|

خشکسالی تئاتر زاینده‌رود

آذر بهارلو: تئاتر اصفهان از دیر باز مورد قبول خاص و عام بوده چرا که به‌صراحت می‌توان گفت دارای بهترین شناسنامه هنری در عرصه این هنر به‌خصوص در عرصه تئاتر کمدی بوده است. هنوز هم بهترین طنزپردازان را در خود جای داده و به دنیای حرفه‌ای تئاتر در سراسر دنیا معرفی می‌کند ...
در این خصوص می‌توان از زنده یاد «ارحام صدر» و «ابراهیم کریمی» یاد کرد که همیشه تئاتر اصفهان با نام ایشان زنده می‌شود.
اما گذشته از داشته‌هایمان باید از دارایی کنونیمان نیز حرف بزنیم. چیزی که در هنر امروز اصفهان خیلی کم به چشم می‌خورد. فقدان نقادان بی‌غرض و هم‌چنین عدم کارهای مورد نقد. تئاتر اصفهان را به چنان سراشیبی سوق داده که وی را به‌عنوان کبریت بی‌خطر (به قول رقبای جشنواره) در رقابت‌های ملی بدل کرده است. متاسفانه هر چقدر بیشتر از کارهای روی صحنه حرف به میان می‌آید به‌جای اصلاح نقص به تناقض میان افکار می‌رسیم. چیزی که درخور فرهنگ هنری ما نبوده و هر چه بیشتر ما را از تئاتر حرفه‌ای دور کرده است.
شاید اولین قدم برای ورود به دنیای هنر،خود شناسی باشد و تغییر ساختار فیزیک نمایش از زبان بدن به زبان روح. تئاتر اصفهان در دهه هفتاد و هشتاد به نوعی رویکرد نئورئالیستی در بدنه خود رسیده بود که مشتاقان این هنر را به آینده‌ای روشن امیدوار می‌ساخت، از این جهت که تئوری نئورئالیسم را باید در نتیجه منطقی امتناع از پذیرفتن نظریه هرج‌ومرج‌طلبانه مبتنی بر اراده فقط یک شخص تلقی کرد که با سرلوحه قراردادن اصولی چون نفرت از جنگ، پرهیز از پرداختن به مضامین مبتذل و بی‌ارزش، نبرد با بوروکراسی و در نهایت استفاده از تئاتری ارزان و کم‌هزینه و در واقع خلاق، که همگی در راستای اعتلای فرهنگ کشور تببین شده بود، سعی در ایجاد تغییر و دگرگونی در نوع نگرش جامعه می‌نماید. اما رفته‌رفته این تئوری در عمل در جهت معکوس قرار می‌گیرد و با نهادینه‌شدن سازمان‌های مدیریتی تئاتر اصفهان که هر یک ساز خود را کوک کرده با شیبی نه‌چندان ملایم به قهقرایی می‌رویم که ناگهان عنوان پایتخت هنری، تنها خنده اغیار و تاسف ما را به دنبال داشته است. ما آگاهانه از روشنگری و اصول عقلایی که در ذات نمایش است فلسفه‌ای بافته‌ایم که با علیت این هنر زیبا در تضاد است.
ايده‌‌‌هاي بنيادين روشنگري اساسا همان ايده‌‌هاي بنيادين انسان‌گرايي است. خودي با ثبات، منسجم و آگاه وجود دارد. اين خود، خودآگاه و عقلاني و مستقل و جهانشمول مي‌‌‌‌باشد و هيچ شرايط فيزيكي نمي‌تواند به‌طور بنيادين بر عملكرد اين خود تاثير بگذارد.
در جهاني كه توسط علت اداره مي‌‌شود، امر حقيقي هميشه همسان خوب و صحيح و زيبا است و بنابراين تعارضي میان آن‌چه صحيح و آن‌چه حقيقي است وجود ندارد. بنابراين هنر به عنوان الگويي براي كليت يا جزء‌جزء اشكال مفيد آگاهي مطرح مي‌شود. در این میان تئاترهنری بي‌طرف و عيني است و ادیبان هنر نمایش كه آگاهي را توسط توانایي‌هاي عقلاني بي‌غرضانه خويش پايه مي‌‌گذارند، بايد در جستجوي قوانين علي آزاد باشند و همانانند که اسیر دغدغه‌‌‌‌‌‌‌هايي چون پول و قدرت نمی‌شوند.
هم‌چنين، زبان يا شيوه بياني كه در راه ايجاد و اشاعه هنر به‌كار گرفته مي‌‌‌شود بايد عقلايي باشد. زبان براي عقلاني‌بودن بايد واضح و كاركردش تنها بايد در راستای نماياندن جهاني واقعي يا ادراك‌‌‌‌‌‌‌‌‌پذير باشد كه اذهان عقلايي رويت مي‌‌‌کنند. و بايد ارتباطي عيني و ثابت بين موضوعات تفهيمي و كلماتي كه آنان را مي‌نمايند (میان دليل و مدلول) وجود داشته ‌‌‌باشد. از این‌روست که نوشتن یک نمایشنامه در این عصر، شماري از مقدمات بنيادين انسانگرايي يا مدرنيسم هستند كه عملا تمام ساختارها و نهادهاي اجتماعي ما را اعم از دموكراسي، قانون، دانش، الهيات و زيبايي‌‌‌‌‌شناسي توجيه و تشريح مي‌‌‌‌‌كنند. امری که در هنر مدرنیته به آن توجه می‌کنیم.
مدرنيته اساسا در مورد نظم و عقلانيت و عقلايي‌شدن است كه نظم را از پس بي‌نظمي خلق مي‌‌‌‌كند و پيش‌فرض آن اين است كه هر چه عقلانيت بيشتري خلق شود به نظم بيشتري مي‌‌انجامد و هر چه جامعه‌‌‌‌اي نظم‌يافته‌‌‌‌‌‌تر باشد، كاركرد بهتر و عقلاني‌‌‌‌‌تري خواهد داشت. حال این سوال اساسی مطرح است:
چرا در یک اندیشه که بر پایه نظم جهانی استوار است و می‌توان در این چرخه از زیبایی به درک زیبایی رسید باید مسیر رود را به بهانه آبادانی بیشتر عوض کرد تا در نهایت عذر خشکرودی را تقصیر اَبرِ سترون بیندازیم نه ناکارآمدی مدیریت و دهانمان را با رویای حلاوت زیر باران باید رفت، شیرینی کاذب ببخشیم؟ بلایی که بر سر تئاتر اصفهان آمده است.
آذر بهارلو: تئاتر اصفهان از دیر باز مورد قبول خاص و عام بوده چرا که به‌صراحت می‌توان گفت دارای بهترین شناسنامه هنری در عرصه این هنر به‌خصوص در عرصه تئاتر کمدی بوده است. هنوز هم بهترین طنزپردازان را در خود جای داده و به دنیای حرفه‌ای تئاتر در سراسر دنیا معرفی می‌کند ...
در این خصوص می‌توان از زنده یاد «ارحام صدر» و «ابراهیم کریمی» یاد کرد که همیشه تئاتر اصفهان با نام ایشان زنده می‌شود.
اما گذشته از داشته‌هایمان باید از دارایی کنونیمان نیز حرف بزنیم. چیزی که در هنر امروز اصفهان خیلی کم به چشم می‌خورد. فقدان نقادان بی‌غرض و هم‌چنین عدم کارهای مورد نقد. تئاتر اصفهان را به چنان سراشیبی سوق داده که وی را به‌عنوان کبریت بی‌خطر (به قول رقبای جشنواره) در رقابت‌های ملی بدل کرده است. متاسفانه هر چقدر بیشتر از کارهای روی صحنه حرف به میان می‌آید به‌جای اصلاح نقص به تناقض میان افکار می‌رسیم. چیزی که درخور فرهنگ هنری ما نبوده و هر چه بیشتر ما را از تئاتر حرفه‌ای دور کرده است.
شاید اولین قدم برای ورود به دنیای هنر،خود شناسی باشد و تغییر ساختار فیزیک نمایش از زبان بدن به زبان روح. تئاتر اصفهان در دهه هفتاد و هشتاد به نوعی رویکرد نئورئالیستی در بدنه خود رسیده بود که مشتاقان این هنر را به آینده‌ای روشن امیدوار می‌ساخت، از این جهت که تئوری نئورئالیسم را باید در نتیجه منطقی امتناع از پذیرفتن نظریه هرج‌ومرج‌طلبانه مبتنی بر اراده فقط یک شخص تلقی کرد که با سرلوحه قراردادن اصولی چون نفرت از جنگ، پرهیز از پرداختن به مضامین مبتذل و بی‌ارزش، نبرد با بوروکراسی و در نهایت استفاده از تئاتری ارزان و کم‌هزینه و در واقع خلاق، که همگی در راستای اعتلای فرهنگ کشور تببین شده بود، سعی در ایجاد تغییر و دگرگونی در نوع نگرش جامعه می‌نماید. اما رفته‌رفته این تئوری در عمل در جهت معکوس قرار می‌گیرد و با نهادینه‌شدن سازمان‌های مدیریتی تئاتر اصفهان که هر یک ساز خود را کوک کرده با شیبی نه‌چندان ملایم به قهقرایی می‌رویم که ناگهان عنوان پایتخت هنری، تنها خنده اغیار و تاسف ما را به دنبال داشته است. ما آگاهانه از روشنگری و اصول عقلایی که در ذات نمایش است فلسفه‌ای بافته‌ایم که با علیت این هنر زیبا در تضاد است.
ايده‌‌‌هاي بنيادين روشنگري اساسا همان ايده‌‌هاي بنيادين انسان‌گرايي است. خودي با ثبات، منسجم و آگاه وجود دارد. اين خود، خودآگاه و عقلاني و مستقل و جهانشمول مي‌‌‌‌باشد و هيچ شرايط فيزيكي نمي‌تواند به‌طور بنيادين بر عملكرد اين خود تاثير بگذارد.
در جهاني كه توسط علت اداره مي‌‌شود، امر حقيقي هميشه همسان خوب و صحيح و زيبا است و بنابراين تعارضي میان آن‌چه صحيح و آن‌چه حقيقي است وجود ندارد. بنابراين هنر به عنوان الگويي براي كليت يا جزء‌جزء اشكال مفيد آگاهي مطرح مي‌شود. در این میان تئاترهنری بي‌طرف و عيني است و ادیبان هنر نمایش كه آگاهي را توسط توانایي‌هاي عقلاني بي‌غرضانه خويش پايه مي‌‌گذارند، بايد در جستجوي قوانين علي آزاد باشند و همانانند که اسیر دغدغه‌‌‌‌‌‌‌هايي چون پول و قدرت نمی‌شوند.
هم‌چنين، زبان يا شيوه بياني كه در راه ايجاد و اشاعه هنر به‌كار گرفته مي‌‌‌شود بايد عقلايي باشد. زبان براي عقلاني‌بودن بايد واضح و كاركردش تنها بايد در راستای نماياندن جهاني واقعي يا ادراك‌‌‌‌‌‌‌‌‌پذير باشد كه اذهان عقلايي رويت مي‌‌‌کنند. و بايد ارتباطي عيني و ثابت بين موضوعات تفهيمي و كلماتي كه آنان را مي‌نمايند (میان دليل و مدلول) وجود داشته ‌‌‌باشد. از این‌روست که نوشتن یک نمایشنامه در این عصر، شماري از مقدمات بنيادين انسانگرايي يا مدرنيسم هستند كه عملا تمام ساختارها و نهادهاي اجتماعي ما را اعم از دموكراسي، قانون، دانش، الهيات و زيبايي‌‌‌‌‌شناسي توجيه و تشريح مي‌‌‌‌‌كنند. امری که در هنر مدرنیته به آن توجه می‌کنیم.
مدرنيته اساسا در مورد نظم و عقلانيت و عقلايي‌شدن است كه نظم را از پس بي‌نظمي خلق مي‌‌‌‌كند و پيش‌فرض آن اين است كه هر چه عقلانيت بيشتري خلق شود به نظم بيشتري مي‌‌انجامد و هر چه جامعه‌‌‌‌اي نظم‌يافته‌‌‌‌‌‌تر باشد، كاركرد بهتر و عقلاني‌‌‌‌‌تري خواهد داشت. حال این سوال اساسی مطرح است:
چرا در یک اندیشه که بر پایه نظم جهانی استوار است و می‌توان در این چرخه از زیبایی به درک زیبایی رسید باید مسیر رود را به بهانه آبادانی بیشتر عوض کرد تا در نهایت عذر خشکرودی را تقصیر اَبرِ سترون بیندازیم نه ناکارآمدی مدیریت و دهانمان را با رویای حلاوت زیر باران باید رفت، شیرینی کاذب ببخشیم؟ بلایی که بر سر تئاتر اصفهان آمده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.