|

چالش‌های پیش روی تعیین ارزش اثر هنری

حسین تحویلیان: از سال‌ها پیش می‌اندیشیدم اقتصاد و هنر چه رابطه‎ای با هم دارند؟ آیا می‌توانند در تکمیل هم، قدم بردارند؟ یا دنیای اقتصاد خشن است و تنها زبان خشک، درآمد و درآمدِ بیشتر را می‌فهمد، و در مقابل، هنر قصد دارد، دنیای رویایی هنر و هنرمند را تخریب کند. عکس این موضوع نیز احتمال دارد، مانند آثار هنری که روی دست سرمایه‌گذار می‌مانند، خریداری برای آن پیدا نمی‌شود و خواب سرمایه‌گذار را پر از آشوب می‌کند. به این موضوعات فکر می‌کردم که شنیدم، نخستین جلسه‌ی نشست‌های «اقتصاد فرهنگ و هنر» روز چهارشنبه 7 آبان در محل مرکز علمی کاربردی فرهنگ و هنر شماره 1 برگزار می‌شود. با اشتیاق به محل برگزاری رفتم. سخنران این جلسه آقای دکتر «محمدرضا مریدی» بود که پیش‌تر مقالاتی از ایشان در باره‌ی موضوع مورد بحث منتشر شده بود. متن سخنرانی آقای مریدی تقریباً نزدیک بود با مطالبی که در مقاله‌ای با نام «عرضه و فروش تابلوهای نقاشی در ایران و عوامل موثر بر قیمت تابلوهای نقاشی در نگارخانه‌های تهران»، از ایشان در مجله‌ی «جامعه شناسی هنر و ادبیات» منتشر شده بود.
سخنران محترم از نخستین اکسپو (expo) یا فروش سالیانه ی تهران شروع کرد که آثار بسیاری از هنرمندان، طبق قانون نیم درصد به فروش رسید. قابل توضیح است قانون نیم درصد، در واکنش به از دست‌رفتن میزبانی تهران برای برگزاری حراج‌ها، حراج‌خانه کریستی و تعلق آن به دبی، در سال 83 به تصویب كميسيون فرهنگي مجلس رسید و به مجلس ارائه شد. این قانون بر اساس بند «ی» ماده‌ی 104 قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به دولت اجازه می‌داد تا نیم درصد از اعتبارات دستگاه‌های خود را برای خرید آثار هنری اختصاص دهد. جالب این که دو اثر اینجانب نیز در همین اکسپو به فروش رسید، پس از یک سال که منتظر دریافت مبلغ تابلوها شدم خبر آمد که خریدار، آثار را بازگشت داده است و متاسفانه یکی از کارهای من مفقود شد و هرگز به من بازنگشت. با وجود این که شنیدن خبر تصویب این قانون و سپس حراج تهران در آن سال بسیاری از هنرمندان را شاد کرد اما اتفاقاتی نظیر آن، در نهایت موجب سرخوردگی من شد. خاطره تلخ این فروش سالیانه همیشه در ذهن من بود و حال گوش‌هایم را تیز کردم تا علت این اتفاق را دریابم.
آقای مریدی در ادامه‌ی سخنان خود به علت بازگشت آثار نیز اشاره کرد و گفت: «در آن اکسپو نقاشی‌های مختلفی به فروش رسید، اما هنگامی که زمان پرداخت سازمان‌های دولتی و نیمه‌دولتی فرا رسید، در این‌جا یک سوال مهم پیش آمد. آیا قیمت آثار خریداری‌شده درست محاسبه شده؟ آیا واقعاً این اثر همین قیمت یا ارزش مادی را دارد؟ در این‌جا جواب قانع کننده‌ای وجود نداشت و سازمان‌ها و ادارات نمی‌توانستند به این خرید و ارزش کالای خریداری‌شده اطمینان بیابند. و در عمل خرید انجام نشد و آثار برگردانده شد. با این سخن، دکتر مریدی وارد بحث قیمت‌گذاری آثار هنری شد.
این سوال که چگونه یک اثر هنری را باید ارزش‌گذاری مالی کرد؟ همواره بخشی از فکر من را تشکیل می‌داده است. به‌عنوان یک نقاش پیوسته قیمت‌گذاری آثارم برایم مطرح بوده. هنگامی که نمایشگاهی را برپا می‌کنم، از خود و دیگران می‌پرسم آیا قیمت این اثرم مناسب است؟ آیا بیشتر از این نمی‌توان آن را عرضه کرد؟ گاهی وقتی در یک نمایشگاه بعضی ازآثارم به فروش نمی‌رسد غمگین می‌شوم واحساس می‌کنم از نظر هنری کارهایم کم‌ارزش بوده که به فروش نرسیده است. اما وقتی همان آثار در نمایشگاه‌های بعدی به قیمت زیادتری به فروش می‌رسد، این سوال برایم مطرح می‌شود که اگر چند سال دیگر آثارم را نگه می‌داشتم می‌توانستم آن را بیش از این قیمت به فروش برسانم. آیا بین قیمت و ارزش هنری اثر، رابطه‌ی معناداری وجود دارد. رابطه‌ی ارزش هنری و ارزش مادی چگونه روشن می‌شود.
در سوی مقابل هنرمند و گالری‌دار، خریداران آثار هنری وجود دارندکه آن‌ها نیز همیشه نسبت به ارزش واقعی اثر شک دارند. در فرهنگ عمومی پیوسته ارزش معنوی هنر را بسیار بلندمرتبه می‌دانند، اما خرید و فروش آثار هنری نیز نوعی بازار است. و به‌راحتی باید گفت: «این‌جا بازار است و عرضه و تقاضا حرف اول را می‌زند. معیارهای بازارِ هنر مانند سایر بازارهای دیگر است هنرهایی که به تولید کالاهای غیر هنری نزدیک‌تر است، راحت‌تر با معیارهای بازار قابل سنجش هستند. هنرهای کاربردی مانند هنرهای دستی با توجه به مواد و مصالح به‌کار رفته و مدت زمانی که برای تولیدش زمان برده و هم‌چنین مهارت استاد تولیدکننده و میزان عرضه به بازار و نیاز عمومی، بهای مشخص‌تری را دارند و یا قیمت آن‌ها قابل حدس‌زدن است. درآمد هنرهایی هم‌چون سینما و تئاتر از فروش بلیط حاصل می‌شود، بهای بلیط آن‌ها با معیارهایی چون مدت زمان نمایش، معروفیت هنرمندان، زمان و سالن محل اجرا مشخص می‌شود. در مورد سینما و با توجه به این که بسیاری از سالن‌های سینما متعلق به دولت است، قیمت بلیط با سازوکار اقتصادی از سوی دولت مشخص می‌شود. خدمات هنری گرافیک نیز با معیارهای قبلی می‌تواند ارزشیابی شود. در این میان تابلوهای نقاشی و هنرهای مفهومی از نظر ارزش‌گذاری اقتصادی هم‌چنان دارای ابهامند.
مریدی در مقاله‌ی عرضه و فروش تابلوهای نقاشی در ایران و عوامل موثر بر قیمت تابلوهای نقاشی در نگارخانه‌های تهران، عوامل مؤثر بر تعیین قیمت تابلوی نقاشی را به این صورت دسته‌بندی می‌کند.
1- سن و جنسیت هنرمند
2- ارزیابی هنر اثر مانند: نوآوری در فرم، نوآوری در موضوع، رعایت اصول هنری و مطلوبیت نظام معانی
3- شگردهای بصری مانند: تقارن، نظم، انسجام، شفاف، عناصر و تزیین
4- سبک اثر مانند: آبستره، رئالیسم، اکسپرسیونیسم، سمبولیسم و سبک‌های سنتی
5- تکنیک اثر مانند: رنگ و روغن، آبرنگ، اکرولیک ونظایر آن
6- کیفیت کالبد اثر مانند: اندازه‌ی اثر، نوع قاب، نوع بستر، کیفیت زیرساخت، کیفیت مواد اولیه
7- متغیرهایی مانند: سرمایه‌ی اجتماعی و فرهنگی هنرمند و شرایط زمینه‌ای اقتصاد مانند هیجان و شوک در بازار یا تاثیرات حراجی‌های بین‌المللی
مریدی در سخنرانی نخستین جلسه‌ی نشست‌های «اقتصاد فرهنگ و هنر» به مواردی جزئی‌تر در همین رابطه اشاره کرد، برای نمونه ذکر کرد در شرایط مساوی یک اثر، کار آقایان قیمتی بیش از خانم‌ها پیدا می‌کند. این موضوع نه فقط در ایران اتفاق می‌افتد بلکه موضوع جهانی می‌باشد. هم‌چنین تابلوهای افقی ارزش بیشتری از تابلوهای عمودی دارند. هم‌چنین به مکان و معروفیت گالری نیز اشاره کرد و بیان داشت آثار هنرمندان غیر معروف و با کیفیت متوسط در گالری مطرح ممکن است فروش نسبتاً موفقی داشته باشد، در حالی که آثار یک هنرمند معروف‌تر و با کیفیت مطلوب‌تر در گالری معمولی فروش کمتری دارد.
فرهنگ ایرانی اغلب راجع به اهمیت معنوی آثار هنری غلو می‌کند اما کمتر حاضر است ارزش مادی اثر را پرداخت کند. با وجود کم‌عمق‌بودن بازار خرید و فروش آثار هنری در ایران، باید بین دو گروه خریدار حرفه‌ای و غیرحرفه‌ای تفاوت‌گذاری شود. خریدهای غیرحرفه‌ای اغلب در تاثیرات روانی و کم‌تر با همراهی مشاور هنری اتفاق می‌افتد. مغازه-گالری‌ها که بیش‌ترین خریدهای غیرحرفه‌ای را سامان می‌دهند کم‌تر خود را درگیر کیفیت آثار هنری می‌کنند. فروشندگان این مغازه-گالری‌ها ذهنیت عمومی خریداران و سلیقه‌ی بازار را تحلیل می‌کنند و با توجه به آن و هم‌چنین توان اقتصادی خریداران تولید را شکل‌دهی می‌کنند. هر چند این بازار از این جهت که در کل زیر مجموعه‌ای از عرضه و تقاضای آثار هنری است، می‌توان آن را در گروه اقتصاد هنر محسوب کرد، اما باید توجه داشت این بخش از اقتصاد هنر بیش از آن که کیفیت‌طلب باشد، کمیت‌گرا است. در حالی که هنرمندان و ویژگی هنر، کیفیت‌گرا است.
کیفیت‌گرایی تنها ویژگی تولیدات هنر نیست، بلکه تولیدکنندگان صنایع نیز همواره به بالابردن کیفیت می‌اندیشند. موضوع این است که کیفیت یک سیستم صنعتی در کارآیی آن قابل رویت است، اما کیفیت یک اثر هنری به‌روشنی قابل دریافت نیست و یا دید یک‌دست و عمومی برای آن وجود ندارد. تفاوتی که بین خلق یک اثر هنری و تولید صنعتی در برداشت کیفیت زیبایی وجود دارد در این است که صنایع سعی می‌کنند کیفت زیبایی را که مطلوب گروه مشتریان هدف است رَصَد و همان را به آن‌ها عرضه کنند، در حالی که هنرمندان خود باید کیفیت زیبایی با تفاسیر مختلف آن را خلق کنند و آن را در اثر خود تجلی بخشند.
نوشته را پایان می‌دهم با این سوال‌ها که آیا شما تاکنون یک اثر هنری را خریداری کرده‌اید؟ آیا قصد دارید به گروهی از همشهری‌ها که خرید آثار هنری را جز سبد کالا قرار می‌دهند بپیوندید؟ معیارهای شما برای خرید یک اثر هنری چیست؟

منابع
مریدی، محمد رضا؛ تقی زادگان، معصومه. نام عرضه و فروش تابلوه های نقاشی در ایران و عوامل موثر بر قیمت تابلوهای نقاشی در نگارخانه های تهران،1387. مجله جامعه شناسی هنر و ادبیات، پاییز و زمستان 1388
حسین تحویلیان: از سال‌ها پیش می‌اندیشیدم اقتصاد و هنر چه رابطه‎ای با هم دارند؟ آیا می‌توانند در تکمیل هم، قدم بردارند؟ یا دنیای اقتصاد خشن است و تنها زبان خشک، درآمد و درآمدِ بیشتر را می‌فهمد، و در مقابل، هنر قصد دارد، دنیای رویایی هنر و هنرمند را تخریب کند. عکس این موضوع نیز احتمال دارد، مانند آثار هنری که روی دست سرمایه‌گذار می‌مانند، خریداری برای آن پیدا نمی‌شود و خواب سرمایه‌گذار را پر از آشوب می‌کند. به این موضوعات فکر می‌کردم که شنیدم، نخستین جلسه‌ی نشست‌های «اقتصاد فرهنگ و هنر» روز چهارشنبه 7 آبان در محل مرکز علمی کاربردی فرهنگ و هنر شماره 1 برگزار می‌شود. با اشتیاق به محل برگزاری رفتم. سخنران این جلسه آقای دکتر «محمدرضا مریدی» بود که پیش‌تر مقالاتی از ایشان در باره‌ی موضوع مورد بحث منتشر شده بود. متن سخنرانی آقای مریدی تقریباً نزدیک بود با مطالبی که در مقاله‌ای با نام «عرضه و فروش تابلوهای نقاشی در ایران و عوامل موثر بر قیمت تابلوهای نقاشی در نگارخانه‌های تهران»، از ایشان در مجله‌ی «جامعه شناسی هنر و ادبیات» منتشر شده بود.
سخنران محترم از نخستین اکسپو (expo) یا فروش سالیانه ی تهران شروع کرد که آثار بسیاری از هنرمندان، طبق قانون نیم درصد به فروش رسید. قابل توضیح است قانون نیم درصد، در واکنش به از دست‌رفتن میزبانی تهران برای برگزاری حراج‌ها، حراج‌خانه کریستی و تعلق آن به دبی، در سال 83 به تصویب كميسيون فرهنگي مجلس رسید و به مجلس ارائه شد. این قانون بر اساس بند «ی» ماده‌ی 104 قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به دولت اجازه می‌داد تا نیم درصد از اعتبارات دستگاه‌های خود را برای خرید آثار هنری اختصاص دهد. جالب این که دو اثر اینجانب نیز در همین اکسپو به فروش رسید، پس از یک سال که منتظر دریافت مبلغ تابلوها شدم خبر آمد که خریدار، آثار را بازگشت داده است و متاسفانه یکی از کارهای من مفقود شد و هرگز به من بازنگشت. با وجود این که شنیدن خبر تصویب این قانون و سپس حراج تهران در آن سال بسیاری از هنرمندان را شاد کرد اما اتفاقاتی نظیر آن، در نهایت موجب سرخوردگی من شد. خاطره تلخ این فروش سالیانه همیشه در ذهن من بود و حال گوش‌هایم را تیز کردم تا علت این اتفاق را دریابم.
آقای مریدی در ادامه‌ی سخنان خود به علت بازگشت آثار نیز اشاره کرد و گفت: «در آن اکسپو نقاشی‌های مختلفی به فروش رسید، اما هنگامی که زمان پرداخت سازمان‌های دولتی و نیمه‌دولتی فرا رسید، در این‌جا یک سوال مهم پیش آمد. آیا قیمت آثار خریداری‌شده درست محاسبه شده؟ آیا واقعاً این اثر همین قیمت یا ارزش مادی را دارد؟ در این‌جا جواب قانع کننده‌ای وجود نداشت و سازمان‌ها و ادارات نمی‌توانستند به این خرید و ارزش کالای خریداری‌شده اطمینان بیابند. و در عمل خرید انجام نشد و آثار برگردانده شد. با این سخن، دکتر مریدی وارد بحث قیمت‌گذاری آثار هنری شد.
این سوال که چگونه یک اثر هنری را باید ارزش‌گذاری مالی کرد؟ همواره بخشی از فکر من را تشکیل می‌داده است. به‌عنوان یک نقاش پیوسته قیمت‌گذاری آثارم برایم مطرح بوده. هنگامی که نمایشگاهی را برپا می‌کنم، از خود و دیگران می‌پرسم آیا قیمت این اثرم مناسب است؟ آیا بیشتر از این نمی‌توان آن را عرضه کرد؟ گاهی وقتی در یک نمایشگاه بعضی ازآثارم به فروش نمی‌رسد غمگین می‌شوم واحساس می‌کنم از نظر هنری کارهایم کم‌ارزش بوده که به فروش نرسیده است. اما وقتی همان آثار در نمایشگاه‌های بعدی به قیمت زیادتری به فروش می‌رسد، این سوال برایم مطرح می‌شود که اگر چند سال دیگر آثارم را نگه می‌داشتم می‌توانستم آن را بیش از این قیمت به فروش برسانم. آیا بین قیمت و ارزش هنری اثر، رابطه‌ی معناداری وجود دارد. رابطه‌ی ارزش هنری و ارزش مادی چگونه روشن می‌شود.
در سوی مقابل هنرمند و گالری‌دار، خریداران آثار هنری وجود دارندکه آن‌ها نیز همیشه نسبت به ارزش واقعی اثر شک دارند. در فرهنگ عمومی پیوسته ارزش معنوی هنر را بسیار بلندمرتبه می‌دانند، اما خرید و فروش آثار هنری نیز نوعی بازار است. و به‌راحتی باید گفت: «این‌جا بازار است و عرضه و تقاضا حرف اول را می‌زند. معیارهای بازارِ هنر مانند سایر بازارهای دیگر است هنرهایی که به تولید کالاهای غیر هنری نزدیک‌تر است، راحت‌تر با معیارهای بازار قابل سنجش هستند. هنرهای کاربردی مانند هنرهای دستی با توجه به مواد و مصالح به‌کار رفته و مدت زمانی که برای تولیدش زمان برده و هم‌چنین مهارت استاد تولیدکننده و میزان عرضه به بازار و نیاز عمومی، بهای مشخص‌تری را دارند و یا قیمت آن‌ها قابل حدس‌زدن است. درآمد هنرهایی هم‌چون سینما و تئاتر از فروش بلیط حاصل می‌شود، بهای بلیط آن‌ها با معیارهایی چون مدت زمان نمایش، معروفیت هنرمندان، زمان و سالن محل اجرا مشخص می‌شود. در مورد سینما و با توجه به این که بسیاری از سالن‌های سینما متعلق به دولت است، قیمت بلیط با سازوکار اقتصادی از سوی دولت مشخص می‌شود. خدمات هنری گرافیک نیز با معیارهای قبلی می‌تواند ارزشیابی شود. در این میان تابلوهای نقاشی و هنرهای مفهومی از نظر ارزش‌گذاری اقتصادی هم‌چنان دارای ابهامند.
مریدی در مقاله‌ی عرضه و فروش تابلوهای نقاشی در ایران و عوامل موثر بر قیمت تابلوهای نقاشی در نگارخانه‌های تهران، عوامل مؤثر بر تعیین قیمت تابلوی نقاشی را به این صورت دسته‌بندی می‌کند.
1- سن و جنسیت هنرمند
2- ارزیابی هنر اثر مانند: نوآوری در فرم، نوآوری در موضوع، رعایت اصول هنری و مطلوبیت نظام معانی
3- شگردهای بصری مانند: تقارن، نظم، انسجام، شفاف، عناصر و تزیین
4- سبک اثر مانند: آبستره، رئالیسم، اکسپرسیونیسم، سمبولیسم و سبک‌های سنتی
5- تکنیک اثر مانند: رنگ و روغن، آبرنگ، اکرولیک ونظایر آن
6- کیفیت کالبد اثر مانند: اندازه‌ی اثر، نوع قاب، نوع بستر، کیفیت زیرساخت، کیفیت مواد اولیه
7- متغیرهایی مانند: سرمایه‌ی اجتماعی و فرهنگی هنرمند و شرایط زمینه‌ای اقتصاد مانند هیجان و شوک در بازار یا تاثیرات حراجی‌های بین‌المللی
مریدی در سخنرانی نخستین جلسه‌ی نشست‌های «اقتصاد فرهنگ و هنر» به مواردی جزئی‌تر در همین رابطه اشاره کرد، برای نمونه ذکر کرد در شرایط مساوی یک اثر، کار آقایان قیمتی بیش از خانم‌ها پیدا می‌کند. این موضوع نه فقط در ایران اتفاق می‌افتد بلکه موضوع جهانی می‌باشد. هم‌چنین تابلوهای افقی ارزش بیشتری از تابلوهای عمودی دارند. هم‌چنین به مکان و معروفیت گالری نیز اشاره کرد و بیان داشت آثار هنرمندان غیر معروف و با کیفیت متوسط در گالری مطرح ممکن است فروش نسبتاً موفقی داشته باشد، در حالی که آثار یک هنرمند معروف‌تر و با کیفیت مطلوب‌تر در گالری معمولی فروش کمتری دارد.
فرهنگ ایرانی اغلب راجع به اهمیت معنوی آثار هنری غلو می‌کند اما کمتر حاضر است ارزش مادی اثر را پرداخت کند. با وجود کم‌عمق‌بودن بازار خرید و فروش آثار هنری در ایران، باید بین دو گروه خریدار حرفه‌ای و غیرحرفه‌ای تفاوت‌گذاری شود. خریدهای غیرحرفه‌ای اغلب در تاثیرات روانی و کم‌تر با همراهی مشاور هنری اتفاق می‌افتد. مغازه-گالری‌ها که بیش‌ترین خریدهای غیرحرفه‌ای را سامان می‌دهند کم‌تر خود را درگیر کیفیت آثار هنری می‌کنند. فروشندگان این مغازه-گالری‌ها ذهنیت عمومی خریداران و سلیقه‌ی بازار را تحلیل می‌کنند و با توجه به آن و هم‌چنین توان اقتصادی خریداران تولید را شکل‌دهی می‌کنند. هر چند این بازار از این جهت که در کل زیر مجموعه‌ای از عرضه و تقاضای آثار هنری است، می‌توان آن را در گروه اقتصاد هنر محسوب کرد، اما باید توجه داشت این بخش از اقتصاد هنر بیش از آن که کیفیت‌طلب باشد، کمیت‌گرا است. در حالی که هنرمندان و ویژگی هنر، کیفیت‌گرا است.
کیفیت‌گرایی تنها ویژگی تولیدات هنر نیست، بلکه تولیدکنندگان صنایع نیز همواره به بالابردن کیفیت می‌اندیشند. موضوع این است که کیفیت یک سیستم صنعتی در کارآیی آن قابل رویت است، اما کیفیت یک اثر هنری به‌روشنی قابل دریافت نیست و یا دید یک‌دست و عمومی برای آن وجود ندارد. تفاوتی که بین خلق یک اثر هنری و تولید صنعتی در برداشت کیفیت زیبایی وجود دارد در این است که صنایع سعی می‌کنند کیفت زیبایی را که مطلوب گروه مشتریان هدف است رَصَد و همان را به آن‌ها عرضه کنند، در حالی که هنرمندان خود باید کیفیت زیبایی با تفاسیر مختلف آن را خلق کنند و آن را در اثر خود تجلی بخشند.
نوشته را پایان می‌دهم با این سوال‌ها که آیا شما تاکنون یک اثر هنری را خریداری کرده‌اید؟ آیا قصد دارید به گروهی از همشهری‌ها که خرید آثار هنری را جز سبد کالا قرار می‌دهند بپیوندید؟ معیارهای شما برای خرید یک اثر هنری چیست؟

منابع
مریدی، محمد رضا؛ تقی زادگان، معصومه. نام عرضه و فروش تابلوه های نقاشی در ایران و عوامل موثر بر قیمت تابلوهای نقاشی در نگارخانه های تهران،1387. مجله جامعه شناسی هنر و ادبیات، پاییز و زمستان 1388

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.