|

بیگانه‌ای از کهکشان مارکنی

حمید سلیمیان ریزی: بدون شک اصفهان یکی از معدود شهرهای تاثیرگذار بر فرهنگ ایران بوده و هست و در حال حاضر به‌عنوان پایتخت فرهنگی ایران نیز از آن یاد می‌شود. با این حال بعد ازگذشت قریب به حدود صد و چهل و پنج سال از ورود عکاسی به این شهر و انتشار میلیون‌ها عکس به‌صورت روزانه توسط ساکنانش در شبکه‌های اجتماعی از فرهنگ متجدد عکس به دور مانده است و هنرمند عکاس و مدیوم عکاسی هنری در گمنامی به‌سر می‌برد.
مهم‌ترین دلیل این جداماندگی فرهنگی را می‌‎بایست در تاریخ عکس اصفهان جستجو کرد، زیرا فرهنگ وابسته به تاریخ است و با گذشت زمان به آرامی تغییر شکل می‌دهد.
پیدایش عکاسی و روش‌های گوناگون این فن در ایران تنها با اختلاف حدود سه سال از اعلام موجودیت عکاسی در فرانسه (1842م) شکل گرفت و «ارنست هولستر» به‌عنوان اولین عکاس در اصفهان، فعالیت خود را در سال (1870م) آغاز کرد و نهایتا اصفهان امروز جزو جوامع اولیه دنیا است که تنها سی‌ویک سال بعد از اختراع عکاسی با این مدیوم روبه‌رو شد.
از «ارنست هولستر» به‌عنوان اولین عکاس در شهر اصفهان یاد می‌شود، وی در رشته‌ مخابرات از طریق دستگاه تلگراف به تحصیل علم پرداخت و سپس به استخدام دولت انگلستان درآمد و ماموریت یافت که در ایران بر سیم‌کشی خطوط تلگراف نظارت کند و این فن را در مدرسه دارالفنون آموزش دهد. وی پس از توقفی کوتاه در تهران، به اصفهان آمد و با «مریم حق‌نظر» (از ارامنه‌ی تهرانی مقیم جلفا) ازدواج کرد و در جلفای نو ساکن شد، اما از آن‌جا که اصفهان را به منزله‌ وطن دوم خود برگزیده بود از سال 1870م بر آن شد که ماحصل تجاربش در ایران را به‌وسیله‌ علم عکاسی ثبت و ضبط کند.
هولستر انگیزه‌اش را برای زندگی در شهر اصفهان چنین می‌نگاشت: «ایران و اصفهان در آستانه‌ یک تحول فرهنگی قرار گرفته‌اند و عمارات کهن، عادات و آداب و رسوم تدریجا از بین می‌روند. تا چند سال دیگر بسیاری از آن‌چه «شاردن» و «تاورنیه» به وصف آورده‌اند هیچ اثری نمی‌توان یافت».
حال با این نگاه کوتاه بر زندگی اولین عکاس این شهر باید به تحلیلی مناسب از آن‌چه بر این رسانه تا به امروز گذشته است پرداخت، برای حصول این مطلب به کتاب «ارتباط‌شناسی» تالیف دکتر «محسنیان‌راد» نظری می‌اندازیم.
در این کتاب با نظریه‌ «مارشال مک‌لوهان» مواجه خواهیم شد. مک‌لوهان راه انسان را برای رسیدن به دهکده‌ جهانی بر سه کهکشان ارتباطی ترسیم می‌کند.
کهکشان اول؛ «شفاهی»، دنیایی است شفاهی، انسان درون آن قدرت ارتباطی محدودی دارد، با مرزی کاملا در افق دید. کهکشهان دوم؛ «گوتنبرگ»، دنیای اعتقادات و فرضیه‌های ثابت است که انسان‌ها توسط رسانه‌ مکتوب و طبقه‌بندی‌شده به اطلاعات دسترسی پیدا می‌کنند. مک‌لوهان می‌گوید آدم ساکن کهکشان گوتنبرگ توانسته به تمام هنرها، علوم و سبک زندگی، حالت و شکل جدیدی بدهد. و در کهکشان سوم؛ «مارکنی»، ساکنان توانستند در کنار رادیو و تلویزیون زندگی کنند، در این میان رسانه‌ عکس نیز به‌عنوان ابزار ارتباطی مستقل و هیجان‌انگیز با استقبال مواجه شد و گستره‌ آن وسعت یافت.
بعد از گذشتن از کهکشان سوم، به دهکده‌ جهانی وارد می‌شویم، دنیایی که پیام (عکس) در آن به‌سرعت تولید و مخابره می‌شود.
برای درکی دقیق‌تر از موقعیت کهکشانی اصفهان می‌بایست از نظر تاریخی شهرمان را با جوامع پیشرو قیاس کنیم، جوامعی که از بدو ورود عکاسی با آن همراه شده‌اند و با چمدانی پر از دوربین به دهکده‌ جهانی نقل مکان کردند و اکنون بزرگترین کمپانی‌های عکس جهان را از آن خود کرده‌اند و به عکاس اعتباری ویژه‌ای داده‌اند.
باید دریابیم چه شده است که اکثر قریب به‌اتفاق ساکنان اصفهان امروز وانمود می‌کنند در دهکده‌ جهانی زیست می‌کنند، در حالی که با هنر عکاسی غریبه‌اند و چرا عکاسی در اروپا و غرب مفهوم تازه‌ای دارد.
اروپا در سال «1436م» به همت گوتنبرگ وارد کهکشان دوم شد ولی ما ایرانی‌ها خیلی دیر تصمیم به چنین مهاجرتی گرفتیم. ارامنه‌ اصفهان صد و نود سال بعد، یعنی در فاصله‌ای که سه نسل در اروپا کتاب‌های ارزان و در تیراژ بالا در دست داشتند و در سرزمین آن‌ها روزنامه چاپ می‌شد به این کهکشان وارد شدند. اما در هجرت به کهکشان مارکنی چنین نبودیم. پدران ما تنها بیست‌سال پس از افتتاح نخستین فرستنده‌ رادیویی جهان در لندن اقدام به راه‌اندازی فرستنده‌ رادیویی کردند، در این کهکشان عکس هم رسانه‌ ارتباطی به‌شمار می‌رفت، رسانه‌ای با عظمت و با ساختاری بسیار متفاوت از رادیو، به‌گونه‌ای که مخاطب می‌بایست برای درک در آن فرو رود و با مضمون آن یکی شود.
فهم این مساله برای جامعه‌ کهکشان دوم که به‌سرعت به کهکشان سوم مهاجرت کرده‌اند و زمینه‌ شناختی بر آن ندارند قابل درک نبود و جالب‌تر این که جامعه‌ اصفهان هنوز با وجود زیست در ارتباط شفاهی، وارد کهکشان گوتنبرگ شد و بلافاصله توسط حکمای جامعه‌ آن زمان و احساس مالکیت هولستر به شهر و فرهنگ و آداب و رسومش به کهکشان سوم کوچانده شد. امروز نیز در اینترنت هزاران عکس بی‌شمار هر لحظه و بدون شناخت این مدیوم توسط تلفن‌های همراه دوربین‌دار به ظهور می‌رسد که عکاسی را به امری پیش پا افتاده مبدل می‌کند و مفهوم عکاس نیز در این میان محو می‌شود و با آن می‌میرد.
دکتر «محسنیان راد» زمانی خطاب به مارشال مک لوهان نوشت: «فقط می‌خواهم به مک‌لوهان بگویم که مسافرانی بودند که به موقع نتوانستند به کهکشان گوتنبرگ مهاجرت کنند. البته او حتما این را می‌دانست، اما شاید نمی‌دانست که بودند اقوامی که یک‌باره از کهکشان اول راهشان را کج کردند و به‌صورت عبوری از کهکشان گوتنبرگ عبور کردند و به کهکشان مارکنی رفتند و این داستان سرزمین من است».
حمید سلیمیان ریزی: بدون شک اصفهان یکی از معدود شهرهای تاثیرگذار بر فرهنگ ایران بوده و هست و در حال حاضر به‌عنوان پایتخت فرهنگی ایران نیز از آن یاد می‌شود. با این حال بعد ازگذشت قریب به حدود صد و چهل و پنج سال از ورود عکاسی به این شهر و انتشار میلیون‌ها عکس به‌صورت روزانه توسط ساکنانش در شبکه‌های اجتماعی از فرهنگ متجدد عکس به دور مانده است و هنرمند عکاس و مدیوم عکاسی هنری در گمنامی به‌سر می‌برد.
مهم‌ترین دلیل این جداماندگی فرهنگی را می‌‎بایست در تاریخ عکس اصفهان جستجو کرد، زیرا فرهنگ وابسته به تاریخ است و با گذشت زمان به آرامی تغییر شکل می‌دهد.
پیدایش عکاسی و روش‌های گوناگون این فن در ایران تنها با اختلاف حدود سه سال از اعلام موجودیت عکاسی در فرانسه (1842م) شکل گرفت و «ارنست هولستر» به‌عنوان اولین عکاس در اصفهان، فعالیت خود را در سال (1870م) آغاز کرد و نهایتا اصفهان امروز جزو جوامع اولیه دنیا است که تنها سی‌ویک سال بعد از اختراع عکاسی با این مدیوم روبه‌رو شد.
از «ارنست هولستر» به‌عنوان اولین عکاس در شهر اصفهان یاد می‌شود، وی در رشته‌ مخابرات از طریق دستگاه تلگراف به تحصیل علم پرداخت و سپس به استخدام دولت انگلستان درآمد و ماموریت یافت که در ایران بر سیم‌کشی خطوط تلگراف نظارت کند و این فن را در مدرسه دارالفنون آموزش دهد. وی پس از توقفی کوتاه در تهران، به اصفهان آمد و با «مریم حق‌نظر» (از ارامنه‌ی تهرانی مقیم جلفا) ازدواج کرد و در جلفای نو ساکن شد، اما از آن‌جا که اصفهان را به منزله‌ وطن دوم خود برگزیده بود از سال 1870م بر آن شد که ماحصل تجاربش در ایران را به‌وسیله‌ علم عکاسی ثبت و ضبط کند.
هولستر انگیزه‌اش را برای زندگی در شهر اصفهان چنین می‌نگاشت: «ایران و اصفهان در آستانه‌ یک تحول فرهنگی قرار گرفته‌اند و عمارات کهن، عادات و آداب و رسوم تدریجا از بین می‌روند. تا چند سال دیگر بسیاری از آن‌چه «شاردن» و «تاورنیه» به وصف آورده‌اند هیچ اثری نمی‌توان یافت».
حال با این نگاه کوتاه بر زندگی اولین عکاس این شهر باید به تحلیلی مناسب از آن‌چه بر این رسانه تا به امروز گذشته است پرداخت، برای حصول این مطلب به کتاب «ارتباط‌شناسی» تالیف دکتر «محسنیان‌راد» نظری می‌اندازیم.
در این کتاب با نظریه‌ «مارشال مک‌لوهان» مواجه خواهیم شد. مک‌لوهان راه انسان را برای رسیدن به دهکده‌ جهانی بر سه کهکشان ارتباطی ترسیم می‌کند.
کهکشان اول؛ «شفاهی»، دنیایی است شفاهی، انسان درون آن قدرت ارتباطی محدودی دارد، با مرزی کاملا در افق دید. کهکشهان دوم؛ «گوتنبرگ»، دنیای اعتقادات و فرضیه‌های ثابت است که انسان‌ها توسط رسانه‌ مکتوب و طبقه‌بندی‌شده به اطلاعات دسترسی پیدا می‌کنند. مک‌لوهان می‌گوید آدم ساکن کهکشان گوتنبرگ توانسته به تمام هنرها، علوم و سبک زندگی، حالت و شکل جدیدی بدهد. و در کهکشان سوم؛ «مارکنی»، ساکنان توانستند در کنار رادیو و تلویزیون زندگی کنند، در این میان رسانه‌ عکس نیز به‌عنوان ابزار ارتباطی مستقل و هیجان‌انگیز با استقبال مواجه شد و گستره‌ آن وسعت یافت.
بعد از گذشتن از کهکشان سوم، به دهکده‌ جهانی وارد می‌شویم، دنیایی که پیام (عکس) در آن به‌سرعت تولید و مخابره می‌شود.
برای درکی دقیق‌تر از موقعیت کهکشانی اصفهان می‌بایست از نظر تاریخی شهرمان را با جوامع پیشرو قیاس کنیم، جوامعی که از بدو ورود عکاسی با آن همراه شده‌اند و با چمدانی پر از دوربین به دهکده‌ جهانی نقل مکان کردند و اکنون بزرگترین کمپانی‌های عکس جهان را از آن خود کرده‌اند و به عکاس اعتباری ویژه‌ای داده‌اند.
باید دریابیم چه شده است که اکثر قریب به‌اتفاق ساکنان اصفهان امروز وانمود می‌کنند در دهکده‌ جهانی زیست می‌کنند، در حالی که با هنر عکاسی غریبه‌اند و چرا عکاسی در اروپا و غرب مفهوم تازه‌ای دارد.
اروپا در سال «1436م» به همت گوتنبرگ وارد کهکشان دوم شد ولی ما ایرانی‌ها خیلی دیر تصمیم به چنین مهاجرتی گرفتیم. ارامنه‌ اصفهان صد و نود سال بعد، یعنی در فاصله‌ای که سه نسل در اروپا کتاب‌های ارزان و در تیراژ بالا در دست داشتند و در سرزمین آن‌ها روزنامه چاپ می‌شد به این کهکشان وارد شدند. اما در هجرت به کهکشان مارکنی چنین نبودیم. پدران ما تنها بیست‌سال پس از افتتاح نخستین فرستنده‌ رادیویی جهان در لندن اقدام به راه‌اندازی فرستنده‌ رادیویی کردند، در این کهکشان عکس هم رسانه‌ ارتباطی به‌شمار می‌رفت، رسانه‌ای با عظمت و با ساختاری بسیار متفاوت از رادیو، به‌گونه‌ای که مخاطب می‌بایست برای درک در آن فرو رود و با مضمون آن یکی شود.
فهم این مساله برای جامعه‌ کهکشان دوم که به‌سرعت به کهکشان سوم مهاجرت کرده‌اند و زمینه‌ شناختی بر آن ندارند قابل درک نبود و جالب‌تر این که جامعه‌ اصفهان هنوز با وجود زیست در ارتباط شفاهی، وارد کهکشان گوتنبرگ شد و بلافاصله توسط حکمای جامعه‌ آن زمان و احساس مالکیت هولستر به شهر و فرهنگ و آداب و رسومش به کهکشان سوم کوچانده شد. امروز نیز در اینترنت هزاران عکس بی‌شمار هر لحظه و بدون شناخت این مدیوم توسط تلفن‌های همراه دوربین‌دار به ظهور می‌رسد که عکاسی را به امری پیش پا افتاده مبدل می‌کند و مفهوم عکاس نیز در این میان محو می‌شود و با آن می‌میرد.
دکتر «محسنیان راد» زمانی خطاب به مارشال مک لوهان نوشت: «فقط می‌خواهم به مک‌لوهان بگویم که مسافرانی بودند که به موقع نتوانستند به کهکشان گوتنبرگ مهاجرت کنند. البته او حتما این را می‌دانست، اما شاید نمی‌دانست که بودند اقوامی که یک‌باره از کهکشان اول راهشان را کج کردند و به‌صورت عبوری از کهکشان گوتنبرگ عبور کردند و به کهکشان مارکنی رفتند و این داستان سرزمین من است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.