله دارد. مس را می‌بینند اما به‌خاطر سنگینی وزنش، تنها می‌توانند عکس‌هایش را به خانه ببرند. اما غیراز مس، اینجا چیزهای زیاد دیگری برای دیدن وجود دارد. یک نمونه‌اش همین‌جاست کاروانسرای قدیمی وکیل‌الدوله. تنها تصویر محوی که از هیاهوی آن روزها در این حیاط باقی مانده است شاید چندین دیگ بسیار بزرگ مسی است که در اینجا نگهداری و برای پخت‌و‌پز در مراسم مذهبی به اجاره برده می‌شوند. سفیدکردن ظروف مسی را «آقا نورالله » در حیاط همین کاروانسرا انجام می‌دهد. سال‌هاست در این مغازه کار می‌کند. زحمت زیادی دارد، شعله‌هایی که هر لحظه فکر می‌کنی دستانش را می‌سوزانند اما تجربه به آقا نورالله یاد داده است که چگونه با آنها کنار بیاید. ‌ای‌بسا بارها هم دستش را سوزانده باشد. قطعه‌ای از قلع را جدا می‌کند و داخل ظرف مسی که روی شعله، داغ شده ‌است، می‌مالد. بعد از ذوب‌شدن قلع، با یک دستمال، آن را به یک میزان داخل ظرف مسی پخش می‌کند و در تمام این مدت ظرف همچنان روی شعله زبانه‌کشیده است. هنر می‌خواهد و کار هرکسی هم نیست. جسمش خسته به‌نظر می‌رسد اما لب‌ها و چشم‌های خندانش به ندرت اجازه می‌دهد چشم بیننده به دست‌ها و پاهای خسته‌اش بیفتد. سفید که می‌شود به‌سرعت آن را داخل آب سرد می‌گذارد و تمام. می‌رود سراغ بعدی... .
آقا پرویز می‌نشیند و ادامه می‌دهد: «گفتم که، الان ساعت بازار است، هی مشتری می‌آید، امان نمی‌دهند برایت تعریف کنم. بازار خوب است، مشتری هم زیاد داریم، ولی راستش را بخواهی پولی که درمی‌آوریم برکت ندارد. به پسرم هم یاد داده‌ام، بلد است ولی بیشتر کار مغازه را خودم انجام می‌دهم. از میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی و اینها زیاد آمده‌اند، فیلم و عکس و گزارش و خبر هم گرفته‌اند، ولی برای توسعه کار، تسهیلات که نمی‌دهند هیچ، ‌ای کاش برایمان دردسر درست نکنند، ما راضی هستیم.» نگاه «مسگر پیر» برمی‌گردد به‌سمت ویترین‌ها. انگار مشتری دیگری آمده. دخترجوانی که لباس‌هایی سنتی به تن دارد و از کیف چرم‌ دست‌دوزش می‌شود فهمید که با مُدهای امروزی میانه خوبی ندارد. به سمت ویترین‌هایی می‌رود که اشیاء با طرح باستانی در آنهاست. معلوم است که مس را برای آشپزی نمی‌خواهد. بعد از حساب‌کتاب‌های آقا پرویز می‌گوید:
- فقط کاش کمی ضخیم‌تر بودند تا خودم می‌توانستم روی آنها قلم‌زنی کنم.
- پس خودت این‌کاره هستی و ارزش هنر را می‌دانی!
«مونا» که هنرمند ماهری است، درباره دشواری‌های کار هنری و معضلات و مشکلات فعالیت در عرصه صنایع‌دستی می‌گوید: «شاگرد استاد حسین علاقه‌مندان در دانشگاه اصفهان بوده‌ام و قلم‌زنی نقره انجام می‌دهم. همه گفتند پیشرفتت خیلی خوب است و موفق خواهی شد، اما بهتر است اسمت را یا روی کارهایت حک نکنی یا اگر حک می‌کنی آن را تغییر دهی تا ندانند این کار دست یک دختر است. این کار را که انجام بدهی آثارت را بهتر خواهند خرید! ارزش هنر در ایران خیلی پایین آمده و بیشتر سهم آثار دستی و هنری نصیب دلال‌ها می‌شود. حالا به نروژ نقل مکان کرده‌ام و کسی آنجا طالب این کارها نیست. جای این کارها در ایران است، به شرط آنکه به کارهای دستی و هنری بها بدهند که نمی‌دهند.» استفاده از ظروف مسی توسط مردم و رونق‌دادن به این بازار، نیاز به تبلیغات و اطلاع‌رسانی دارد. آقا پرویز هم با چاپ‌کردن یک بروشور از دانستنی‌هایی درباره خواص مس و ضرورت وجود آن در بدن امیدوار است که دوباره مردم به استفاده از ظروف مسی روی بیاورند و این بازار قدیمی که حالا به بازار زرگرها معروف است و سهم بیشتر آن را طلافروشی‌ها به خود اختصاص می‌دهند، روزی دوباره با صدای کوبیدن چکش بر مس، از خواب زمستانی خود بیدار شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.