|

پرسه‌زنی در غربت

امیر کریمی

شهر فراتر از آن‌چه شهروندان می‌شناسند جایی نیست که بتوان به‌‎راحتی آن را ترک کرد اما بر خلاف‌آمد قاعده نوشتاری روزنامه‌نگارانه به‌راحتی می‌توان آن را در آغوش کشید و با او وصال کرد.
حس غربت برای ترک‌کنندگان شهرها همان دلبستگی توصیف‌ناپذیری است که با نوستالژی شهر هم‌بسته می‌شود و معجونی از خواست فضایی را برای غربت‌زده طلب می‌کند که خودِ او نیز نمی‌تواند به راستی و کذب آن برسد. اما این حس چیست که می‌تواند برای مدت‌ها ذهن و اندیشه او را چنان سرگرم و دل‌بسته خود کند که فضاهای معمارگونه و هوس پرسه‌زنی، ارضای نیازهای فروخورده سال‌های غربت شود.
تقلیل یا تعبیر چنین احساسی؛ به نیاز حمایت کودکانه، نوستالژی امنیت در آغوش پدر و مادر و یا مکانی که در آن به‌راحتی زیست می‌کرده‌ای، به‌نظر عاقلانه نمی‌آید چرا که حس غربت ترک «شهر» همانند ترک «روستا» امری پیشینی نیست. غربت در معانی مورد نظر نویسنده امری مدرن و متاخر است. حسی بر نبود و جای خالی است که با حضور در مکان پیشینی قابل بازتولید نیست. در مورد روستا این امر ممکن است. بازگشت روستایی به روستا و گذر از کوچه‌باغ‌های دوران کودکی به معنای واقعی کلمه نوستالژی گم شده، دوران کودکی و پناهندگی از شهر شلوغ، پیچیده و پر ارتباط (تجربه مکرر ایرانیان در قرن سیزدهم شمسی) به مکانی سهل‌الوصول است. اما این امر در مورد غربت از شهر قابل تعمیم نیست. بازگشت به شهر به معنی بازتولید حس غربت گذشته نخواهد بود زیرا که فرد بازگشته برای حضور خود در شهر موطن باید به باز تعریف جدیدی از ارتباط برسد که پیش از آن در زمان غیبت و ورود به شهر جدید انجام داده بود. او باید نظام جدیدی از نشانه‌ها و ارتباط را بپذیرد.
ترک یک شهر به شهر دیگر تنها ترک یک مکان با جغرافیا، آب و هوا و یا حتی معماری به جغرافیا، آب و هوا و یا معماری دیگر نیست. بلکه ترک یک نظام نشانه‌ای خاص، رد آن و ورود و پذیرش یک نظام نشانه‌ای جدید دیگر است.
برای فهم عمیق‌تر این موضوع باید کمی به عقب باز گردیم و به تفاوت جدی میان روستا و شهر اشاره کنیم. روستا مکان تولیدکنندگان است. تولیدکنندگان با اینکه از قوانین خاصی تبعیت می‌کنند (به‌دلیل نظام آب و هوایی و اقلیمی برای کشاورزی و یا دامداری) اما به طبع تولیدکنندگی از اختیارات بالایی برای تعیین زمان گذر در مکان خود برخوردارند. آن‌ها می‌توانند انتخاب‌های چشمگیری در مصرف محصولات و تولیدات «خود» داشته باشند و بسته به نظام بازار و یا نیاز خود تولیدات خود را نگاه دارند و یا بفروشند. در یک کلام آن‌ها خودکفا هستند و وابستگی بسیار پایینی به نظام‌های کلان دارند.
در آن سو در شهرها وابستگی چشمگیری به تولیدات روستایی وجود دارد زیرا که شهرها تولیدکننده مواد غذایی نیستند اما تعریف‌کننده جدی چگونگی مصرف این مواد هستند و همین امر آنان را واجد چنان جایگاهی می‌کنند که نظام نشانه‌ای از مصرف را سامان دهند که برای روستایی هم قابل مصرف باشد و بر او مستولی هم پیدا کند.
شهرها مرکز رسانه‌ای هستند. آن‌ها بزرگترین نظام‌های رسانه‌ای را در خود جا می‌دهند و به‌واسطه همین رسانه و نه حتی در محتوا که در فرم نیز نشانگان خود را بر تولیدکنندگان روستایی تحمیل می‌کنند. از این‌رو فراتر از تضاد نظام تولید کشاورزی در برابر تولید صنعتی که ارمغان انقلاب صنعتی بود در عصر نوین نظام نشانه‌ای در برابر نظام مصرف قد علم کرده است.
در شهر کوچک‌ترین رفتار، نشانه‌ای است خاص که محتاج تعریف نیست زیرا که پیش از آن تعریف شده و حکمش صادر شده است. شهر برای هر رفتار انسانی و حتی برای فضای خود تعاریف جدی و هژمونیک دارد اما در روستا به معنای خاص آن رفتارها می‌تواند در یک اجماع باز تعریف شود. نه‌تنها رفتارهای انسانی مانند جنون و دیوانگی که حتی چگونه نگریستن و چگونه فهم‌کردن، نقدکردن و نفس‌کشیدن هم در نظام نشانه‌ای خاص بازتعریف می‌شود.
اصفهان یکی از آن شهرها است که حس غربت شدیدی برای غریبانش ایجاد می‌کند. اصفهان این کار را از طرق مختلف انجام می‌دهد، اما بارزترین آن شاید تربیت رفتار بصیری «چگونه نگریستن» است. چگونه نگریستن به این معنی که معماری، رفتار انسانی و زیست-بوم تو را وادار می‌کند به دنبال پنهان‌کاری باشی. پنهان‌کاری جهانی در جهان دیگر. نظامی در نظام دیگر و نشانه‌ای در نشانه دیگر.
هدف از زیست در اصفهان کشف این پنهان کاری نیست بلکه کمک به آن است. تو نمی‌توانی تنها یک رهگذر عادی باشی بلکه باید شهر پنهان در پس شهر جدید را زیست کنی. او را در آداب روزانه و شبانه گذر معنادار کنی. شهری که توسط شهر دیگری بلعیده شده و نظام‌های نشانه‌ای که هر کدام یکدیگر را بر هم حقنه کرده است. این با شهری مانند تهران متفاوت است که انبوه فرهنگ‌ها از فواصل دور، آب و هوا و جغرافیای متفاوت در آن جمع شده‌اند.
اصفهان غربت را در چگونه نگریستن رهگذر نه در پیاده‌رو و یا بوتیک که در فضاهای نیمه‌باز یا بسته بر تو یادآور می‌شود. فضاهای بسته‌ای ناگهان حفره‌ای برای اجتماع بزرگ در آن می‌بینی و فضاهای بزرگی که ناگهان به مکان‌های باریک برای خواص منتهی می‌شود. رفتار سازه‌های سنتی اصفهان مصداق بارز این زیست است. شهر در محدوده‌های خاصی به تو امکان تجمع می‌دهد و از این‌رو تجمع در محدوده‌های خاصی را از تو می‌گیرد. او این کار را گاهی با کمک سازه‌های قدیم خود و یا با گلگشت‌هایش انجام می‌دهد. گاهی برای آن زمان مشخص می‌کند و گاهی خیر. گاهی با تجمع افراد آن را معنادار می‌کند (نیمه‌شب خواجو، غروب میدان نقش جهان و ...) و به طبع زمانی معنا را از آن می‌گیرد. در کل تو را به دیدن چیزهای خاص در زمان‌های خاص عادت می‌دهد زیرا که آن‌ها تنها در آن زمان معنادار می‌شود.
اصفهان تو را وادار به مصرف نشانگان خاصی می‌کند و این نشانگان زیست تو و آداب مصرفت را تعیین خواهد کرد.
شهر فراتر از آن‌چه شهروندان می‌شناسند جایی نیست که بتوان به‌‎راحتی آن را ترک کرد اما بر خلاف‌آمد قاعده نوشتاری روزنامه‌نگارانه به‌راحتی می‌توان آن را در آغوش کشید و با او وصال کرد.
حس غربت برای ترک‌کنندگان شهرها همان دلبستگی توصیف‌ناپذیری است که با نوستالژی شهر هم‌بسته می‌شود و معجونی از خواست فضایی را برای غربت‌زده طلب می‌کند که خودِ او نیز نمی‌تواند به راستی و کذب آن برسد. اما این حس چیست که می‌تواند برای مدت‌ها ذهن و اندیشه او را چنان سرگرم و دل‌بسته خود کند که فضاهای معمارگونه و هوس پرسه‌زنی، ارضای نیازهای فروخورده سال‌های غربت شود.
تقلیل یا تعبیر چنین احساسی؛ به نیاز حمایت کودکانه، نوستالژی امنیت در آغوش پدر و مادر و یا مکانی که در آن به‌راحتی زیست می‌کرده‌ای، به‌نظر عاقلانه نمی‌آید چرا که حس غربت ترک «شهر» همانند ترک «روستا» امری پیشینی نیست. غربت در معانی مورد نظر نویسنده امری مدرن و متاخر است. حسی بر نبود و جای خالی است که با حضور در مکان پیشینی قابل بازتولید نیست. در مورد روستا این امر ممکن است. بازگشت روستایی به روستا و گذر از کوچه‌باغ‌های دوران کودکی به معنای واقعی کلمه نوستالژی گم شده، دوران کودکی و پناهندگی از شهر شلوغ، پیچیده و پر ارتباط (تجربه مکرر ایرانیان در قرن سیزدهم شمسی) به مکانی سهل‌الوصول است. اما این امر در مورد غربت از شهر قابل تعمیم نیست. بازگشت به شهر به معنی بازتولید حس غربت گذشته نخواهد بود زیرا که فرد بازگشته برای حضور خود در شهر موطن باید به باز تعریف جدیدی از ارتباط برسد که پیش از آن در زمان غیبت و ورود به شهر جدید انجام داده بود. او باید نظام جدیدی از نشانه‌ها و ارتباط را بپذیرد.
ترک یک شهر به شهر دیگر تنها ترک یک مکان با جغرافیا، آب و هوا و یا حتی معماری به جغرافیا، آب و هوا و یا معماری دیگر نیست. بلکه ترک یک نظام نشانه‌ای خاص، رد آن و ورود و پذیرش یک نظام نشانه‌ای جدید دیگر است.
برای فهم عمیق‌تر این موضوع باید کمی به عقب باز گردیم و به تفاوت جدی میان روستا و شهر اشاره کنیم. روستا مکان تولیدکنندگان است. تولیدکنندگان با اینکه از قوانین خاصی تبعیت می‌کنند (به‌دلیل نظام آب و هوایی و اقلیمی برای کشاورزی و یا دامداری) اما به طبع تولیدکنندگی از اختیارات بالایی برای تعیین زمان گذر در مکان خود برخوردارند. آن‌ها می‌توانند انتخاب‌های چشمگیری در مصرف محصولات و تولیدات «خود» داشته باشند و بسته به نظام بازار و یا نیاز خود تولیدات خود را نگاه دارند و یا بفروشند. در یک کلام آن‌ها خودکفا هستند و وابستگی بسیار پایینی به نظام‌های کلان دارند.
در آن سو در شهرها وابستگی چشمگیری به تولیدات روستایی وجود دارد زیرا که شهرها تولیدکننده مواد غذایی نیستند اما تعریف‌کننده جدی چگونگی مصرف این مواد هستند و همین امر آنان را واجد چنان جایگاهی می‌کنند که نظام نشانه‌ای از مصرف را سامان دهند که برای روستایی هم قابل مصرف باشد و بر او مستولی هم پیدا کند.
شهرها مرکز رسانه‌ای هستند. آن‌ها بزرگترین نظام‌های رسانه‌ای را در خود جا می‌دهند و به‌واسطه همین رسانه و نه حتی در محتوا که در فرم نیز نشانگان خود را بر تولیدکنندگان روستایی تحمیل می‌کنند. از این‌رو فراتر از تضاد نظام تولید کشاورزی در برابر تولید صنعتی که ارمغان انقلاب صنعتی بود در عصر نوین نظام نشانه‌ای در برابر نظام مصرف قد علم کرده است.
در شهر کوچک‌ترین رفتار، نشانه‌ای است خاص که محتاج تعریف نیست زیرا که پیش از آن تعریف شده و حکمش صادر شده است. شهر برای هر رفتار انسانی و حتی برای فضای خود تعاریف جدی و هژمونیک دارد اما در روستا به معنای خاص آن رفتارها می‌تواند در یک اجماع باز تعریف شود. نه‌تنها رفتارهای انسانی مانند جنون و دیوانگی که حتی چگونه نگریستن و چگونه فهم‌کردن، نقدکردن و نفس‌کشیدن هم در نظام نشانه‌ای خاص بازتعریف می‌شود.
اصفهان یکی از آن شهرها است که حس غربت شدیدی برای غریبانش ایجاد می‌کند. اصفهان این کار را از طرق مختلف انجام می‌دهد، اما بارزترین آن شاید تربیت رفتار بصیری «چگونه نگریستن» است. چگونه نگریستن به این معنی که معماری، رفتار انسانی و زیست-بوم تو را وادار می‌کند به دنبال پنهان‌کاری باشی. پنهان‌کاری جهانی در جهان دیگر. نظامی در نظام دیگر و نشانه‌ای در نشانه دیگر.
هدف از زیست در اصفهان کشف این پنهان کاری نیست بلکه کمک به آن است. تو نمی‌توانی تنها یک رهگذر عادی باشی بلکه باید شهر پنهان در پس شهر جدید را زیست کنی. او را در آداب روزانه و شبانه گذر معنادار کنی. شهری که توسط شهر دیگری بلعیده شده و نظام‌های نشانه‌ای که هر کدام یکدیگر را بر هم حقنه کرده است. این با شهری مانند تهران متفاوت است که انبوه فرهنگ‌ها از فواصل دور، آب و هوا و جغرافیای متفاوت در آن جمع شده‌اند.
اصفهان غربت را در چگونه نگریستن رهگذر نه در پیاده‌رو و یا بوتیک که در فضاهای نیمه‌باز یا بسته بر تو یادآور می‌شود. فضاهای بسته‌ای ناگهان حفره‌ای برای اجتماع بزرگ در آن می‌بینی و فضاهای بزرگی که ناگهان به مکان‌های باریک برای خواص منتهی می‌شود. رفتار سازه‌های سنتی اصفهان مصداق بارز این زیست است. شهر در محدوده‌های خاصی به تو امکان تجمع می‌دهد و از این‌رو تجمع در محدوده‌های خاصی را از تو می‌گیرد. او این کار را گاهی با کمک سازه‌های قدیم خود و یا با گلگشت‌هایش انجام می‌دهد. گاهی برای آن زمان مشخص می‌کند و گاهی خیر. گاهی با تجمع افراد آن را معنادار می‌کند (نیمه‌شب خواجو، غروب میدان نقش جهان و ...) و به طبع زمانی معنا را از آن می‌گیرد. در کل تو را به دیدن چیزهای خاص در زمان‌های خاص عادت می‌دهد زیرا که آن‌ها تنها در آن زمان معنادار می‌شود.
اصفهان تو را وادار به مصرف نشانگان خاصی می‌کند و این نشانگان زیست تو و آداب مصرفت را تعیین خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.