سید جواد هاشمی:
نمایش فرهنگ مقاومت، همراه با نوآوری باشد
تصویر «سیدجــــــــواد هاشـــمی» در ذهن مخاطب ایرانی با «جوان بسیجی»، منطبق شده است. همه آنهایی که این سید متولد۱۳۴۴ در تهران را میشناسند، میدانند در تفکرات مختلف درون نظام، دوستانی دارد و روحیه تعاملگرا و آرام او، دلیل این امر است. هاشمی، کارگردانی خوانده آنهم در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاهتهران و در سال۱۳۷۳ فارغالتحصیل شده است. معلم است و هماکنون علاوهبر تدریس، به کارگردانی تئاتر و سینما نیز مشغول است. مسوولیت هنری کانون فرهنگی و تربیتی «حر» که بازیگران و هنرمندان بسیاری به جامعه معرفی کرده است را در کارنامه دارد. احمد کشوری سریال «سیمرغ»، پای ثابت آثار دفاعمقدس هم بوده است؛ از پرواز در شب مرحوم رسول ملاقلیپور گرفته تا «حماسه مجنون». کارگردانی تئاتر انجام میدهد. آهنگسازی، اجرا، بازیگری و نویسندگی هم میکند. کتابهای «پرواز»، «قصه پرماجرا»، «باران» و «پنج نمایشنامه» را میتوان از آثار او نام برد. با کارگردان نمایشهای «دروازه ساعات» و «شانههای خسته» بهمناسبت هفته بسیج به گفتوگو نشستهایم.
در ایام هفتهبسیج و سالروز صدور پیام بنیانگذار فقید جمهوریاسلامی هستیم. چقدر در حوزه هنر، باید و نبایدهای این فرهنگ مورد تبیین قرار گرفته است؟
با توجه به فاصلهگرفتن از سالهای جنگ تحمیلی امروزه کمتر به موضوع مقاومت، دفاعمقدس و فرهنگ بسیجی پرداخته میشود. همین مساله سببشده تا حساسیت ما نسبت به این مقوله مهم کم شود. ما نمیتوانیم با آوردن بهانههایی مثل دوری زمانی از سالهای جنگ تحمیلی و مقاومت رزمندگان اسلام، تولید آثارهنری در این ژانر و مخصوصا تولید تئاتر قوی در این حوزه را کاهش دهیم. با گذشت بیش از دودهه از پایان جنگ تحمیلی و رسیدن کشور به یکامنیت و ثبات قابل قبول، امروز وقت آن رسیده که گستره موضوعات مقاومت، بسیج مردمی، فرهنگ فعالیت بیادعا و نوعدوستانه را افزایش دهیم تا هنرمندان بتوانند پرداختن به سوژههای جدید و دنیاهای جدید را تجربه کنند. اگر این اتفاق بیفتد، حتی «جشنواره تئاتر مقاومت» با تنوع و کیفیت بسیار بیشتری برگزار خواهد شد. پراهمیت دانستن نقش مدیران فرهنگی در بسط و گسترش فرهنگ دفاعمقدس یکی از راهکارهای جلوگیری از کلیشهایشدن این عرصه است. فرهنگ مقاومت و بسیج به 8سال دفاعمقدس کشورمان خلاصه نمیشود. موضوعات و سوژههای بسیاری در جامعه فعلی وجود دارند که میتوانند در قالب دفاعمقدس و روحیه کار بسیجی و در چارچوب تئاترهای باارزش به مردم و مخاطبان ارایه شوند. اگر میخواهیم این ژانر در حوزه تئاتر با انرژی مضاعفی راه خود را ادامه دهد باید ترتیبی اتخاذ شود که تولیدات فاخر دهه60 و70 با اجرای مجدد روی صحنه برده شوند.
شاید مشکل اصلی، نبود سوژهپردازی در این حوزه باشد.
دفاعمقدس و کاری که مردم در این عرصه در قالب نیروهای داوطلب بسیجی صورت دادند و در مقاطع بعدی هم ادامه یافت، یکمقوله بینظیر و غیرقابل تکرار است. هنرمندان در بخشهای مختلف به خوبی میتوانند بخشی از این فرهنگ کمنظیر را نشان دهند. به نظر من در سینما و تلویزیون برای نمایش صحنههای دفاعمقدس تلاشهای زیادی انجام شده است. اگرچه لحظات ناب دفاعمقدس برای بسیجیان و افرادی که شرایط را درک و احساس کردهاند محفوظ و تکرارنشدنی است اما باید باور داشت که امدادهای غیبی و کمک خداوند در لحظات عجیبوغریب دفاعمقدس و عملیاتها را نمیتوان به تصویر کشید. یعنی چطور میشود لحظه شهادت و آنچه که بوده را نشان داد؟ اما با شما موافقم که یکی از راههایی که میتوان این ارزشها و فرهنگهای غنی دوران دفاعمقدس را به نسل جوان انتقال داد از راه نویسندگی و فیلم و سریالهای موثر است که باید توجه ویژهای به این عرصه مهم شود. به هرحال اگر نظر مرا در مورد ضعف سینمای ایران میخواهید بدانید، باید بگویم «در نوشته…» نویسنده در ایران با محدودیتهای فراوانی روبهرو است، البته گاهی این محدودیتها باعث بروز خلاقیتهای فراوان هم میشود، اما باید بپذیریم ضعف سینمای ما در درجه اول، نوشتن است و البته این نخستینضعف آن است.
فکر میکنید نسل سوم و چهارم انقلاب که آن دوران را تجربه نکرده و بعضا تصور دیگری درباره بسیج در ذهن دارند، میتوانند با آن مفاهیم ارتباط برقرار کنند؟
باید توجه کرد نسل امروز، متفاوت با نسل گذشته است و این را زمانی که برایشان از فرهنگ و رفتار بسیجی و تلاش رزمندگان ارتش و سپاه خاطرهگویی میکنم، از نگاه توام با تعجب آنها متوجه میشوم. جوانان امروزی با لنز و دوربین دیگری دنیا را تماشا میکنند بنابراین اگر میخواهیم آنها را با اتفاقات و حقایق انقلاب و اسلام آشنا کنیم باید ابتدا نگاهمان همانند آنها باشد و ببینیم که آنها چگونه میبینند و بعد یکقدم به آنها نزدیک شویم ؛ سپس انتظار داشته باشیم آنها دوقدم بهسمت ما حرکت کنند. مشکل آنجاست که ما به آنها نزدیک نمیشویم اما دوست داریم آنها به سلیقه ما عمل کنند و این اشتباه و خطاست. به نظر من باید اتفاقی نو صورت پذیرد تا تحقق اهداف شهدا و رزمندگان باشد؛ یعنی برای یکشروع تازه یکتلنگر لازم است. بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاعمقدس با افتتاح سازمان سینمایی این تلنگر را زده است و البته باید به فکر عمقبخشی و پرهیز از یکسویهنگری در تولید آثار مرتبط با فرهنگ بسیجی و دوران جنگ شد. میدانیم یکی از تاکیدات مقاممعظمرهبری استفاده هنر در ترویج فرهنگ ایثار و روحیه کار بسیجی برای مردم و انتقال ارزشهای دفاعمقدس است که باید حتما مدنظر سینماگران قرار گیرد. به هرحال هدف از تولید فیلمهای این حوزه، این است که نسل جوان را با فرهنگ و ارزشهای همیشگی ایثار و بسیج آشنا کنیم نه اینکه این نسل جنگندیده با روایتهای ناصحیح، از فضا و فرهنگ دفاعمقدس دور شوند. این هم یک آسیب است که باید همه طرفها متوجه آن باشند.
شما با ایفای نقش جوان بسیجی در فیلمهای متعدد دوران جنگ، در ذهن مخاطب نشستهاید و احتمالا به دلیل مانوسبودن با جوانان، نسل جدید هم با شما رابطه گرمی دارد. از پرواز در شب و حماسه مجنون گرفته تا آثاری که اخیرا در سینما نمایش داده شده است. چرا حضور در این نقشها را ادامه دادهاید؟
فکر میکنم حدود 80بار در نقش رزمنده بازی کردم و تا بهحال 30بار هم شهید شدهام (خنده). همین الان هم اگر دونقش به من پیشنهاد کنند که یکی از آنها، نقش رزمنده باشد، من آن را انتخاب میکنم چون قرارم با خدا این است که در عرصه بازیگری، شایستگیهای مردان دوره دفاعمقدس را نشان بدهم. من سر حرفم هستم. در کارهای تلویزیونی مانند «سیمرغ» و «وضعیت سفید» هم تلاشکردم در همین مسیر حرکت کنم. این سریال که مورد پسند جامعه هم واقع شد نسبتبه کارهای جنگی بهشدت کار متفاوتی بود. حمید نعمتالله نگاه جدیدی به فریمها و کادرهایش دارد به همین دلیل قصه را جور دیگری روایت کرده است. من پیش از «وضعیت سفید» با نعمتالله کار نکرده بودم. خودم شخصیت «احمد» را به خاطر متفاوتبودنش دوست داشتم. برخورد و رابطهاش با خانوادهاش جالب بود. خانوادهاش از ترس موشکباران از تهران دور شدهاند. از بین این جماعت فراری یکنفر پیدا میشود که خودش به جبهه میرود و میجنگد. در این سریال سعی کردم جنس بازیام متفاوت باشد. من تنها بازیگری هستم که با ریش تیغزده نقشی بازی نکردم. به جز نقش شهید رجایی و شهید کشوری که در دوره سربازیشان ریشهایم را زدم. خیلی از بازیگرانی که مثل من روی اعتقاداتشان ایستادند، الان نیستند. آنها کنار گذاشته شدند. مگر شکل بازیشان را تغییر داده باشند و نقش منفی بازی کرده باشند. من تنها کسی هستم که خودم را تغییر ندادم و هنوز دارم بازی میکنم. حتما تفاوتهایی بین بازی من بوده که کارگردان انتخابم کرده است. حتی بازیگران جوان «وضعیت سفید» هم بازیگران خوبی بودند. بله من با این جوانها مانوس بودم و سالها با اینها کار کردم. کارشان را از «کانون حر» شروع کردند. عباس غزالی را من به عرصه سینما معرفی کردم. او از اوایل دوره راهنمایی در کانون حر بود. خیلیهای دیگر مثل امیرحسین مدرس، علی سلیمانی، شهرام عبدلی، محسن تنابنده، مهرداد رایانی، رحمان سیفیآزاد و… اینها همه جزو گروههای تئاتر کانون حر بودند. در عرصه موسیقی هم همینطور. علی لهراسبی و علی تفرشی در کانون حر فعالیت میکردند. این کانون حر که میگویم روبهروی راهآهن تهران است، حتی مداحان خیلی خوبی هم از آنجا بیرون آمدهاند، این کانون زیرنظر آموزشوپرورش کار میکند و از بچهها شهریهای نمیگیرد. بعضی از این دوستان، کار دفاعمقدس هم انجام دادهاند یا ایفاگر نقش بسیجی بودهاند. به نظرم این فرهنگ، همچنان ناشناخته است یا برخی رفتارهای اشتباه، روی شناساندن آن سایه افکنده است و برای همین باید برای آن تلاش کرد.
در سریال مختارنامه هم نقش شما، بیشباهت به فیلمهای دوران جنگ و جوان بسیجی نبود.
بله نقشی کوتاه که روایتگر یکی از سرداران سپاه اماممجتبی(ع) بود که همراه ایشان به مدائن آمده بود. کار با آقای میرباقری آن هم در چنین سریالی یکافتخار است و نباید آن را از دست داد.
پیش از بازی در فیلمهای دفاع مقدس، بازی میکردید؟
من از ۱۲سالگی مشغول بازیگری هستم. البته رشته تحصیلی من در دانشگاه، کارگردانی بود.
از چهرههای شاخص سینما، با کدام یک همکلاس بودید؟
اصغر فرهادی همکلاسی من بود. او از معدود چهرههای دانشگاه هنرهای زیباست که سلیقهای بیبدیل، استعدادی کمنظیر و توانایی بیمثال در کارگردانی سینما دارد. دوستش دارم و فیلم مشهور او «جدایی نادر از سیمین» را ستایش میکنم. بهنظرم این اثر، بهترین فیلم او و یکی از فیلمهای ماندگار سینمای ایران است. خودم هم بیشتر به نویسندگی، کارگردانی و موسیقی علاقه دارم اما معلم هستم و شغل اصلی من معلمی است. مردم من را بهعنوان بازیگر نقشهای مثبت میشناسند. در حالی که من خودم کارگردانی را بیشتر میپسندم.
چرا؟ بازیگری جذابیت بیشتری ندارد؟
برای من کارگردانی هیجان بیشتری دارد. کارگردانی برایم مثل معلمی است. من حدود 30سال است معلم هستم و از اینجهت، هیچ کار دیگری را با آن قابل قیاس نمیدانم.
و برای همین روحیه، حتی برای کارگردانی سینما هم بهسراغ فیلم کودک رفتید؟ که حالوهوای معلمی حفظ شود؟
بهنظر من بچهها را باید جدی گرفت. البته فیلم «پیشونیسفید» درباره نوجوانان و بزرگسالان است. از بس بچهها را جدی نگرفتیم، فیلمهای بچهها نابود شده است. الان فیلم خوب برای کودکان و نوجوانان نداریم. بچههای ما مجبورند کارهای دیگر نگاه کنند. چون به آنها خوراک نمیدهیم. من به این فیلم بسیار جدی نگاه کردم. فیلمی ساختم با بازیگران خوب، گریم منحصربهفرد، هزینه زیاد و البته کارگردانی بسیار ضعیف (میخندد).
حس خود شما نسبت به جنگ و حضور در آن چه بود؟
من در دوره موشکباران تهران، تئاتر بازی میکردم. نمایشی داشتیم به نام «حج ابراهیم، حج عاشورا». در این نمایش ظرفیتهای دراماتیک کربلا را به ظهور میرساندیم. من از ته خیابان نواب به باغ فردوس میرفتم. مادرم خیلی نگران میشد. وقتی برمیگشتم بهدلیل موشکباران تاریکی مطلق بود. آن موقع ۱۵سال داشتم. وقتی این خیابانها را میآمدم جلوی پایم را نمیدیدم. از باغ فردوس تا میدان ولیعصر میدویدم. تاکسیها پیادهها را سوار نمیکردند. آن موقع ماشینها جلوی چراغشان طلق آبی میگذاشتند. شیشهها به صورت ضربدری چسب خورده بودند. این اتفاقات خیلی تلخ و در عین حال خاطرهانگیز بود. از اینرو من با خیلی از صحنههای وضعیت سفید عجین هستم. مخصوصا این صدا: توجه توجه علامتی که هم اکنون میشنوید… وضعیت سفید… حالتی بود که چراغها را روشن میکردیم و همه چیز عادی میشد.
یکی از گونههای معمول این سالها، فیلمهایی است که سرنوشت آدمهای پس از جنگ را روایت میکند. مثلا بسیجیای که حالا فرد موفقی شده و سعی میکند در همین شرایط، مانع نمایاندن چهره غیرواقعی از این حقیقت و فرهنگ شود. این فیلمها را چقدر موثر میدانید؟
من هم معتقدم میتوان فیلمهای جنگی را از میدان فیزیکی جنگ، خارج کرد و «درباره جنگ» ساخت. حتما این امکان وجود دارد که جنگ را لمس کرد اما از زاویههای جدید و نو؛ مثلا « آژانس شیشهای» یکی از جذابترین فیلمهای جنگی است، در حالی که یکخاکریز هم در آن نیست، اما سنگرگرفتن و اسلحه و شلیک و دشمن و خودی هست. شاید تصویر بسیجی در این فیلم، بیش از هر فیلم دیگری در ذهن مخاطب مانده باشد. حتما در ذهن شما هم هست.
بله آنجایی که مامور نیروی انتظامی از «حاجکاظم» پرسید «شما بسیجی هستید» و او جواب داد «نخیر هیچربطی به بسیج نداره» و عباس از فاصلهای دور با لهجه مشهدی گفت: « پس چه هستیم حاجی؟ دزدِم؟ آدم کشِم؟ چی هستِم حاجی»؟
بله و این دقیقا انتقال فرهنگ بود. آنجا که میگفت پیش از جنگ روی زمین بوده با تراکتور، بعد از جنگ به همان زمین برگشته اما بیتراکتور. برای همین من معتقدم باید آدمهای جنگ را از ریشه بررسی کرد. ما میتوانیم همت را داخل شهر ببینیم. شهید باکری را پشت میز دانشگاهش ببینیم. این طوری جذابیتهای جدیدی برای فیلم دفاعمقدسی به وجود میآید. چطور نوزادی به دنیا میآید و در 13سالگی حسین فهمیده میشود؟ این انسان با کدام حمایت به اینجا رسیده است؟
انتقادی از سیاسیشدن نگاه به بسیج و فرهنگ بسیجی میشود. شما هم در برخی فرازهای این گفتوگو به آن اشاره کردید. نظر خودتان در اینباره چیست؟
از کارهایی که به سیاست گره بخورد لذت نمیبرم. علاقه دارم حرفهای اخلاقی بزنم، از دفاعمقدس و اهلبیت حرف بزنم. دوست دارم برای بچهها حرف بزنم. در بعد فرهنگی دوست ندارم سیاسیبازی کنم. به نظر من «اخراجیها» وقتی لذتبخش است و در قلب مردم نفوذ میکند که حرفهای دفاعمقدس را بزند. به هرحال رسانهها در هر سطحی باید به افزایش سطح فرهنگ جامعه کمک کنند. اگر تلویزیون و رسانههای مختلف، مانند مطبوعات بتوانند الگوهایی در این زمینه ارایه کنند، شاهد یک اتفاق خوب در حوزه فرهنگ نوعدوستی، همراهی، ایثار و ایستادگی در برابر زور اما در عین تعامل و گفتوگو خواهیم بود.
در ایام هفتهبسیج و سالروز صدور پیام بنیانگذار فقید جمهوریاسلامی هستیم. چقدر در حوزه هنر، باید و نبایدهای این فرهنگ مورد تبیین قرار گرفته است؟
با توجه به فاصلهگرفتن از سالهای جنگ تحمیلی امروزه کمتر به موضوع مقاومت، دفاعمقدس و فرهنگ بسیجی پرداخته میشود. همین مساله سببشده تا حساسیت ما نسبت به این مقوله مهم کم شود. ما نمیتوانیم با آوردن بهانههایی مثل دوری زمانی از سالهای جنگ تحمیلی و مقاومت رزمندگان اسلام، تولید آثارهنری در این ژانر و مخصوصا تولید تئاتر قوی در این حوزه را کاهش دهیم. با گذشت بیش از دودهه از پایان جنگ تحمیلی و رسیدن کشور به یکامنیت و ثبات قابل قبول، امروز وقت آن رسیده که گستره موضوعات مقاومت، بسیج مردمی، فرهنگ فعالیت بیادعا و نوعدوستانه را افزایش دهیم تا هنرمندان بتوانند پرداختن به سوژههای جدید و دنیاهای جدید را تجربه کنند. اگر این اتفاق بیفتد، حتی «جشنواره تئاتر مقاومت» با تنوع و کیفیت بسیار بیشتری برگزار خواهد شد. پراهمیت دانستن نقش مدیران فرهنگی در بسط و گسترش فرهنگ دفاعمقدس یکی از راهکارهای جلوگیری از کلیشهایشدن این عرصه است. فرهنگ مقاومت و بسیج به 8سال دفاعمقدس کشورمان خلاصه نمیشود. موضوعات و سوژههای بسیاری در جامعه فعلی وجود دارند که میتوانند در قالب دفاعمقدس و روحیه کار بسیجی و در چارچوب تئاترهای باارزش به مردم و مخاطبان ارایه شوند. اگر میخواهیم این ژانر در حوزه تئاتر با انرژی مضاعفی راه خود را ادامه دهد باید ترتیبی اتخاذ شود که تولیدات فاخر دهه60 و70 با اجرای مجدد روی صحنه برده شوند.
شاید مشکل اصلی، نبود سوژهپردازی در این حوزه باشد.
دفاعمقدس و کاری که مردم در این عرصه در قالب نیروهای داوطلب بسیجی صورت دادند و در مقاطع بعدی هم ادامه یافت، یکمقوله بینظیر و غیرقابل تکرار است. هنرمندان در بخشهای مختلف به خوبی میتوانند بخشی از این فرهنگ کمنظیر را نشان دهند. به نظر من در سینما و تلویزیون برای نمایش صحنههای دفاعمقدس تلاشهای زیادی انجام شده است. اگرچه لحظات ناب دفاعمقدس برای بسیجیان و افرادی که شرایط را درک و احساس کردهاند محفوظ و تکرارنشدنی است اما باید باور داشت که امدادهای غیبی و کمک خداوند در لحظات عجیبوغریب دفاعمقدس و عملیاتها را نمیتوان به تصویر کشید. یعنی چطور میشود لحظه شهادت و آنچه که بوده را نشان داد؟ اما با شما موافقم که یکی از راههایی که میتوان این ارزشها و فرهنگهای غنی دوران دفاعمقدس را به نسل جوان انتقال داد از راه نویسندگی و فیلم و سریالهای موثر است که باید توجه ویژهای به این عرصه مهم شود. به هرحال اگر نظر مرا در مورد ضعف سینمای ایران میخواهید بدانید، باید بگویم «در نوشته…» نویسنده در ایران با محدودیتهای فراوانی روبهرو است، البته گاهی این محدودیتها باعث بروز خلاقیتهای فراوان هم میشود، اما باید بپذیریم ضعف سینمای ما در درجه اول، نوشتن است و البته این نخستینضعف آن است.
فکر میکنید نسل سوم و چهارم انقلاب که آن دوران را تجربه نکرده و بعضا تصور دیگری درباره بسیج در ذهن دارند، میتوانند با آن مفاهیم ارتباط برقرار کنند؟
باید توجه کرد نسل امروز، متفاوت با نسل گذشته است و این را زمانی که برایشان از فرهنگ و رفتار بسیجی و تلاش رزمندگان ارتش و سپاه خاطرهگویی میکنم، از نگاه توام با تعجب آنها متوجه میشوم. جوانان امروزی با لنز و دوربین دیگری دنیا را تماشا میکنند بنابراین اگر میخواهیم آنها را با اتفاقات و حقایق انقلاب و اسلام آشنا کنیم باید ابتدا نگاهمان همانند آنها باشد و ببینیم که آنها چگونه میبینند و بعد یکقدم به آنها نزدیک شویم ؛ سپس انتظار داشته باشیم آنها دوقدم بهسمت ما حرکت کنند. مشکل آنجاست که ما به آنها نزدیک نمیشویم اما دوست داریم آنها به سلیقه ما عمل کنند و این اشتباه و خطاست. به نظر من باید اتفاقی نو صورت پذیرد تا تحقق اهداف شهدا و رزمندگان باشد؛ یعنی برای یکشروع تازه یکتلنگر لازم است. بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاعمقدس با افتتاح سازمان سینمایی این تلنگر را زده است و البته باید به فکر عمقبخشی و پرهیز از یکسویهنگری در تولید آثار مرتبط با فرهنگ بسیجی و دوران جنگ شد. میدانیم یکی از تاکیدات مقاممعظمرهبری استفاده هنر در ترویج فرهنگ ایثار و روحیه کار بسیجی برای مردم و انتقال ارزشهای دفاعمقدس است که باید حتما مدنظر سینماگران قرار گیرد. به هرحال هدف از تولید فیلمهای این حوزه، این است که نسل جوان را با فرهنگ و ارزشهای همیشگی ایثار و بسیج آشنا کنیم نه اینکه این نسل جنگندیده با روایتهای ناصحیح، از فضا و فرهنگ دفاعمقدس دور شوند. این هم یک آسیب است که باید همه طرفها متوجه آن باشند.
شما با ایفای نقش جوان بسیجی در فیلمهای متعدد دوران جنگ، در ذهن مخاطب نشستهاید و احتمالا به دلیل مانوسبودن با جوانان، نسل جدید هم با شما رابطه گرمی دارد. از پرواز در شب و حماسه مجنون گرفته تا آثاری که اخیرا در سینما نمایش داده شده است. چرا حضور در این نقشها را ادامه دادهاید؟
فکر میکنم حدود 80بار در نقش رزمنده بازی کردم و تا بهحال 30بار هم شهید شدهام (خنده). همین الان هم اگر دونقش به من پیشنهاد کنند که یکی از آنها، نقش رزمنده باشد، من آن را انتخاب میکنم چون قرارم با خدا این است که در عرصه بازیگری، شایستگیهای مردان دوره دفاعمقدس را نشان بدهم. من سر حرفم هستم. در کارهای تلویزیونی مانند «سیمرغ» و «وضعیت سفید» هم تلاشکردم در همین مسیر حرکت کنم. این سریال که مورد پسند جامعه هم واقع شد نسبتبه کارهای جنگی بهشدت کار متفاوتی بود. حمید نعمتالله نگاه جدیدی به فریمها و کادرهایش دارد به همین دلیل قصه را جور دیگری روایت کرده است. من پیش از «وضعیت سفید» با نعمتالله کار نکرده بودم. خودم شخصیت «احمد» را به خاطر متفاوتبودنش دوست داشتم. برخورد و رابطهاش با خانوادهاش جالب بود. خانوادهاش از ترس موشکباران از تهران دور شدهاند. از بین این جماعت فراری یکنفر پیدا میشود که خودش به جبهه میرود و میجنگد. در این سریال سعی کردم جنس بازیام متفاوت باشد. من تنها بازیگری هستم که با ریش تیغزده نقشی بازی نکردم. به جز نقش شهید رجایی و شهید کشوری که در دوره سربازیشان ریشهایم را زدم. خیلی از بازیگرانی که مثل من روی اعتقاداتشان ایستادند، الان نیستند. آنها کنار گذاشته شدند. مگر شکل بازیشان را تغییر داده باشند و نقش منفی بازی کرده باشند. من تنها کسی هستم که خودم را تغییر ندادم و هنوز دارم بازی میکنم. حتما تفاوتهایی بین بازی من بوده که کارگردان انتخابم کرده است. حتی بازیگران جوان «وضعیت سفید» هم بازیگران خوبی بودند. بله من با این جوانها مانوس بودم و سالها با اینها کار کردم. کارشان را از «کانون حر» شروع کردند. عباس غزالی را من به عرصه سینما معرفی کردم. او از اوایل دوره راهنمایی در کانون حر بود. خیلیهای دیگر مثل امیرحسین مدرس، علی سلیمانی، شهرام عبدلی، محسن تنابنده، مهرداد رایانی، رحمان سیفیآزاد و… اینها همه جزو گروههای تئاتر کانون حر بودند. در عرصه موسیقی هم همینطور. علی لهراسبی و علی تفرشی در کانون حر فعالیت میکردند. این کانون حر که میگویم روبهروی راهآهن تهران است، حتی مداحان خیلی خوبی هم از آنجا بیرون آمدهاند، این کانون زیرنظر آموزشوپرورش کار میکند و از بچهها شهریهای نمیگیرد. بعضی از این دوستان، کار دفاعمقدس هم انجام دادهاند یا ایفاگر نقش بسیجی بودهاند. به نظرم این فرهنگ، همچنان ناشناخته است یا برخی رفتارهای اشتباه، روی شناساندن آن سایه افکنده است و برای همین باید برای آن تلاش کرد.
در سریال مختارنامه هم نقش شما، بیشباهت به فیلمهای دوران جنگ و جوان بسیجی نبود.
بله نقشی کوتاه که روایتگر یکی از سرداران سپاه اماممجتبی(ع) بود که همراه ایشان به مدائن آمده بود. کار با آقای میرباقری آن هم در چنین سریالی یکافتخار است و نباید آن را از دست داد.
پیش از بازی در فیلمهای دفاع مقدس، بازی میکردید؟
من از ۱۲سالگی مشغول بازیگری هستم. البته رشته تحصیلی من در دانشگاه، کارگردانی بود.
از چهرههای شاخص سینما، با کدام یک همکلاس بودید؟
اصغر فرهادی همکلاسی من بود. او از معدود چهرههای دانشگاه هنرهای زیباست که سلیقهای بیبدیل، استعدادی کمنظیر و توانایی بیمثال در کارگردانی سینما دارد. دوستش دارم و فیلم مشهور او «جدایی نادر از سیمین» را ستایش میکنم. بهنظرم این اثر، بهترین فیلم او و یکی از فیلمهای ماندگار سینمای ایران است. خودم هم بیشتر به نویسندگی، کارگردانی و موسیقی علاقه دارم اما معلم هستم و شغل اصلی من معلمی است. مردم من را بهعنوان بازیگر نقشهای مثبت میشناسند. در حالی که من خودم کارگردانی را بیشتر میپسندم.
چرا؟ بازیگری جذابیت بیشتری ندارد؟
برای من کارگردانی هیجان بیشتری دارد. کارگردانی برایم مثل معلمی است. من حدود 30سال است معلم هستم و از اینجهت، هیچ کار دیگری را با آن قابل قیاس نمیدانم.
و برای همین روحیه، حتی برای کارگردانی سینما هم بهسراغ فیلم کودک رفتید؟ که حالوهوای معلمی حفظ شود؟
بهنظر من بچهها را باید جدی گرفت. البته فیلم «پیشونیسفید» درباره نوجوانان و بزرگسالان است. از بس بچهها را جدی نگرفتیم، فیلمهای بچهها نابود شده است. الان فیلم خوب برای کودکان و نوجوانان نداریم. بچههای ما مجبورند کارهای دیگر نگاه کنند. چون به آنها خوراک نمیدهیم. من به این فیلم بسیار جدی نگاه کردم. فیلمی ساختم با بازیگران خوب، گریم منحصربهفرد، هزینه زیاد و البته کارگردانی بسیار ضعیف (میخندد).
حس خود شما نسبت به جنگ و حضور در آن چه بود؟
من در دوره موشکباران تهران، تئاتر بازی میکردم. نمایشی داشتیم به نام «حج ابراهیم، حج عاشورا». در این نمایش ظرفیتهای دراماتیک کربلا را به ظهور میرساندیم. من از ته خیابان نواب به باغ فردوس میرفتم. مادرم خیلی نگران میشد. وقتی برمیگشتم بهدلیل موشکباران تاریکی مطلق بود. آن موقع ۱۵سال داشتم. وقتی این خیابانها را میآمدم جلوی پایم را نمیدیدم. از باغ فردوس تا میدان ولیعصر میدویدم. تاکسیها پیادهها را سوار نمیکردند. آن موقع ماشینها جلوی چراغشان طلق آبی میگذاشتند. شیشهها به صورت ضربدری چسب خورده بودند. این اتفاقات خیلی تلخ و در عین حال خاطرهانگیز بود. از اینرو من با خیلی از صحنههای وضعیت سفید عجین هستم. مخصوصا این صدا: توجه توجه علامتی که هم اکنون میشنوید… وضعیت سفید… حالتی بود که چراغها را روشن میکردیم و همه چیز عادی میشد.
یکی از گونههای معمول این سالها، فیلمهایی است که سرنوشت آدمهای پس از جنگ را روایت میکند. مثلا بسیجیای که حالا فرد موفقی شده و سعی میکند در همین شرایط، مانع نمایاندن چهره غیرواقعی از این حقیقت و فرهنگ شود. این فیلمها را چقدر موثر میدانید؟
من هم معتقدم میتوان فیلمهای جنگی را از میدان فیزیکی جنگ، خارج کرد و «درباره جنگ» ساخت. حتما این امکان وجود دارد که جنگ را لمس کرد اما از زاویههای جدید و نو؛ مثلا « آژانس شیشهای» یکی از جذابترین فیلمهای جنگی است، در حالی که یکخاکریز هم در آن نیست، اما سنگرگرفتن و اسلحه و شلیک و دشمن و خودی هست. شاید تصویر بسیجی در این فیلم، بیش از هر فیلم دیگری در ذهن مخاطب مانده باشد. حتما در ذهن شما هم هست.
بله آنجایی که مامور نیروی انتظامی از «حاجکاظم» پرسید «شما بسیجی هستید» و او جواب داد «نخیر هیچربطی به بسیج نداره» و عباس از فاصلهای دور با لهجه مشهدی گفت: « پس چه هستیم حاجی؟ دزدِم؟ آدم کشِم؟ چی هستِم حاجی»؟
بله و این دقیقا انتقال فرهنگ بود. آنجا که میگفت پیش از جنگ روی زمین بوده با تراکتور، بعد از جنگ به همان زمین برگشته اما بیتراکتور. برای همین من معتقدم باید آدمهای جنگ را از ریشه بررسی کرد. ما میتوانیم همت را داخل شهر ببینیم. شهید باکری را پشت میز دانشگاهش ببینیم. این طوری جذابیتهای جدیدی برای فیلم دفاعمقدسی به وجود میآید. چطور نوزادی به دنیا میآید و در 13سالگی حسین فهمیده میشود؟ این انسان با کدام حمایت به اینجا رسیده است؟
انتقادی از سیاسیشدن نگاه به بسیج و فرهنگ بسیجی میشود. شما هم در برخی فرازهای این گفتوگو به آن اشاره کردید. نظر خودتان در اینباره چیست؟
از کارهایی که به سیاست گره بخورد لذت نمیبرم. علاقه دارم حرفهای اخلاقی بزنم، از دفاعمقدس و اهلبیت حرف بزنم. دوست دارم برای بچهها حرف بزنم. در بعد فرهنگی دوست ندارم سیاسیبازی کنم. به نظر من «اخراجیها» وقتی لذتبخش است و در قلب مردم نفوذ میکند که حرفهای دفاعمقدس را بزند. به هرحال رسانهها در هر سطحی باید به افزایش سطح فرهنگ جامعه کمک کنند. اگر تلویزیون و رسانههای مختلف، مانند مطبوعات بتوانند الگوهایی در این زمینه ارایه کنند، شاهد یک اتفاق خوب در حوزه فرهنگ نوعدوستی، همراهی، ایثار و ایستادگی در برابر زور اما در عین تعامل و گفتوگو خواهیم بود.
تصویر «سیدجــــــــواد هاشـــمی» در ذهن مخاطب ایرانی با «جوان بسیجی»، منطبق شده است. همه آنهایی که این سید متولد۱۳۴۴ در تهران را میشناسند، میدانند در تفکرات مختلف درون نظام، دوستانی دارد و روحیه تعاملگرا و آرام او، دلیل این امر است. هاشمی، کارگردانی خوانده آنهم در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاهتهران و در سال۱۳۷۳ فارغالتحصیل شده است. معلم است و هماکنون علاوهبر تدریس، به کارگردانی تئاتر و سینما نیز مشغول است. مسوولیت هنری کانون فرهنگی و تربیتی «حر» که بازیگران و هنرمندان بسیاری به جامعه معرفی کرده است را در کارنامه دارد. احمد کشوری سریال «سیمرغ»، پای ثابت آثار دفاعمقدس هم بوده است؛ از پرواز در شب مرحوم رسول ملاقلیپور گرفته تا «حماسه مجنون». کارگردانی تئاتر انجام میدهد. آهنگسازی، اجرا، بازیگری و نویسندگی هم میکند. کتابهای «پرواز»، «قصه پرماجرا»، «باران» و «پنج نمایشنامه» را میتوان از آثار او نام برد. با کارگردان نمایشهای «دروازه ساعات» و «شانههای خسته» بهمناسبت هفته بسیج به گفتوگو نشستهایم.
در ایام هفتهبسیج و سالروز صدور پیام بنیانگذار فقید جمهوریاسلامی هستیم. چقدر در حوزه هنر، باید و نبایدهای این فرهنگ مورد تبیین قرار گرفته است؟
با توجه به فاصلهگرفتن از سالهای جنگ تحمیلی امروزه کمتر به موضوع مقاومت، دفاعمقدس و فرهنگ بسیجی پرداخته میشود. همین مساله سببشده تا حساسیت ما نسبت به این مقوله مهم کم شود. ما نمیتوانیم با آوردن بهانههایی مثل دوری زمانی از سالهای جنگ تحمیلی و مقاومت رزمندگان اسلام، تولید آثارهنری در این ژانر و مخصوصا تولید تئاتر قوی در این حوزه را کاهش دهیم. با گذشت بیش از دودهه از پایان جنگ تحمیلی و رسیدن کشور به یکامنیت و ثبات قابل قبول، امروز وقت آن رسیده که گستره موضوعات مقاومت، بسیج مردمی، فرهنگ فعالیت بیادعا و نوعدوستانه را افزایش دهیم تا هنرمندان بتوانند پرداختن به سوژههای جدید و دنیاهای جدید را تجربه کنند. اگر این اتفاق بیفتد، حتی «جشنواره تئاتر مقاومت» با تنوع و کیفیت بسیار بیشتری برگزار خواهد شد. پراهمیت دانستن نقش مدیران فرهنگی در بسط و گسترش فرهنگ دفاعمقدس یکی از راهکارهای جلوگیری از کلیشهایشدن این عرصه است. فرهنگ مقاومت و بسیج به 8سال دفاعمقدس کشورمان خلاصه نمیشود. موضوعات و سوژههای بسیاری در جامعه فعلی وجود دارند که میتوانند در قالب دفاعمقدس و روحیه کار بسیجی و در چارچوب تئاترهای باارزش به مردم و مخاطبان ارایه شوند. اگر میخواهیم این ژانر در حوزه تئاتر با انرژی مضاعفی راه خود را ادامه دهد باید ترتیبی اتخاذ شود که تولیدات فاخر دهه60 و70 با اجرای مجدد روی صحنه برده شوند.
شاید مشکل اصلی، نبود سوژهپردازی در این حوزه باشد.
دفاعمقدس و کاری که مردم در این عرصه در قالب نیروهای داوطلب بسیجی صورت دادند و در مقاطع بعدی هم ادامه یافت، یکمقوله بینظیر و غیرقابل تکرار است. هنرمندان در بخشهای مختلف به خوبی میتوانند بخشی از این فرهنگ کمنظیر را نشان دهند. به نظر من در سینما و تلویزیون برای نمایش صحنههای دفاعمقدس تلاشهای زیادی انجام شده است. اگرچه لحظات ناب دفاعمقدس برای بسیجیان و افرادی که شرایط را درک و احساس کردهاند محفوظ و تکرارنشدنی است اما باید باور داشت که امدادهای غیبی و کمک خداوند در لحظات عجیبوغریب دفاعمقدس و عملیاتها را نمیتوان به تصویر کشید. یعنی چطور میشود لحظه شهادت و آنچه که بوده را نشان داد؟ اما با شما موافقم که یکی از راههایی که میتوان این ارزشها و فرهنگهای غنی دوران دفاعمقدس را به نسل جوان انتقال داد از راه نویسندگی و فیلم و سریالهای موثر است که باید توجه ویژهای به این عرصه مهم شود. به هرحال اگر نظر مرا در مورد ضعف سینمای ایران میخواهید بدانید، باید بگویم «در نوشته…» نویسنده در ایران با محدودیتهای فراوانی روبهرو است، البته گاهی این محدودیتها باعث بروز خلاقیتهای فراوان هم میشود، اما باید بپذیریم ضعف سینمای ما در درجه اول، نوشتن است و البته این نخستینضعف آن است.
فکر میکنید نسل سوم و چهارم انقلاب که آن دوران را تجربه نکرده و بعضا تصور دیگری درباره بسیج در ذهن دارند، میتوانند با آن مفاهیم ارتباط برقرار کنند؟
باید توجه کرد نسل امروز، متفاوت با نسل گذشته است و این را زمانی که برایشان از فرهنگ و رفتار بسیجی و تلاش رزمندگان ارتش و سپاه خاطرهگویی میکنم، از نگاه توام با تعجب آنها متوجه میشوم. جوانان امروزی با لنز و دوربین دیگری دنیا را تماشا میکنند بنابراین اگر میخواهیم آنها را با اتفاقات و حقایق انقلاب و اسلام آشنا کنیم باید ابتدا نگاهمان همانند آنها باشد و ببینیم که آنها چگونه میبینند و بعد یکقدم به آنها نزدیک شویم ؛ سپس انتظار داشته باشیم آنها دوقدم بهسمت ما حرکت کنند. مشکل آنجاست که ما به آنها نزدیک نمیشویم اما دوست داریم آنها به سلیقه ما عمل کنند و این اشتباه و خطاست. به نظر من باید اتفاقی نو صورت پذیرد تا تحقق اهداف شهدا و رزمندگان باشد؛ یعنی برای یکشروع تازه یکتلنگر لازم است. بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاعمقدس با افتتاح سازمان سینمایی این تلنگر را زده است و البته باید به فکر عمقبخشی و پرهیز از یکسویهنگری در تولید آثار مرتبط با فرهنگ بسیجی و دوران جنگ شد. میدانیم یکی از تاکیدات مقاممعظمرهبری استفاده هنر در ترویج فرهنگ ایثار و روحیه کار بسیجی برای مردم و انتقال ارزشهای دفاعمقدس است که باید حتما مدنظر سینماگران قرار گیرد. به هرحال هدف از تولید فیلمهای این حوزه، این است که نسل جوان را با فرهنگ و ارزشهای همیشگی ایثار و بسیج آشنا کنیم نه اینکه این نسل جنگندیده با روایتهای ناصحیح، از فضا و فرهنگ دفاعمقدس دور شوند. این هم یک آسیب است که باید همه طرفها متوجه آن باشند.
شما با ایفای نقش جوان بسیجی در فیلمهای متعدد دوران جنگ، در ذهن مخاطب نشستهاید و احتمالا به دلیل مانوسبودن با جوانان، نسل جدید هم با شما رابطه گرمی دارد. از پرواز در شب و حماسه مجنون گرفته تا آثاری که اخیرا در سینما نمایش داده شده است. چرا حضور در این نقشها را ادامه دادهاید؟
فکر میکنم حدود 80بار در نقش رزمنده بازی کردم و تا بهحال 30بار هم شهید شدهام (خنده). همین الان هم اگر دونقش به من پیشنهاد کنند که یکی از آنها، نقش رزمنده باشد، من آن را انتخاب میکنم چون قرارم با خدا این است که در عرصه بازیگری، شایستگیهای مردان دوره دفاعمقدس را نشان بدهم. من سر حرفم هستم. در کارهای تلویزیونی مانند «سیمرغ» و «وضعیت سفید» هم تلاشکردم در همین مسیر حرکت کنم. این سریال که مورد پسند جامعه هم واقع شد نسبتبه کارهای جنگی بهشدت کار متفاوتی بود. حمید نعمتالله نگاه جدیدی به فریمها و کادرهایش دارد به همین دلیل قصه را جور دیگری روایت کرده است. من پیش از «وضعیت سفید» با نعمتالله کار نکرده بودم. خودم شخصیت «احمد» را به خاطر متفاوتبودنش دوست داشتم. برخورد و رابطهاش با خانوادهاش جالب بود. خانوادهاش از ترس موشکباران از تهران دور شدهاند. از بین این جماعت فراری یکنفر پیدا میشود که خودش به جبهه میرود و میجنگد. در این سریال سعی کردم جنس بازیام متفاوت باشد. من تنها بازیگری هستم که با ریش تیغزده نقشی بازی نکردم. به جز نقش شهید رجایی و شهید کشوری که در دوره سربازیشان ریشهایم را زدم. خیلی از بازیگرانی که مثل من روی اعتقاداتشان ایستادند، الان نیستند. آنها کنار گذاشته شدند. مگر شکل بازیشان را تغییر داده باشند و نقش منفی بازی کرده باشند. من تنها کسی هستم که خودم را تغییر ندادم و هنوز دارم بازی میکنم. حتما تفاوتهایی بین بازی من بوده که کارگردان انتخابم کرده است. حتی بازیگران جوان «وضعیت سفید» هم بازیگران خوبی بودند. بله من با این جوانها مانوس بودم و سالها با اینها کار کردم. کارشان را از «کانون حر» شروع کردند. عباس غزالی را من به عرصه سینما معرفی کردم. او از اوایل دوره راهنمایی در کانون حر بود. خیلیهای دیگر مثل امیرحسین مدرس، علی سلیمانی، شهرام عبدلی، محسن تنابنده، مهرداد رایانی، رحمان سیفیآزاد و… اینها همه جزو گروههای تئاتر کانون حر بودند. در عرصه موسیقی هم همینطور. علی لهراسبی و علی تفرشی در کانون حر فعالیت میکردند. این کانون حر که میگویم روبهروی راهآهن تهران است، حتی مداحان خیلی خوبی هم از آنجا بیرون آمدهاند، این کانون زیرنظر آموزشوپرورش کار میکند و از بچهها شهریهای نمیگیرد. بعضی از این دوستان، کار دفاعمقدس هم انجام دادهاند یا ایفاگر نقش بسیجی بودهاند. به نظرم این فرهنگ، همچنان ناشناخته است یا برخی رفتارهای اشتباه، روی شناساندن آن سایه افکنده است و برای همین باید برای آن تلاش کرد.
در سریال مختارنامه هم نقش شما، بیشباهت به فیلمهای دوران جنگ و جوان بسیجی نبود.
بله نقشی کوتاه که روایتگر یکی از سرداران سپاه اماممجتبی(ع) بود که همراه ایشان به مدائن آمده بود. کار با آقای میرباقری آن هم در چنین سریالی یکافتخار است و نباید آن را از دست داد.
پیش از بازی در فیلمهای دفاع مقدس، بازی میکردید؟
من از ۱۲سالگی مشغول بازیگری هستم. البته رشته تحصیلی من در دانشگاه، کارگردانی بود.
از چهرههای شاخص سینما، با کدام یک همکلاس بودید؟
اصغر فرهادی همکلاسی من بود. او از معدود چهرههای دانشگاه هنرهای زیباست که سلیقهای بیبدیل، استعدادی کمنظیر و توانایی بیمثال در کارگردانی سینما دارد. دوستش دارم و فیلم مشهور او «جدایی نادر از سیمین» را ستایش میکنم. بهنظرم این اثر، بهترین فیلم او و یکی از فیلمهای ماندگار سینمای ایران است. خودم هم بیشتر به نویسندگی، کارگردانی و موسیقی علاقه دارم اما معلم هستم و شغل اصلی من معلمی است. مردم من را بهعنوان بازیگر نقشهای مثبت میشناسند. در حالی که من خودم کارگردانی را بیشتر میپسندم.
چرا؟ بازیگری جذابیت بیشتری ندارد؟
برای من کارگردانی هیجان بیشتری دارد. کارگردانی برایم مثل معلمی است. من حدود 30سال است معلم هستم و از اینجهت، هیچ کار دیگری را با آن قابل قیاس نمیدانم.
و برای همین روحیه، حتی برای کارگردانی سینما هم بهسراغ فیلم کودک رفتید؟ که حالوهوای معلمی حفظ شود؟
بهنظر من بچهها را باید جدی گرفت. البته فیلم «پیشونیسفید» درباره نوجوانان و بزرگسالان است. از بس بچهها را جدی نگرفتیم، فیلمهای بچهها نابود شده است. الان فیلم خوب برای کودکان و نوجوانان نداریم. بچههای ما مجبورند کارهای دیگر نگاه کنند. چون به آنها خوراک نمیدهیم. من به این فیلم بسیار جدی نگاه کردم. فیلمی ساختم با بازیگران خوب، گریم منحصربهفرد، هزینه زیاد و البته کارگردانی بسیار ضعیف (میخندد).
حس خود شما نسبت به جنگ و حضور در آن چه بود؟
من در دوره موشکباران تهران، تئاتر بازی میکردم. نمایشی داشتیم به نام «حج ابراهیم، حج عاشورا». در این نمایش ظرفیتهای دراماتیک کربلا را به ظهور میرساندیم. من از ته خیابان نواب به باغ فردوس میرفتم. مادرم خیلی نگران میشد. وقتی برمیگشتم بهدلیل موشکباران تاریکی مطلق بود. آن موقع ۱۵سال داشتم. وقتی این خیابانها را میآمدم جلوی پایم را نمیدیدم. از باغ فردوس تا میدان ولیعصر میدویدم. تاکسیها پیادهها را سوار نمیکردند. آن موقع ماشینها جلوی چراغشان طلق آبی میگذاشتند. شیشهها به صورت ضربدری چسب خورده بودند. این اتفاقات خیلی تلخ و در عین حال خاطرهانگیز بود. از اینرو من با خیلی از صحنههای وضعیت سفید عجین هستم. مخصوصا این صدا: توجه توجه علامتی که هم اکنون میشنوید… وضعیت سفید… حالتی بود که چراغها را روشن میکردیم و همه چیز عادی میشد.
یکی از گونههای معمول این سالها، فیلمهایی است که سرنوشت آدمهای پس از جنگ را روایت میکند. مثلا بسیجیای که حالا فرد موفقی شده و سعی میکند در همین شرایط، مانع نمایاندن چهره غیرواقعی از این حقیقت و فرهنگ شود. این فیلمها را چقدر موثر میدانید؟
من هم معتقدم میتوان فیلمهای جنگی را از میدان فیزیکی جنگ، خارج کرد و «درباره جنگ» ساخت. حتما این امکان وجود دارد که جنگ را لمس کرد اما از زاویههای جدید و نو؛ مثلا « آژانس شیشهای» یکی از جذابترین فیلمهای جنگی است، در حالی که یکخاکریز هم در آن نیست، اما سنگرگرفتن و اسلحه و شلیک و دشمن و خودی هست. شاید تصویر بسیجی در این فیلم، بیش از هر فیلم دیگری در ذهن مخاطب مانده باشد. حتما در ذهن شما هم هست.
بله آنجایی که مامور نیروی انتظامی از «حاجکاظم» پرسید «شما بسیجی هستید» و او جواب داد «نخیر هیچربطی به بسیج نداره» و عباس از فاصلهای دور با لهجه مشهدی گفت: « پس چه هستیم حاجی؟ دزدِم؟ آدم کشِم؟ چی هستِم حاجی»؟
بله و این دقیقا انتقال فرهنگ بود. آنجا که میگفت پیش از جنگ روی زمین بوده با تراکتور، بعد از جنگ به همان زمین برگشته اما بیتراکتور. برای همین من معتقدم باید آدمهای جنگ را از ریشه بررسی کرد. ما میتوانیم همت را داخل شهر ببینیم. شهید باکری را پشت میز دانشگاهش ببینیم. این طوری جذابیتهای جدیدی برای فیلم دفاعمقدسی به وجود میآید. چطور نوزادی به دنیا میآید و در 13سالگی حسین فهمیده میشود؟ این انسان با کدام حمایت به اینجا رسیده است؟
انتقادی از سیاسیشدن نگاه به بسیج و فرهنگ بسیجی میشود. شما هم در برخی فرازهای این گفتوگو به آن اشاره کردید. نظر خودتان در اینباره چیست؟
از کارهایی که به سیاست گره بخورد لذت نمیبرم. علاقه دارم حرفهای اخلاقی بزنم، از دفاعمقدس و اهلبیت حرف بزنم. دوست دارم برای بچهها حرف بزنم. در بعد فرهنگی دوست ندارم سیاسیبازی کنم. به نظر من «اخراجیها» وقتی لذتبخش است و در قلب مردم نفوذ میکند که حرفهای دفاعمقدس را بزند. به هرحال رسانهها در هر سطحی باید به افزایش سطح فرهنگ جامعه کمک کنند. اگر تلویزیون و رسانههای مختلف، مانند مطبوعات بتوانند الگوهایی در این زمینه ارایه کنند، شاهد یک اتفاق خوب در حوزه فرهنگ نوعدوستی، همراهی، ایثار و ایستادگی در برابر زور اما در عین تعامل و گفتوگو خواهیم بود.
در ایام هفتهبسیج و سالروز صدور پیام بنیانگذار فقید جمهوریاسلامی هستیم. چقدر در حوزه هنر، باید و نبایدهای این فرهنگ مورد تبیین قرار گرفته است؟
با توجه به فاصلهگرفتن از سالهای جنگ تحمیلی امروزه کمتر به موضوع مقاومت، دفاعمقدس و فرهنگ بسیجی پرداخته میشود. همین مساله سببشده تا حساسیت ما نسبت به این مقوله مهم کم شود. ما نمیتوانیم با آوردن بهانههایی مثل دوری زمانی از سالهای جنگ تحمیلی و مقاومت رزمندگان اسلام، تولید آثارهنری در این ژانر و مخصوصا تولید تئاتر قوی در این حوزه را کاهش دهیم. با گذشت بیش از دودهه از پایان جنگ تحمیلی و رسیدن کشور به یکامنیت و ثبات قابل قبول، امروز وقت آن رسیده که گستره موضوعات مقاومت، بسیج مردمی، فرهنگ فعالیت بیادعا و نوعدوستانه را افزایش دهیم تا هنرمندان بتوانند پرداختن به سوژههای جدید و دنیاهای جدید را تجربه کنند. اگر این اتفاق بیفتد، حتی «جشنواره تئاتر مقاومت» با تنوع و کیفیت بسیار بیشتری برگزار خواهد شد. پراهمیت دانستن نقش مدیران فرهنگی در بسط و گسترش فرهنگ دفاعمقدس یکی از راهکارهای جلوگیری از کلیشهایشدن این عرصه است. فرهنگ مقاومت و بسیج به 8سال دفاعمقدس کشورمان خلاصه نمیشود. موضوعات و سوژههای بسیاری در جامعه فعلی وجود دارند که میتوانند در قالب دفاعمقدس و روحیه کار بسیجی و در چارچوب تئاترهای باارزش به مردم و مخاطبان ارایه شوند. اگر میخواهیم این ژانر در حوزه تئاتر با انرژی مضاعفی راه خود را ادامه دهد باید ترتیبی اتخاذ شود که تولیدات فاخر دهه60 و70 با اجرای مجدد روی صحنه برده شوند.
شاید مشکل اصلی، نبود سوژهپردازی در این حوزه باشد.
دفاعمقدس و کاری که مردم در این عرصه در قالب نیروهای داوطلب بسیجی صورت دادند و در مقاطع بعدی هم ادامه یافت، یکمقوله بینظیر و غیرقابل تکرار است. هنرمندان در بخشهای مختلف به خوبی میتوانند بخشی از این فرهنگ کمنظیر را نشان دهند. به نظر من در سینما و تلویزیون برای نمایش صحنههای دفاعمقدس تلاشهای زیادی انجام شده است. اگرچه لحظات ناب دفاعمقدس برای بسیجیان و افرادی که شرایط را درک و احساس کردهاند محفوظ و تکرارنشدنی است اما باید باور داشت که امدادهای غیبی و کمک خداوند در لحظات عجیبوغریب دفاعمقدس و عملیاتها را نمیتوان به تصویر کشید. یعنی چطور میشود لحظه شهادت و آنچه که بوده را نشان داد؟ اما با شما موافقم که یکی از راههایی که میتوان این ارزشها و فرهنگهای غنی دوران دفاعمقدس را به نسل جوان انتقال داد از راه نویسندگی و فیلم و سریالهای موثر است که باید توجه ویژهای به این عرصه مهم شود. به هرحال اگر نظر مرا در مورد ضعف سینمای ایران میخواهید بدانید، باید بگویم «در نوشته…» نویسنده در ایران با محدودیتهای فراوانی روبهرو است، البته گاهی این محدودیتها باعث بروز خلاقیتهای فراوان هم میشود، اما باید بپذیریم ضعف سینمای ما در درجه اول، نوشتن است و البته این نخستینضعف آن است.
فکر میکنید نسل سوم و چهارم انقلاب که آن دوران را تجربه نکرده و بعضا تصور دیگری درباره بسیج در ذهن دارند، میتوانند با آن مفاهیم ارتباط برقرار کنند؟
باید توجه کرد نسل امروز، متفاوت با نسل گذشته است و این را زمانی که برایشان از فرهنگ و رفتار بسیجی و تلاش رزمندگان ارتش و سپاه خاطرهگویی میکنم، از نگاه توام با تعجب آنها متوجه میشوم. جوانان امروزی با لنز و دوربین دیگری دنیا را تماشا میکنند بنابراین اگر میخواهیم آنها را با اتفاقات و حقایق انقلاب و اسلام آشنا کنیم باید ابتدا نگاهمان همانند آنها باشد و ببینیم که آنها چگونه میبینند و بعد یکقدم به آنها نزدیک شویم ؛ سپس انتظار داشته باشیم آنها دوقدم بهسمت ما حرکت کنند. مشکل آنجاست که ما به آنها نزدیک نمیشویم اما دوست داریم آنها به سلیقه ما عمل کنند و این اشتباه و خطاست. به نظر من باید اتفاقی نو صورت پذیرد تا تحقق اهداف شهدا و رزمندگان باشد؛ یعنی برای یکشروع تازه یکتلنگر لازم است. بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاعمقدس با افتتاح سازمان سینمایی این تلنگر را زده است و البته باید به فکر عمقبخشی و پرهیز از یکسویهنگری در تولید آثار مرتبط با فرهنگ بسیجی و دوران جنگ شد. میدانیم یکی از تاکیدات مقاممعظمرهبری استفاده هنر در ترویج فرهنگ ایثار و روحیه کار بسیجی برای مردم و انتقال ارزشهای دفاعمقدس است که باید حتما مدنظر سینماگران قرار گیرد. به هرحال هدف از تولید فیلمهای این حوزه، این است که نسل جوان را با فرهنگ و ارزشهای همیشگی ایثار و بسیج آشنا کنیم نه اینکه این نسل جنگندیده با روایتهای ناصحیح، از فضا و فرهنگ دفاعمقدس دور شوند. این هم یک آسیب است که باید همه طرفها متوجه آن باشند.
شما با ایفای نقش جوان بسیجی در فیلمهای متعدد دوران جنگ، در ذهن مخاطب نشستهاید و احتمالا به دلیل مانوسبودن با جوانان، نسل جدید هم با شما رابطه گرمی دارد. از پرواز در شب و حماسه مجنون گرفته تا آثاری که اخیرا در سینما نمایش داده شده است. چرا حضور در این نقشها را ادامه دادهاید؟
فکر میکنم حدود 80بار در نقش رزمنده بازی کردم و تا بهحال 30بار هم شهید شدهام (خنده). همین الان هم اگر دونقش به من پیشنهاد کنند که یکی از آنها، نقش رزمنده باشد، من آن را انتخاب میکنم چون قرارم با خدا این است که در عرصه بازیگری، شایستگیهای مردان دوره دفاعمقدس را نشان بدهم. من سر حرفم هستم. در کارهای تلویزیونی مانند «سیمرغ» و «وضعیت سفید» هم تلاشکردم در همین مسیر حرکت کنم. این سریال که مورد پسند جامعه هم واقع شد نسبتبه کارهای جنگی بهشدت کار متفاوتی بود. حمید نعمتالله نگاه جدیدی به فریمها و کادرهایش دارد به همین دلیل قصه را جور دیگری روایت کرده است. من پیش از «وضعیت سفید» با نعمتالله کار نکرده بودم. خودم شخصیت «احمد» را به خاطر متفاوتبودنش دوست داشتم. برخورد و رابطهاش با خانوادهاش جالب بود. خانوادهاش از ترس موشکباران از تهران دور شدهاند. از بین این جماعت فراری یکنفر پیدا میشود که خودش به جبهه میرود و میجنگد. در این سریال سعی کردم جنس بازیام متفاوت باشد. من تنها بازیگری هستم که با ریش تیغزده نقشی بازی نکردم. به جز نقش شهید رجایی و شهید کشوری که در دوره سربازیشان ریشهایم را زدم. خیلی از بازیگرانی که مثل من روی اعتقاداتشان ایستادند، الان نیستند. آنها کنار گذاشته شدند. مگر شکل بازیشان را تغییر داده باشند و نقش منفی بازی کرده باشند. من تنها کسی هستم که خودم را تغییر ندادم و هنوز دارم بازی میکنم. حتما تفاوتهایی بین بازی من بوده که کارگردان انتخابم کرده است. حتی بازیگران جوان «وضعیت سفید» هم بازیگران خوبی بودند. بله من با این جوانها مانوس بودم و سالها با اینها کار کردم. کارشان را از «کانون حر» شروع کردند. عباس غزالی را من به عرصه سینما معرفی کردم. او از اوایل دوره راهنمایی در کانون حر بود. خیلیهای دیگر مثل امیرحسین مدرس، علی سلیمانی، شهرام عبدلی، محسن تنابنده، مهرداد رایانی، رحمان سیفیآزاد و… اینها همه جزو گروههای تئاتر کانون حر بودند. در عرصه موسیقی هم همینطور. علی لهراسبی و علی تفرشی در کانون حر فعالیت میکردند. این کانون حر که میگویم روبهروی راهآهن تهران است، حتی مداحان خیلی خوبی هم از آنجا بیرون آمدهاند، این کانون زیرنظر آموزشوپرورش کار میکند و از بچهها شهریهای نمیگیرد. بعضی از این دوستان، کار دفاعمقدس هم انجام دادهاند یا ایفاگر نقش بسیجی بودهاند. به نظرم این فرهنگ، همچنان ناشناخته است یا برخی رفتارهای اشتباه، روی شناساندن آن سایه افکنده است و برای همین باید برای آن تلاش کرد.
در سریال مختارنامه هم نقش شما، بیشباهت به فیلمهای دوران جنگ و جوان بسیجی نبود.
بله نقشی کوتاه که روایتگر یکی از سرداران سپاه اماممجتبی(ع) بود که همراه ایشان به مدائن آمده بود. کار با آقای میرباقری آن هم در چنین سریالی یکافتخار است و نباید آن را از دست داد.
پیش از بازی در فیلمهای دفاع مقدس، بازی میکردید؟
من از ۱۲سالگی مشغول بازیگری هستم. البته رشته تحصیلی من در دانشگاه، کارگردانی بود.
از چهرههای شاخص سینما، با کدام یک همکلاس بودید؟
اصغر فرهادی همکلاسی من بود. او از معدود چهرههای دانشگاه هنرهای زیباست که سلیقهای بیبدیل، استعدادی کمنظیر و توانایی بیمثال در کارگردانی سینما دارد. دوستش دارم و فیلم مشهور او «جدایی نادر از سیمین» را ستایش میکنم. بهنظرم این اثر، بهترین فیلم او و یکی از فیلمهای ماندگار سینمای ایران است. خودم هم بیشتر به نویسندگی، کارگردانی و موسیقی علاقه دارم اما معلم هستم و شغل اصلی من معلمی است. مردم من را بهعنوان بازیگر نقشهای مثبت میشناسند. در حالی که من خودم کارگردانی را بیشتر میپسندم.
چرا؟ بازیگری جذابیت بیشتری ندارد؟
برای من کارگردانی هیجان بیشتری دارد. کارگردانی برایم مثل معلمی است. من حدود 30سال است معلم هستم و از اینجهت، هیچ کار دیگری را با آن قابل قیاس نمیدانم.
و برای همین روحیه، حتی برای کارگردانی سینما هم بهسراغ فیلم کودک رفتید؟ که حالوهوای معلمی حفظ شود؟
بهنظر من بچهها را باید جدی گرفت. البته فیلم «پیشونیسفید» درباره نوجوانان و بزرگسالان است. از بس بچهها را جدی نگرفتیم، فیلمهای بچهها نابود شده است. الان فیلم خوب برای کودکان و نوجوانان نداریم. بچههای ما مجبورند کارهای دیگر نگاه کنند. چون به آنها خوراک نمیدهیم. من به این فیلم بسیار جدی نگاه کردم. فیلمی ساختم با بازیگران خوب، گریم منحصربهفرد، هزینه زیاد و البته کارگردانی بسیار ضعیف (میخندد).
حس خود شما نسبت به جنگ و حضور در آن چه بود؟
من در دوره موشکباران تهران، تئاتر بازی میکردم. نمایشی داشتیم به نام «حج ابراهیم، حج عاشورا». در این نمایش ظرفیتهای دراماتیک کربلا را به ظهور میرساندیم. من از ته خیابان نواب به باغ فردوس میرفتم. مادرم خیلی نگران میشد. وقتی برمیگشتم بهدلیل موشکباران تاریکی مطلق بود. آن موقع ۱۵سال داشتم. وقتی این خیابانها را میآمدم جلوی پایم را نمیدیدم. از باغ فردوس تا میدان ولیعصر میدویدم. تاکسیها پیادهها را سوار نمیکردند. آن موقع ماشینها جلوی چراغشان طلق آبی میگذاشتند. شیشهها به صورت ضربدری چسب خورده بودند. این اتفاقات خیلی تلخ و در عین حال خاطرهانگیز بود. از اینرو من با خیلی از صحنههای وضعیت سفید عجین هستم. مخصوصا این صدا: توجه توجه علامتی که هم اکنون میشنوید… وضعیت سفید… حالتی بود که چراغها را روشن میکردیم و همه چیز عادی میشد.
یکی از گونههای معمول این سالها، فیلمهایی است که سرنوشت آدمهای پس از جنگ را روایت میکند. مثلا بسیجیای که حالا فرد موفقی شده و سعی میکند در همین شرایط، مانع نمایاندن چهره غیرواقعی از این حقیقت و فرهنگ شود. این فیلمها را چقدر موثر میدانید؟
من هم معتقدم میتوان فیلمهای جنگی را از میدان فیزیکی جنگ، خارج کرد و «درباره جنگ» ساخت. حتما این امکان وجود دارد که جنگ را لمس کرد اما از زاویههای جدید و نو؛ مثلا « آژانس شیشهای» یکی از جذابترین فیلمهای جنگی است، در حالی که یکخاکریز هم در آن نیست، اما سنگرگرفتن و اسلحه و شلیک و دشمن و خودی هست. شاید تصویر بسیجی در این فیلم، بیش از هر فیلم دیگری در ذهن مخاطب مانده باشد. حتما در ذهن شما هم هست.
بله آنجایی که مامور نیروی انتظامی از «حاجکاظم» پرسید «شما بسیجی هستید» و او جواب داد «نخیر هیچربطی به بسیج نداره» و عباس از فاصلهای دور با لهجه مشهدی گفت: « پس چه هستیم حاجی؟ دزدِم؟ آدم کشِم؟ چی هستِم حاجی»؟
بله و این دقیقا انتقال فرهنگ بود. آنجا که میگفت پیش از جنگ روی زمین بوده با تراکتور، بعد از جنگ به همان زمین برگشته اما بیتراکتور. برای همین من معتقدم باید آدمهای جنگ را از ریشه بررسی کرد. ما میتوانیم همت را داخل شهر ببینیم. شهید باکری را پشت میز دانشگاهش ببینیم. این طوری جذابیتهای جدیدی برای فیلم دفاعمقدسی به وجود میآید. چطور نوزادی به دنیا میآید و در 13سالگی حسین فهمیده میشود؟ این انسان با کدام حمایت به اینجا رسیده است؟
انتقادی از سیاسیشدن نگاه به بسیج و فرهنگ بسیجی میشود. شما هم در برخی فرازهای این گفتوگو به آن اشاره کردید. نظر خودتان در اینباره چیست؟
از کارهایی که به سیاست گره بخورد لذت نمیبرم. علاقه دارم حرفهای اخلاقی بزنم، از دفاعمقدس و اهلبیت حرف بزنم. دوست دارم برای بچهها حرف بزنم. در بعد فرهنگی دوست ندارم سیاسیبازی کنم. به نظر من «اخراجیها» وقتی لذتبخش است و در قلب مردم نفوذ میکند که حرفهای دفاعمقدس را بزند. به هرحال رسانهها در هر سطحی باید به افزایش سطح فرهنگ جامعه کمک کنند. اگر تلویزیون و رسانههای مختلف، مانند مطبوعات بتوانند الگوهایی در این زمینه ارایه کنند، شاهد یک اتفاق خوب در حوزه فرهنگ نوعدوستی، همراهی، ایثار و ایستادگی در برابر زور اما در عین تعامل و گفتوگو خواهیم بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.