|

اصفهان و اقتصاد هنر

حمیدرضا ششجوانی: با این که اقتصاددانانی مانند «کینز»، «تورشتین وبلن»، «رابینز» و «گالبرایت» در مورد زمینهی فرهنگی اقتصاد مطالبی نوشته بودند
(ر.ک. Towse, 2010, pp. 12-15)، رشتهی «اقتصادِ فرهنگ» و زیرمجموعهی آن یعنی «اقتصاد هنر» با کار «بومول» و «باون» در میانه‌ی دههی 1960 میلادی آغاز شد (Baumol & Bwoen,1966) و خرده‌خرده تا پایان قرن بیستم به‌عنوان یکی از رشتههای فرعی و موضوعات بینارشتهای توجه دانشمندان علوم اجتماعی را به خود جلب کرد.
در کشور ما نیز این گونه مباحث گرچه با فاصلهی اندکی از اروپای مرکزی و امریکای شمالی وارد گفتمان علمی شده بود در همان سطح ابتدایی باقی ماند و در سالهای اولیهی دههی هشتاد (ه .ش) دوباره مطرح شدند، توجه به اقتصاد کلان در سیاستگذاری و عدم توجه به مسائل منطقهای و بومی به پیروی از گفتمان مسلط علم اقتصاد در دهههای 80 و 90 (ه .ش)، نیز به این فترت دامن زده است (ششجوانی 1391، 12). به هر روی با ورود به دوران نوسازی و تحول فرهنگیِ پس از آن، گریزی از طرح مجدد مسائل و بازبینی دوبارهی مفاهیم در پرتو نگاه تئوریک جدید، ساختار تاریخی و مناسبات میان عناصر متشکلهی فرهنگ وجود ندارد.
با رکود خطوط صنعتی آلاینده و هزینهبر در قرن جدید و گسترش روزافزونِ بخشِ خدمات، یکی از اولویتهای کشورها، استوارکردن سازمان اقتصادیشان بر چند پایه است که یکی از این پایهها تولیدات و خدمات هنری و توریسم فرهنگی است. استان اصفهان به عنوان یکی از قطبهای توریستی کشور به‌واسطهی نیروی انسانی هنرمند و سرمایه فرهنگی موجود، پتانسیل بالایی برای تولیدات هنری و جذب گردشگر فرهنگی دارد، هنرهای دستی و تزئینی این شهر همیشه مشهور بوده و ارتقای فعالیتهای فرهنگی و هنری به‌صورت غیرمستقیم منجر به جذب درآمد بیشتر و انباشت ثروت جمعی و در نهایت توسعهی اقتصادی بیشتر خواهد شد. اما استفاده از این پتانسیل البته با موانع و مشکلاتی روبهروست:
نخست این که سازوکارهای بازار در خصوص استفاده بهینه از این توانمندی عمل نمیکند، هنرمند پس از فرایند تولید خلاقه، نیازمند فروش اثر خود است تا علاوه بر این که ساختهی خود را در معرض دوستداران هنر قرار میدهد، در قبال وقت و مصالح کارش درآمدی کسب کند و کارش را ادامه دهد اما مشاهدات ما نشان میدهند که بخشی از هنرمندان پولی از راه فروش آثار خود به دست نمیآورند، یا مخارج کارهای هنریشان را از قبال فعالیت دیگری که بدان اشتغال دارند تأمین میکنند. بنابراین «اگر هنرمندان مجبور به کار در مشاغل دیگر باشند، به همان نسبت مشارکتشان در اقتصاد شهر کم میشود و در عوض هنرمندانی کمدرآمد و ناخرسند خواهیم داشت که منافع تعداد اندکی از افراد را برآورده خواهند کرد» (Phillips, 2011: 18).
دوم این که اقتصاد هنر در این شهر نتوانسته بخشی کارکردی از نظام اقتصاد کلان باشد. نظام عرضه و فروش آثار هنری نظام-مند نشده است و بیشتر به صورت اتفاقی و سنتی انجام میپذیرد. در صورتی که همین امر «در جوامع توسعهیافته به‌گونهای سامان یافته عمل میکند و اغلب از طریق واسطههای متخصص مدیریت میشود.»
(Myerscough, 1988)
مورد سوم که از نظر ما اهمیت بیشتری دارد و بر دو موضوع پیشگفته هم تاثیرات فراوان دارد، شیوهها و میزان مداخلهی سیاستهای فرهنگی و نهادهای سیاستگذار فرهنگی است این نهادها، معیارها و قواعد، حدود عملکردِ و نظامهای تصمیم‌گیری افراد را تعیین می کنند و با این کار بر عرضه، تقاضا و توزیع کالای هنری به شدت تاثیر میگذارند. مداخلههای بیقید، اقتصاد فرهنگ و هنر را همواره ضعیف و وابسته نگاه داشته است. «وقتی دولت به عنوان نیروی مسلط از اقتصاد و فرهنگ به عنوان ابزار استفاده میکند تا به اصطلاح به استقرار بیشتر و حاکمیت ماندگارتری برسد، اگر هم کالای فرهنگی به سفارش او تولید شود، چون استعدادِ مصرف آن در جامعه فراهم نشده است، این کالا یا مصرف نمیشود و یا مصرفکننده به هر صورت که بخواهد آن را مصرف میکند. بنابراین لازم است فضای استفاده از کالای فرهنگی هم مهیا شود.» (آزاد ارامکی، 1382، ص 201)
حمیدرضا ششجوانی: با این که اقتصاددانانی مانند «کینز»، «تورشتین وبلن»، «رابینز» و «گالبرایت» در مورد زمینهی فرهنگی اقتصاد مطالبی نوشته بودند
(ر.ک. Towse, 2010, pp. 12-15)، رشتهی «اقتصادِ فرهنگ» و زیرمجموعهی آن یعنی «اقتصاد هنر» با کار «بومول» و «باون» در میانه‌ی دههی 1960 میلادی آغاز شد (Baumol & Bwoen,1966) و خرده‌خرده تا پایان قرن بیستم به‌عنوان یکی از رشتههای فرعی و موضوعات بینارشتهای توجه دانشمندان علوم اجتماعی را به خود جلب کرد.
در کشور ما نیز این گونه مباحث گرچه با فاصلهی اندکی از اروپای مرکزی و امریکای شمالی وارد گفتمان علمی شده بود در همان سطح ابتدایی باقی ماند و در سالهای اولیهی دههی هشتاد (ه .ش) دوباره مطرح شدند، توجه به اقتصاد کلان در سیاستگذاری و عدم توجه به مسائل منطقهای و بومی به پیروی از گفتمان مسلط علم اقتصاد در دهههای 80 و 90 (ه .ش)، نیز به این فترت دامن زده است (ششجوانی 1391، 12). به هر روی با ورود به دوران نوسازی و تحول فرهنگیِ پس از آن، گریزی از طرح مجدد مسائل و بازبینی دوبارهی مفاهیم در پرتو نگاه تئوریک جدید، ساختار تاریخی و مناسبات میان عناصر متشکلهی فرهنگ وجود ندارد.
با رکود خطوط صنعتی آلاینده و هزینهبر در قرن جدید و گسترش روزافزونِ بخشِ خدمات، یکی از اولویتهای کشورها، استوارکردن سازمان اقتصادیشان بر چند پایه است که یکی از این پایهها تولیدات و خدمات هنری و توریسم فرهنگی است. استان اصفهان به عنوان یکی از قطبهای توریستی کشور به‌واسطهی نیروی انسانی هنرمند و سرمایه فرهنگی موجود، پتانسیل بالایی برای تولیدات هنری و جذب گردشگر فرهنگی دارد، هنرهای دستی و تزئینی این شهر همیشه مشهور بوده و ارتقای فعالیتهای فرهنگی و هنری به‌صورت غیرمستقیم منجر به جذب درآمد بیشتر و انباشت ثروت جمعی و در نهایت توسعهی اقتصادی بیشتر خواهد شد. اما استفاده از این پتانسیل البته با موانع و مشکلاتی روبهروست:
نخست این که سازوکارهای بازار در خصوص استفاده بهینه از این توانمندی عمل نمیکند، هنرمند پس از فرایند تولید خلاقه، نیازمند فروش اثر خود است تا علاوه بر این که ساختهی خود را در معرض دوستداران هنر قرار میدهد، در قبال وقت و مصالح کارش درآمدی کسب کند و کارش را ادامه دهد اما مشاهدات ما نشان میدهند که بخشی از هنرمندان پولی از راه فروش آثار خود به دست نمیآورند، یا مخارج کارهای هنریشان را از قبال فعالیت دیگری که بدان اشتغال دارند تأمین میکنند. بنابراین «اگر هنرمندان مجبور به کار در مشاغل دیگر باشند، به همان نسبت مشارکتشان در اقتصاد شهر کم میشود و در عوض هنرمندانی کمدرآمد و ناخرسند خواهیم داشت که منافع تعداد اندکی از افراد را برآورده خواهند کرد» (Phillips, 2011: 18).
دوم این که اقتصاد هنر در این شهر نتوانسته بخشی کارکردی از نظام اقتصاد کلان باشد. نظام عرضه و فروش آثار هنری نظام-مند نشده است و بیشتر به صورت اتفاقی و سنتی انجام میپذیرد. در صورتی که همین امر «در جوامع توسعهیافته به‌گونهای سامان یافته عمل میکند و اغلب از طریق واسطههای متخصص مدیریت میشود.»
(Myerscough, 1988)
مورد سوم که از نظر ما اهمیت بیشتری دارد و بر دو موضوع پیشگفته هم تاثیرات فراوان دارد، شیوهها و میزان مداخلهی سیاستهای فرهنگی و نهادهای سیاستگذار فرهنگی است این نهادها، معیارها و قواعد، حدود عملکردِ و نظامهای تصمیم‌گیری افراد را تعیین می کنند و با این کار بر عرضه، تقاضا و توزیع کالای هنری به شدت تاثیر میگذارند. مداخلههای بیقید، اقتصاد فرهنگ و هنر را همواره ضعیف و وابسته نگاه داشته است. «وقتی دولت به عنوان نیروی مسلط از اقتصاد و فرهنگ به عنوان ابزار استفاده میکند تا به اصطلاح به استقرار بیشتر و حاکمیت ماندگارتری برسد، اگر هم کالای فرهنگی به سفارش او تولید شود، چون استعدادِ مصرف آن در جامعه فراهم نشده است، این کالا یا مصرف نمیشود و یا مصرفکننده به هر صورت که بخواهد آن را مصرف میکند. بنابراین لازم است فضای استفاده از کالای فرهنگی هم مهیا شود.» (آزاد ارامکی، 1382، ص 201)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.