|

«احمد ارچنگ» نامی که با نقش‌فرش‌هایش فراموش می‌شود؟

حمید حقیقت: هفدهمین نمایشگاه تخصصی، صادراتی فرش دستباف در پل شهرستان در حالی هفته گذشته به کار خود پایان داد که کمتر خبری از حضور مولفان اصلی این هنر جهانی بود. طراحان بافت قالی که پهلوبه‌پهلو این هنر را به نسل‌های امروز انتقال دادند و سِر وجود را نه در نهانخانه سینه که در ظرافت رنگ‌ها و برای دست‌های هنر بافت، عریان کردند. یکی از این هنرمندان خلاق «احمد ارچنگ» است که تا به امروز سه نسل از طراحان قالی این شهر و کشور مدیون ذهن بصری او هستند. ارچنگ در سال 1293 در اصفهان متولد شد. پس از گذراندن مکتب در شش‌سالگی به مدرسه تجار راه پیدا می‌کند و به گفته خودش در بین شاگردان تمام دروسش ممتاز می‌شود، طوری که از طرف معلم نقاشی خود «حسین ولی‌الهی» به نقاشی تشویق می‌شود. امتحانات پنجم را که از سر می‌گذراند «جمال مجلسی» مدیر مدرسه او را برای کارآموزی به کارگاه قالی‌بافی «حاجی میرزا محمد مهدی» معرفی می‌کند و آن‌چنان شیفته این هنر می‌شود که در ظرف چند روز؛ « نقشه‌زنی» و کارهای دیگر استاد را فرا می‌گیرد.
ذوق نقاشی او در بافندگی و ساخت نقشه حاشیه‌های فرش سرمشق کارش قرار می‌گیرد. استاد «غلامحسین اسلیمی» استعداد او را در رنگ‌آمیزی و نقطه‌چینی طرح‌های استاد «نصراله رفائیل» (گچ کار) می‌بیند. طوری که نخستین دستمزد کارهایش را نیز دریافت می‌کند. ارچنگ 50 سال پیش در مجله «وحید» حال و روز آن زمان خود را این‌گونه بیان می‌کند: «شخصیت‌های مختلفی از کارگاه مذکور دیدن می‌کردند که همگی از کار من خوششان می‌آمد و مرا تشویق می‌کردند چون اجرت خوبی می‌گرفتم، از رفتن به مدرسه صرف نظر کردم و مدت دو سه سالی روی طرح‌های استاد نصراله رفائیل رنگ‌آمیزی و نقطه‌چینی می‌کردم، در ضمن قسمت عمده اجرتی را که دریافت می‌کردم صرف خرید کاغذ نقشه می‌شد و مرتبا در مساجد و بناهای تاریخی به‌خصوص مسجد شیخ لطف اله، عالی قاپو و دیگر آثار باستانی همه روز پرسه زده و به تمرین شاهکارهای تزیینات این بناها می‌پرداختم و آن‌ها را پس از ساختن هر یک از قطعات می‌سوزاندم، به هر حال در زمستان و تابستان در زیر گنبدها از گوشه و کار کتیبه‌ها برای کسب رموز کار با مُنتهای عشق و علاقه فعالیت می‌کردم.» نود سال پیش درست زمانی است که پروفسور «پوپ» مشغول تحقیقات خود در اصفهان است و زمانی که از کارگاه‌های بافندگی دیدن می‌کند با آثار ارچنگ جوان روبه‌رو و کارهای او را مورد ستایش قرار می‌دهد. طوری که این تشویق بعدها باعث می‌شود مقدار زیادی از گراور فرش‌های باستانی و شاه عباسی «عزت‌اله‌خان ذبیح» مدیر کارخانه منجمی به سفارش پوپ در اختیار احمد قرار گیرد. با ابتکار او تزیینات اصیل ایرانی از زمان ساسانی و سلجوقیان که تا زمان صفویه تقریبا با متد معینی پیوسته ریشه گرفته بود از تزیین گچ‌کاری‌ها گرفته تا کاشی‌کاری و معرق‌تراشی نقشه‌های فرش قدیمی همه را در هم آمیخته الفبای طرح‌هایش می‌کند. و با قاطعیت می‌توان گفت که نه قبل از ارچنگ و نه بعد از او هیچ استاد و طراح قالی نتوانست از طرح‌های قالی‌های بزرگ تا کوچک طرح‌های متفاوتی بزنند. آوازه احمد ارچنگ فراگیر شده بود تا جایی که کارگاه‌های مطرح آن زمان همانند؛ شورشی، انصاری، کاردار فرانسه و همه بافندگان ریز و درشت از طرح‌های بی‌نظیر او استقبال می‌کنند. سال 1314 در زندگی ارچنگ نقطه عطفی محسوب می‌شود چرا که از طرف شهرداری وقت طراحی میدان نقشه‌جهان زیر نظر گدار فرانسوی، سرپرست باستان‌شناسی به مسابقه گذاشته می‌شود و ارچنگ نوپا اما خلاق در میان تمام استادان به‌نام آن زمان اول می‌شود. خودش در این‌باره گفته است: «در این‌جا بود که میدان وسیع کارآموزی برای همه گونه طرح برایم گشوده شد. آثار من در گوشه-کنار میدان و سَردَر استانداری ماندگار شد. و این موفقیت موجب شد که گام‌های بلندتری در راه پیشرفت و تکامل کارم بردارم. همه‌جا با تعریف کاشی‌تراشان و تجار فرش و استادکاران بافنده فرش روبه‌رو شدم.» ارچنگ که شکوفایی‌اش تازه آشکار شده تعدادی دستگاه فرش نفیس به پا می‌دارد و تنهاترین معرف «فرش نفیس اصفهان» می‌شود. و این خلاقیت استاد احمد ارچنگ تا سال 1369 و تا آخرین لحظات مرگ او ادامه دارد. از شاگردان به‌نام او می‌توان از «عباس کرباسیون» نام برد.
حمید حقیقت: هفدهمین نمایشگاه تخصصی، صادراتی فرش دستباف در پل شهرستان در حالی هفته گذشته به کار خود پایان داد که کمتر خبری از حضور مولفان اصلی این هنر جهانی بود. طراحان بافت قالی که پهلوبه‌پهلو این هنر را به نسل‌های امروز انتقال دادند و سِر وجود را نه در نهانخانه سینه که در ظرافت رنگ‌ها و برای دست‌های هنر بافت، عریان کردند. یکی از این هنرمندان خلاق «احمد ارچنگ» است که تا به امروز سه نسل از طراحان قالی این شهر و کشور مدیون ذهن بصری او هستند. ارچنگ در سال 1293 در اصفهان متولد شد. پس از گذراندن مکتب در شش‌سالگی به مدرسه تجار راه پیدا می‌کند و به گفته خودش در بین شاگردان تمام دروسش ممتاز می‌شود، طوری که از طرف معلم نقاشی خود «حسین ولی‌الهی» به نقاشی تشویق می‌شود. امتحانات پنجم را که از سر می‌گذراند «جمال مجلسی» مدیر مدرسه او را برای کارآموزی به کارگاه قالی‌بافی «حاجی میرزا محمد مهدی» معرفی می‌کند و آن‌چنان شیفته این هنر می‌شود که در ظرف چند روز؛ « نقشه‌زنی» و کارهای دیگر استاد را فرا می‌گیرد.
ذوق نقاشی او در بافندگی و ساخت نقشه حاشیه‌های فرش سرمشق کارش قرار می‌گیرد. استاد «غلامحسین اسلیمی» استعداد او را در رنگ‌آمیزی و نقطه‌چینی طرح‌های استاد «نصراله رفائیل» (گچ کار) می‌بیند. طوری که نخستین دستمزد کارهایش را نیز دریافت می‌کند. ارچنگ 50 سال پیش در مجله «وحید» حال و روز آن زمان خود را این‌گونه بیان می‌کند: «شخصیت‌های مختلفی از کارگاه مذکور دیدن می‌کردند که همگی از کار من خوششان می‌آمد و مرا تشویق می‌کردند چون اجرت خوبی می‌گرفتم، از رفتن به مدرسه صرف نظر کردم و مدت دو سه سالی روی طرح‌های استاد نصراله رفائیل رنگ‌آمیزی و نقطه‌چینی می‌کردم، در ضمن قسمت عمده اجرتی را که دریافت می‌کردم صرف خرید کاغذ نقشه می‌شد و مرتبا در مساجد و بناهای تاریخی به‌خصوص مسجد شیخ لطف اله، عالی قاپو و دیگر آثار باستانی همه روز پرسه زده و به تمرین شاهکارهای تزیینات این بناها می‌پرداختم و آن‌ها را پس از ساختن هر یک از قطعات می‌سوزاندم، به هر حال در زمستان و تابستان در زیر گنبدها از گوشه و کار کتیبه‌ها برای کسب رموز کار با مُنتهای عشق و علاقه فعالیت می‌کردم.» نود سال پیش درست زمانی است که پروفسور «پوپ» مشغول تحقیقات خود در اصفهان است و زمانی که از کارگاه‌های بافندگی دیدن می‌کند با آثار ارچنگ جوان روبه‌رو و کارهای او را مورد ستایش قرار می‌دهد. طوری که این تشویق بعدها باعث می‌شود مقدار زیادی از گراور فرش‌های باستانی و شاه عباسی «عزت‌اله‌خان ذبیح» مدیر کارخانه منجمی به سفارش پوپ در اختیار احمد قرار گیرد. با ابتکار او تزیینات اصیل ایرانی از زمان ساسانی و سلجوقیان که تا زمان صفویه تقریبا با متد معینی پیوسته ریشه گرفته بود از تزیین گچ‌کاری‌ها گرفته تا کاشی‌کاری و معرق‌تراشی نقشه‌های فرش قدیمی همه را در هم آمیخته الفبای طرح‌هایش می‌کند. و با قاطعیت می‌توان گفت که نه قبل از ارچنگ و نه بعد از او هیچ استاد و طراح قالی نتوانست از طرح‌های قالی‌های بزرگ تا کوچک طرح‌های متفاوتی بزنند. آوازه احمد ارچنگ فراگیر شده بود تا جایی که کارگاه‌های مطرح آن زمان همانند؛ شورشی، انصاری، کاردار فرانسه و همه بافندگان ریز و درشت از طرح‌های بی‌نظیر او استقبال می‌کنند. سال 1314 در زندگی ارچنگ نقطه عطفی محسوب می‌شود چرا که از طرف شهرداری وقت طراحی میدان نقشه‌جهان زیر نظر گدار فرانسوی، سرپرست باستان‌شناسی به مسابقه گذاشته می‌شود و ارچنگ نوپا اما خلاق در میان تمام استادان به‌نام آن زمان اول می‌شود. خودش در این‌باره گفته است: «در این‌جا بود که میدان وسیع کارآموزی برای همه گونه طرح برایم گشوده شد. آثار من در گوشه-کنار میدان و سَردَر استانداری ماندگار شد. و این موفقیت موجب شد که گام‌های بلندتری در راه پیشرفت و تکامل کارم بردارم. همه‌جا با تعریف کاشی‌تراشان و تجار فرش و استادکاران بافنده فرش روبه‌رو شدم.» ارچنگ که شکوفایی‌اش تازه آشکار شده تعدادی دستگاه فرش نفیس به پا می‌دارد و تنهاترین معرف «فرش نفیس اصفهان» می‌شود. و این خلاقیت استاد احمد ارچنگ تا سال 1369 و تا آخرین لحظات مرگ او ادامه دارد. از شاگردان به‌نام او می‌توان از «عباس کرباسیون» نام برد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.