|

اصلاح طلبان و عبور از دوگانگی جامعه مدنی و انتخابات

رضا صادقیان: با نزدیک شدن به انتخابات مجلس، دو صدای کلی از سوی نیروهای اصلاح‌طلب شنیده خواهد شد. جان کلام این دو طیف فکری به صورت خلاصه آن است که ابتدا جامعه مدنی را تقویت کنیم و در نهایت به کسب قدرت بپردازیم و یا آن‌که با به دست گرفتن بخش‌هایی از قدرت انتخابی موجود به مدد جامعه مدنی بیاییم؟
نیروهای اصلاح‌طلبی که در هر دوره انتخابات در این رقابت شرکت دارند، قبل از هر بحث و جدلی و با اتکا به پیش‌زمینه‌های فکری توجه‌ها را به این نکته جلب می‌کنند که انسان وارد شده در ساختار قدرت، هر چند محدود و کوچک، با توجه به تاریخ ایران و رویدادهای برآمده از آن؛ در مقابل اشخاصی که از حداقل‌های قدرت برخوردار نیستند کارایی‌ بیشتری خواهدداشت و یا آن‌که در بهترین حالت فعال بخش خصوصی هستند و گاه با سازمان‌های غیردولتی و یا سازمان‌های مردم‌نهاد رفت و آمد دارند.
پناه بردن به چنین اندیشه و عملی با توجه به تحولات تاریخی دور از ذهن و عالم واقع نیست، واقعیت‌هایی که گاه باعث شده فعالان سیاسی ایرانی در هر دوره‌ای ماندن با قدرت را در مقام مقایسه به جامعه مدنی ترجیح داده و از فواید آن نیز سود برند، چرا که به درستی می‌دانند که کسب ثروت نیز برعکس کشورهای توسعه یافته از رهگذر کسب قدرت بدست خواهد آمد.
ایراد اصلی به چنین خاستگاه فکری، قبل از هر چیز فرو رفتن در لایه‌های قدرت و هم‌زمان دور شدن از مطالباتی است که از سوی تشکل‌های غیردولتی پیگیری شده است. مطالباتی که گاه سیاسی، فرهنگی و بعضا اقتصادی عنوان می‌شود و تجربه نشان داده پاسخ‌های درخور توجهی به این مطالبات داده نمی‌شود، گویی دو سر این طیف فکری در زیست‌گاه‌های متفاوتی می‌زییند.
قدرت به معنای عام آن و قدرت در مقام اجرایی دارای الزاماتی است که گاه این محدودیت‌ها باعث می‌شود که فاصله‌هایی میان این الزامات و آن مطالبات شکل بگیرد؛ از طرفی دیگر و به موازات رعایت همین محدودیت‌ها افراد فعال در این بخش خود را ناچار به رعایت آن دانسته و از فضای بحث‌های تئوریک به دور می‌افتند. بسیار اتفاق افتاده که فضای قدرت محدودیت‌هایی را در ارزیابی مسایل جاری و تحلیل‌های اجتماعی سبب شده و در نهایت امر روند تحولات به سمتی رفته که قدرت‌مداران وقت در کارزار سیاست؛ قدرت خویش را براساس اشتباه‌های محاسباتی به رقیب واگذار کنند. نمونه خیلی سر راست این اتفاق‌ها را می‌توان به شکست این نیروی سیاسی در انتخابات مرحله دوم شوراها مشاهده کرد، انتخاباتی که باعث شد نیروهای اصلاح‌طلب صندلی‌های قدرت را یکی پس از دیگری به رقیب خود واگذارکنند و در نهایت با پیروزی دولت احمدی‌نژاد عملا نیروهای وابسته به طیف اصلاح‌طلب از گردانه قدرت خارج شوند.
تفکری که در مقابل طیف قدرت‌ جویان اصلاح‌طلب قرارمی‌گیرد و از جامعه مدنی و مردم‌نهاد حمایت می‌کند، نشان داده آن‌چنان که باید و شاید درگیر این داستان نیست. حداقل آن‌که بسیاری از این نیروها در دوره‌های مختلف و چندصباحی صاحب میز ریاست بودند و طعم قدرت را کم و یا زیاد چشیده‌اند. بعد از شکل‌گیری دولت نهم و دهم و بیرون آمدن و یا اخراج بسیاری از نیروهای اصلاح‌طلب از ساختار قدرت اجرایی، بسیاری از همین نیروهای با تشکیل کسب و کارهای خصوصی، فعال شدن در فضای شبکه‌های مجازی و یا راه‌اندازی سایت‌های خبری به این مهم پرداختند و در عمل نشان دادند به گونه‌ای متفاوت می‌اندیشند و عمل می‌کنند، ولی با برآمدن دولت تدبیر و امید بسیاری از همین نیروها که روزگاری نه چندان دور؛ خبر از تقدم جامعه مدنی در مقابل دولت می‌دادند چشمشان به سمت تقسیم قدرت چرخید و آن گفته‌ها را به کنار نهادند. گویی مزه قدرت به این آسانی کسی را رها نخواهد کرد.
به‌واقع نه به دست گرفتن قدرت در دولت و دیگر نهادها ناپسند است و نه انگشت نهادن به خواسته‌های مطرح شده از سوی جامعه مدنی و سازمان‌های غیر دولتی مطالباتی به ناحق می‌باشد. هر کدام از این دو خاستگاه فکری در عالم واقع و حتی ارزیابی‌های پژوهشی تضادی با دیگری ندارد، جدال از زمانی آغاز خواهدشد که تعاریفی حداکثری از جامعه مدنی و قدرت مطرح شود، بیش از آن‌که به نقاط مشترک پرداخته شود انگشت را روی نقاط متضاد قرارداده و سخن از ناهمگونی‌ها، ریشه‌ این درخت کهنسال بی‌اعتمادی به قدرت را در ذهن تک تک ایرانیان آبیاری خواهد کرد.
پررنگ‌ نمودن این تضادها و تاکید بر بخش‌هایی که در یک اقلیم نمی‌گنجند سرانجام به آنجا خواهدرسید که قدرت چیزی است و جامعه مدنی چیزی دیگر. فارغ از آنکه افرادی که در فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی شرکت می‌کنند حتی اگر قدرت را بدترین شر موجود بدانند در اندرون زوایای تفکراتشان خواهان آن هستند که همان فکر را به مرحله عمل برساند و این همه ناشدنی است مگر قدرت داشته باشند، خواه قدرتی برآمده از جامعه مدنی و یا دولت، قدرت‌هایی که در نگاه اول متفاوت به نظر می‌رسند ولی در هدف نهایی مقصدشان یکی است.
رضا صادقیان: با نزدیک شدن به انتخابات مجلس، دو صدای کلی از سوی نیروهای اصلاح‌طلب شنیده خواهد شد. جان کلام این دو طیف فکری به صورت خلاصه آن است که ابتدا جامعه مدنی را تقویت کنیم و در نهایت به کسب قدرت بپردازیم و یا آن‌که با به دست گرفتن بخش‌هایی از قدرت انتخابی موجود به مدد جامعه مدنی بیاییم؟
نیروهای اصلاح‌طلبی که در هر دوره انتخابات در این رقابت شرکت دارند، قبل از هر بحث و جدلی و با اتکا به پیش‌زمینه‌های فکری توجه‌ها را به این نکته جلب می‌کنند که انسان وارد شده در ساختار قدرت، هر چند محدود و کوچک، با توجه به تاریخ ایران و رویدادهای برآمده از آن؛ در مقابل اشخاصی که از حداقل‌های قدرت برخوردار نیستند کارایی‌ بیشتری خواهدداشت و یا آن‌که در بهترین حالت فعال بخش خصوصی هستند و گاه با سازمان‌های غیردولتی و یا سازمان‌های مردم‌نهاد رفت و آمد دارند.
پناه بردن به چنین اندیشه و عملی با توجه به تحولات تاریخی دور از ذهن و عالم واقع نیست، واقعیت‌هایی که گاه باعث شده فعالان سیاسی ایرانی در هر دوره‌ای ماندن با قدرت را در مقام مقایسه به جامعه مدنی ترجیح داده و از فواید آن نیز سود برند، چرا که به درستی می‌دانند که کسب ثروت نیز برعکس کشورهای توسعه یافته از رهگذر کسب قدرت بدست خواهد آمد.
ایراد اصلی به چنین خاستگاه فکری، قبل از هر چیز فرو رفتن در لایه‌های قدرت و هم‌زمان دور شدن از مطالباتی است که از سوی تشکل‌های غیردولتی پیگیری شده است. مطالباتی که گاه سیاسی، فرهنگی و بعضا اقتصادی عنوان می‌شود و تجربه نشان داده پاسخ‌های درخور توجهی به این مطالبات داده نمی‌شود، گویی دو سر این طیف فکری در زیست‌گاه‌های متفاوتی می‌زییند.
قدرت به معنای عام آن و قدرت در مقام اجرایی دارای الزاماتی است که گاه این محدودیت‌ها باعث می‌شود که فاصله‌هایی میان این الزامات و آن مطالبات شکل بگیرد؛ از طرفی دیگر و به موازات رعایت همین محدودیت‌ها افراد فعال در این بخش خود را ناچار به رعایت آن دانسته و از فضای بحث‌های تئوریک به دور می‌افتند. بسیار اتفاق افتاده که فضای قدرت محدودیت‌هایی را در ارزیابی مسایل جاری و تحلیل‌های اجتماعی سبب شده و در نهایت امر روند تحولات به سمتی رفته که قدرت‌مداران وقت در کارزار سیاست؛ قدرت خویش را براساس اشتباه‌های محاسباتی به رقیب واگذار کنند. نمونه خیلی سر راست این اتفاق‌ها را می‌توان به شکست این نیروی سیاسی در انتخابات مرحله دوم شوراها مشاهده کرد، انتخاباتی که باعث شد نیروهای اصلاح‌طلب صندلی‌های قدرت را یکی پس از دیگری به رقیب خود واگذارکنند و در نهایت با پیروزی دولت احمدی‌نژاد عملا نیروهای وابسته به طیف اصلاح‌طلب از گردانه قدرت خارج شوند.
تفکری که در مقابل طیف قدرت‌ جویان اصلاح‌طلب قرارمی‌گیرد و از جامعه مدنی و مردم‌نهاد حمایت می‌کند، نشان داده آن‌چنان که باید و شاید درگیر این داستان نیست. حداقل آن‌که بسیاری از این نیروها در دوره‌های مختلف و چندصباحی صاحب میز ریاست بودند و طعم قدرت را کم و یا زیاد چشیده‌اند. بعد از شکل‌گیری دولت نهم و دهم و بیرون آمدن و یا اخراج بسیاری از نیروهای اصلاح‌طلب از ساختار قدرت اجرایی، بسیاری از همین نیروهای با تشکیل کسب و کارهای خصوصی، فعال شدن در فضای شبکه‌های مجازی و یا راه‌اندازی سایت‌های خبری به این مهم پرداختند و در عمل نشان دادند به گونه‌ای متفاوت می‌اندیشند و عمل می‌کنند، ولی با برآمدن دولت تدبیر و امید بسیاری از همین نیروها که روزگاری نه چندان دور؛ خبر از تقدم جامعه مدنی در مقابل دولت می‌دادند چشمشان به سمت تقسیم قدرت چرخید و آن گفته‌ها را به کنار نهادند. گویی مزه قدرت به این آسانی کسی را رها نخواهد کرد.
به‌واقع نه به دست گرفتن قدرت در دولت و دیگر نهادها ناپسند است و نه انگشت نهادن به خواسته‌های مطرح شده از سوی جامعه مدنی و سازمان‌های غیر دولتی مطالباتی به ناحق می‌باشد. هر کدام از این دو خاستگاه فکری در عالم واقع و حتی ارزیابی‌های پژوهشی تضادی با دیگری ندارد، جدال از زمانی آغاز خواهدشد که تعاریفی حداکثری از جامعه مدنی و قدرت مطرح شود، بیش از آن‌که به نقاط مشترک پرداخته شود انگشت را روی نقاط متضاد قرارداده و سخن از ناهمگونی‌ها، ریشه‌ این درخت کهنسال بی‌اعتمادی به قدرت را در ذهن تک تک ایرانیان آبیاری خواهد کرد.
پررنگ‌ نمودن این تضادها و تاکید بر بخش‌هایی که در یک اقلیم نمی‌گنجند سرانجام به آنجا خواهدرسید که قدرت چیزی است و جامعه مدنی چیزی دیگر. فارغ از آنکه افرادی که در فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی شرکت می‌کنند حتی اگر قدرت را بدترین شر موجود بدانند در اندرون زوایای تفکراتشان خواهان آن هستند که همان فکر را به مرحله عمل برساند و این همه ناشدنی است مگر قدرت داشته باشند، خواه قدرتی برآمده از جامعه مدنی و یا دولت، قدرت‌هایی که در نگاه اول متفاوت به نظر می‌رسند ولی در هدف نهایی مقصدشان یکی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.