|

گرافیتی در شهر کثیف

امیر کریمی: گرافیتی یکی از آخرین نمونه‌های نبرد طبقاتی در عصر اطلاعات و طبقه‌بندی رسانه‌ای است. پیش از آن که قصد داشته باشم طبقه‌بندی اجزای طبقه‌بندی رسانه‌ای را عنوان کنم و یا به این موضوع کهنه بپردازم که چرا نبرد تاریخی طبقه‌ای هم‌چنان ادامه دارد با آن که به وضوح خبری در دست نیست تمایل دارم صحنه نبردی را تشریح کنیم.
دیوارها. دیوارها سال‌هاست نقش سنگر را برای تمدن بازی می‌کند. دیوار، ابداع تمدن است و پایه مدنیت و اجتماع انسانی. محل تصرف مکان و جایگاه اثبات حق بشری. تنها با تصرف یک خاک نمی‌توان صاحب آن شد، این را نه امروز که اجداد کوچ‌نشینان من هم فهمیده بودند. آن‌ها برای تصرف و اثبات مالکیت باید بنایی می‌ساختند تا میان حق و بودن خود و زمین همسایه فاصله بیندازند.
اگر همین نقطه ابتدایی را توافق ساده خود برای فهم مکان و قدرت تصرف آن به‌حساب بیاوریم آن وقت معنای نبرد طبقاتی گرافیتی بر دیوارهای شهر آشکارتر می‌شود.
گذر در شهر، خیابان‌ها، معماری، گذرگاه‌ها، کوچه‌ها و دیوارها برای رهگذارن به‌همان سادگی تصور مالکیت صاحبان گذرگاه نیست. صاحبانف منشا شکل و ساخت فضای تردد هستند اما رهگذارن گذر خود را معنای هویت گذرگاه می‌دانند. آن‌چه آنان از دیوارها و گذرگاه‌ها برداشت می‌کنند نه یک مسیر خالی فرم‌یافته متقدم که معنای روزانه آن‌هاست.
هنرمند گرافیست از همین درگاه است که مفهوم خود را بر دیوار «شهر سفید» حمل می‌کند. از لحظه‌ای که واجد تمامی آن شرایط ابتدای نبرد طبقاتی است، جنگ آغاز می‌شود. هنرمند مفهوم خود را می‌کاود و مالک آن را می‌زداید. هر دو بر تصمیم خود مَصراند. مالک فَرای مالکیت تابع آن شرط است که از عصر مدرن بر شهر‌نشینی انسانی غالب گشت. از برکات انکارناپذیر عصر مدرن قالب‌بندی اندیشه و ساختار است که از ملزومات طبیعی است. در این ساختار بندی، سازه و شهر نه فقط امری حقوقی برای جداکردن مالکیت و رسمیت‌دادن به آن بلکه سمبلی از مبلمان شهری است.
در این دیدگاه گرافیتی کثیف خوانده می‌شود زیرا که در مکان‌های ممنوع وجود دارد، و باید قبل از آن که محیط اطراف- همان‌گونه که بودریار متذکر می‌شود «شهرسفید» (Baudrillard, 1993, p. 83) را آلوده کند، پاک شود. این پاکیزگی بُعد دیگری هم دارد: مشخص‌کردن خلوص، از بین بردن هرزها، سفیدی. [1]
از این لحظه، نبرد تکلیف خود را با صاحبانش مشخص کرده است. اول هنرمند به فضای خود معنا می‌دهد و معنای او به‌طور معمول نه‌تنها اعتراضی است که قالب‌شکن و خارج از عرف قدرت معنای مسلط هم تعریف می‌شود. اما او این معنا را به همان شیوه‌ای انجام می‌دهد که حکومت‌ها از یونان و یا روم باستان تا قرن بیست‌و‌یکم انجام می‌دادند.
فرمان‌ها بر دیوارها نقش می‌بست و همه از آن مطلع می‌شدند اما اکنون این نه حکومت که مخاطبانند که قرار است به مسیر خود معنا دهند. اما مشکل از معانی خارج از عرف نیست بلکه صرفا همان قبح کثیف‌کردن شهر سفید است. در هیچ شهری هیچ شهرداری‌ای تحمل گرافیتی به‌عنوان یک هنر را ندارد. نه در مهد هنر مدرن که به‌طریق اولی در اصفهان هم که روایتگر نقوش تثبیتی اسلیمی به‌عنوان معنای مطلق زیبایی است، سیاه‌کردن دیوار جرم نابخشودنی است.
این جرم وقتی بزرگ‌تر می‌شود که چنین تصاویری در نمای یکی از همان نقوش اسلیمی ظاهر شود. فرقی نمی‌کند دیوار کناری باشد یا دیوار روبه رو این خود کثیف‌کاری است. جمله‌ای که خواهیم شنید و یا حتی خواهیم گفت: «هرچیزی جای خود را دارد» است. پس مالکان دست به‌کار می‌شوند. رنگ‌کردن دیوار. زرد آجری یا سفید آهکی فرقی نمی‌کند بسته به زمینه قوطی‌های رنگ آماده است.
نبرد هنوز اما تمام نشده است. زمان ظهور اثر باقی است. این سنت که اثر گرافیتی پس از خلق عکس گرفته شود از دهه 1980 در آمریکا رواج یافت.
عکس‌ها آثار بی‌دوام گرافیتی را همیشگی ساختند و اجازه دادند هنرمندان آثار یکدیگر را بدون وابستگی به مکان و یا زمان خاصی ببینند. حضور این تصاویر در روزنامه‌ها به‌مانند جرقه‌هایی کوچک، هنرمندان را از دیگر هم‌قطاران خود مطلع ساخت و فضایی برای آثار گرافیتی از همه نقاط جهان ایجاد کرد تا گرد هم بیایند و نقد شوند. علاوه بر این نفض‌هایی ایجاد شد تا این فعالیت‌های غیرقانونی مستند شود و نکته حائر اهمیت این است که اسناد آن فعالیت، دیگر غیرقانونی نبودند.
حالا نه‌تنها اثر معنای نوینی پیدا کرده بود و عرصه نبرد وارد فضای مجازی شده بود که مالکان نیز با یک مشکل بزرگ مواجه شده بودند و آن جای خالی اثر بود.
جای خالی اثر و رنگی که بر روی آن نقش بسته شده بود حکایت از ظهور یک عصر در زمانی نه‌چندان دور داشت و معنادهی به فضا هژمونی مالکان را به جد به چالش کشید. آن‌چه این نبرد را زنده نگه داشته است رهگذران و بازی آنان نه با مکان که با زمان کنش بود. بازی که معنای شهر را نه به‌عنوان یک واحد خلل‌ناپذیر که به‌عنوان موجودی ارگانیک بیش از پیش فاش کرد. شهر، موجودی که خاصیت زندگی را نه از معماری که از مخاطبین معماریش کسب می کند.
امیر کریمی: گرافیتی یکی از آخرین نمونه‌های نبرد طبقاتی در عصر اطلاعات و طبقه‌بندی رسانه‌ای است. پیش از آن که قصد داشته باشم طبقه‌بندی اجزای طبقه‌بندی رسانه‌ای را عنوان کنم و یا به این موضوع کهنه بپردازم که چرا نبرد تاریخی طبقه‌ای هم‌چنان ادامه دارد با آن که به وضوح خبری در دست نیست تمایل دارم صحنه نبردی را تشریح کنیم.
دیوارها. دیوارها سال‌هاست نقش سنگر را برای تمدن بازی می‌کند. دیوار، ابداع تمدن است و پایه مدنیت و اجتماع انسانی. محل تصرف مکان و جایگاه اثبات حق بشری. تنها با تصرف یک خاک نمی‌توان صاحب آن شد، این را نه امروز که اجداد کوچ‌نشینان من هم فهمیده بودند. آن‌ها برای تصرف و اثبات مالکیت باید بنایی می‌ساختند تا میان حق و بودن خود و زمین همسایه فاصله بیندازند.
اگر همین نقطه ابتدایی را توافق ساده خود برای فهم مکان و قدرت تصرف آن به‌حساب بیاوریم آن وقت معنای نبرد طبقاتی گرافیتی بر دیوارهای شهر آشکارتر می‌شود.
گذر در شهر، خیابان‌ها، معماری، گذرگاه‌ها، کوچه‌ها و دیوارها برای رهگذارن به‌همان سادگی تصور مالکیت صاحبان گذرگاه نیست. صاحبانف منشا شکل و ساخت فضای تردد هستند اما رهگذارن گذر خود را معنای هویت گذرگاه می‌دانند. آن‌چه آنان از دیوارها و گذرگاه‌ها برداشت می‌کنند نه یک مسیر خالی فرم‌یافته متقدم که معنای روزانه آن‌هاست.
هنرمند گرافیست از همین درگاه است که مفهوم خود را بر دیوار «شهر سفید» حمل می‌کند. از لحظه‌ای که واجد تمامی آن شرایط ابتدای نبرد طبقاتی است، جنگ آغاز می‌شود. هنرمند مفهوم خود را می‌کاود و مالک آن را می‌زداید. هر دو بر تصمیم خود مَصراند. مالک فَرای مالکیت تابع آن شرط است که از عصر مدرن بر شهر‌نشینی انسانی غالب گشت. از برکات انکارناپذیر عصر مدرن قالب‌بندی اندیشه و ساختار است که از ملزومات طبیعی است. در این ساختار بندی، سازه و شهر نه فقط امری حقوقی برای جداکردن مالکیت و رسمیت‌دادن به آن بلکه سمبلی از مبلمان شهری است.
در این دیدگاه گرافیتی کثیف خوانده می‌شود زیرا که در مکان‌های ممنوع وجود دارد، و باید قبل از آن که محیط اطراف- همان‌گونه که بودریار متذکر می‌شود «شهرسفید» (Baudrillard, 1993, p. 83) را آلوده کند، پاک شود. این پاکیزگی بُعد دیگری هم دارد: مشخص‌کردن خلوص، از بین بردن هرزها، سفیدی. [1]
از این لحظه، نبرد تکلیف خود را با صاحبانش مشخص کرده است. اول هنرمند به فضای خود معنا می‌دهد و معنای او به‌طور معمول نه‌تنها اعتراضی است که قالب‌شکن و خارج از عرف قدرت معنای مسلط هم تعریف می‌شود. اما او این معنا را به همان شیوه‌ای انجام می‌دهد که حکومت‌ها از یونان و یا روم باستان تا قرن بیست‌و‌یکم انجام می‌دادند.
فرمان‌ها بر دیوارها نقش می‌بست و همه از آن مطلع می‌شدند اما اکنون این نه حکومت که مخاطبانند که قرار است به مسیر خود معنا دهند. اما مشکل از معانی خارج از عرف نیست بلکه صرفا همان قبح کثیف‌کردن شهر سفید است. در هیچ شهری هیچ شهرداری‌ای تحمل گرافیتی به‌عنوان یک هنر را ندارد. نه در مهد هنر مدرن که به‌طریق اولی در اصفهان هم که روایتگر نقوش تثبیتی اسلیمی به‌عنوان معنای مطلق زیبایی است، سیاه‌کردن دیوار جرم نابخشودنی است.
این جرم وقتی بزرگ‌تر می‌شود که چنین تصاویری در نمای یکی از همان نقوش اسلیمی ظاهر شود. فرقی نمی‌کند دیوار کناری باشد یا دیوار روبه رو این خود کثیف‌کاری است. جمله‌ای که خواهیم شنید و یا حتی خواهیم گفت: «هرچیزی جای خود را دارد» است. پس مالکان دست به‌کار می‌شوند. رنگ‌کردن دیوار. زرد آجری یا سفید آهکی فرقی نمی‌کند بسته به زمینه قوطی‌های رنگ آماده است.
نبرد هنوز اما تمام نشده است. زمان ظهور اثر باقی است. این سنت که اثر گرافیتی پس از خلق عکس گرفته شود از دهه 1980 در آمریکا رواج یافت.
عکس‌ها آثار بی‌دوام گرافیتی را همیشگی ساختند و اجازه دادند هنرمندان آثار یکدیگر را بدون وابستگی به مکان و یا زمان خاصی ببینند. حضور این تصاویر در روزنامه‌ها به‌مانند جرقه‌هایی کوچک، هنرمندان را از دیگر هم‌قطاران خود مطلع ساخت و فضایی برای آثار گرافیتی از همه نقاط جهان ایجاد کرد تا گرد هم بیایند و نقد شوند. علاوه بر این نفض‌هایی ایجاد شد تا این فعالیت‌های غیرقانونی مستند شود و نکته حائر اهمیت این است که اسناد آن فعالیت، دیگر غیرقانونی نبودند.
حالا نه‌تنها اثر معنای نوینی پیدا کرده بود و عرصه نبرد وارد فضای مجازی شده بود که مالکان نیز با یک مشکل بزرگ مواجه شده بودند و آن جای خالی اثر بود.
جای خالی اثر و رنگی که بر روی آن نقش بسته شده بود حکایت از ظهور یک عصر در زمانی نه‌چندان دور داشت و معنادهی به فضا هژمونی مالکان را به جد به چالش کشید. آن‌چه این نبرد را زنده نگه داشته است رهگذران و بازی آنان نه با مکان که با زمان کنش بود. بازی که معنای شهر را نه به‌عنوان یک واحد خلل‌ناپذیر که به‌عنوان موجودی ارگانیک بیش از پیش فاش کرد. شهر، موجودی که خاصیت زندگی را نه از معماری که از مخاطبین معماریش کسب می کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.