|

مولفه‌های یک فرهنگ

حسین کرمانپور . عضو انجمن اسلامی جامعه پزشکی

بیش از 20سال از نبرد هشت‌ساله ملت ما با زورگویی دیوانه و تا بن‌دندان مسلح گذشته است و امروز به سان گذری از یک تاریخ به تاریخی جدید، جهان با چونان پدیده‌های جدیدی روبه‌روست که انگارنه‌انگار که جنگ هشت‌ساله ایران و عراق در عصر حاضر رخ نموده است.
برای خود ما که میرات‌داران آن دفاع جانانه هم بودیم گویا چنین است و همه نابسامانی‌های این آب‌وخاک درست از همین نقطه نامیمون شروع می‌شود. «فراموشی» ویروس مهلک سرزمین‌های ماست.
خیلی ساده یادمان می‌رود که چه بر ما و ملت ما گذشت. آن وقت برای جبران این فراموشی، آنقدر ظاهر‌سازی می‌کنیم که اصل و هسته عمیق فرهنگ‌سازی‌شده جنگ را تحت‌الشعاع آن قرار می‌دهیم.
من به‌عنوان یک بسیجی 13ساله در سال64 به خیل جوانانی پیوستم که با جرات می‌گویم با فرهنگی معمولی وارد جبهه‌ها شدم و با فرهنگی خاص از آن فارغ‌التحصیل شدم.
فرهنگ خاصی که من و بسیاری از جوانان بی‌نام‌ونشان از آن گواهی گرفتیم، دربردارنده برخی شاکله‌ها و شاخص‌های زیر بود.
در اینجا به‌لحاظ اختصار به معدودی از آنها اشاره می‌کنم:
در جنگ: کرامت انسانی بالاترین بود. جبهه جایی بود که از لات، اراذل‌واوباش گرفته تا افرادی نظیر چمران و حتی عارف‌مسلکان آسمانی را به خود جذب می‌کرد و عمده کار آنجا به وقوع می‌پیوست. هرکس با هررده اجتماعی وقتی در کلاس عملی جبهه و «نیروی داوطلب» قرار می‌گرفت، انگار اندک‌اندک تغییر می‌کرد. گاهی این تغییر تا مرزهای هویت هم می‌رسید. کمتر دیده می‌شد که فردی جسارت کند و به تازه‌اعزامی‌ای که با ارزش‌های جبهه آشنا نیست، مشق ارزش دهد. اصولا مشقی در کار نبود. همه از تولید به مصرف بود و عمل. این بخشی از فرهنگ بسیجی ما بود.
در شهر: خودتان محک بزنید که در شهر چه می‌شود ما را؟ اول ملاک خود فرد است و هرچه در مخش می‌گذرد.
همه دستگاه‌ها دست‌به‌دست هم می‌دهند تا فرد را با تمام جزییات اعتقادی و مرامی کشف کنند و بعد قبولش کنند. حتی فردی که در تمام امتحانات جنگ نمره عالی گرفته و در رتبه‌های بالایی است، ممکن است در شهر به اندک‌بهانه‌ای تجدید که نه، مردود درجا شود.
خاطره: بالاخره در روزگار علم و اتم هرگفتار یا نوشتاری باید مبتنی‌بر شواهد (Evidence based) باشد. من هم برای آنکه نگویند بدون شاهد می‌نویسم به ذکر مثالی بسنده می‌کنم. شاید خود من کسی بودم که با رشادت مثال‌زدنی آزاده‌ای در بند تشویق شدم که سر از پا نشناخته به جبهه بروم. تلویزیون ما آن‌روز‌ها صدهابار تصویری را پخش کرد که در آن نوجوانی 13ساله که از قضا پایش هم قطع شده است خطاب به بانوی خبرنگاری در کمپ اسرا، شعر زیر را زمزمه می‌کند:
ای‌زن به تو از فاطمه اینگونه خطاب است
ارزنده‌ترین زینت زن حفظ حجاب است.
بعد‌ها این شعر همه‌جا رونمایی شد و در هر کوی‌وبرزن از آن یاد می‌کردند. شاید کمترکسی بود که بر رشادت این نوجوان کم‌سن‌و‌سال آن هم در اسارت مدال شجاعت نمی‌داد. همین نوجوان وقتی بزرگ شد و به شهر بازگشت و درس خواند و خواست به مجلس برود و در تصمیم‌گیری کشور و مردمش دخیل شود، یک مهر «عدم‌صلاحیت» خورد.
تحلیل: اعتقادم آن است که بعد از جنگ شعارها به جای شعورها نشستند. شعری که این جانباز آزاده خواند آنقدر خوانده شد و تبلیغ شد که عملا جای معرفت بزرگ‌تری را گرفت.
کم‌کم اصل مطلب که رشادت و شجاعت یک رزمنده در بند بود و می‌توانست الگویی برای نوجوانان این دیار باشد، به بوته فراموشی سپرده شد و فقط شعر ماند و شعار. آیا بهره‌گیری از این رخداد بزرگ صرفا باید در همان شعر خلاصه می‌شد.
بی‌شک فرازهای بی‌شمار دیگری هم در فرهنگ بسیجی وجود دارد که می‌توان تک‌تک و به سبک فوق به آنها اشاره و با نگرشی شهری و جنگی بررسی کرد که در طول سال‌های پس از جنگ چه بر سر آنها آمده است.
من به‌لحاظ محدودیت در نگارش کلماتی حدود 700کلمه در اینجا بخش نخست مطلبم را خاتمه می‌دهم و امیدوارم زمانی پیش‌ بیاید که بتوانم با همین روش مابقی ارزش‌های آن دوران و فرهنگ بسیج مردمی را هم تجزیه و تحلیل کنم. چه‌بسا برخی از ارزش‌ها هم توسعه ‌یافته و تقویت شده باشد.

بیش از 20سال از نبرد هشت‌ساله ملت ما با زورگویی دیوانه و تا بن‌دندان مسلح گذشته است و امروز به سان گذری از یک تاریخ به تاریخی جدید، جهان با چونان پدیده‌های جدیدی روبه‌روست که انگارنه‌انگار که جنگ هشت‌ساله ایران و عراق در عصر حاضر رخ نموده است.
برای خود ما که میرات‌داران آن دفاع جانانه هم بودیم گویا چنین است و همه نابسامانی‌های این آب‌وخاک درست از همین نقطه نامیمون شروع می‌شود. «فراموشی» ویروس مهلک سرزمین‌های ماست.
خیلی ساده یادمان می‌رود که چه بر ما و ملت ما گذشت. آن وقت برای جبران این فراموشی، آنقدر ظاهر‌سازی می‌کنیم که اصل و هسته عمیق فرهنگ‌سازی‌شده جنگ را تحت‌الشعاع آن قرار می‌دهیم.
من به‌عنوان یک بسیجی 13ساله در سال64 به خیل جوانانی پیوستم که با جرات می‌گویم با فرهنگی معمولی وارد جبهه‌ها شدم و با فرهنگی خاص از آن فارغ‌التحصیل شدم.
فرهنگ خاصی که من و بسیاری از جوانان بی‌نام‌ونشان از آن گواهی گرفتیم، دربردارنده برخی شاکله‌ها و شاخص‌های زیر بود.
در اینجا به‌لحاظ اختصار به معدودی از آنها اشاره می‌کنم:
در جنگ: کرامت انسانی بالاترین بود. جبهه جایی بود که از لات، اراذل‌واوباش گرفته تا افرادی نظیر چمران و حتی عارف‌مسلکان آسمانی را به خود جذب می‌کرد و عمده کار آنجا به وقوع می‌پیوست. هرکس با هررده اجتماعی وقتی در کلاس عملی جبهه و «نیروی داوطلب» قرار می‌گرفت، انگار اندک‌اندک تغییر می‌کرد. گاهی این تغییر تا مرزهای هویت هم می‌رسید. کمتر دیده می‌شد که فردی جسارت کند و به تازه‌اعزامی‌ای که با ارزش‌های جبهه آشنا نیست، مشق ارزش دهد. اصولا مشقی در کار نبود. همه از تولید به مصرف بود و عمل. این بخشی از فرهنگ بسیجی ما بود.
در شهر: خودتان محک بزنید که در شهر چه می‌شود ما را؟ اول ملاک خود فرد است و هرچه در مخش می‌گذرد.
همه دستگاه‌ها دست‌به‌دست هم می‌دهند تا فرد را با تمام جزییات اعتقادی و مرامی کشف کنند و بعد قبولش کنند. حتی فردی که در تمام امتحانات جنگ نمره عالی گرفته و در رتبه‌های بالایی است، ممکن است در شهر به اندک‌بهانه‌ای تجدید که نه، مردود درجا شود.
خاطره: بالاخره در روزگار علم و اتم هرگفتار یا نوشتاری باید مبتنی‌بر شواهد (Evidence based) باشد. من هم برای آنکه نگویند بدون شاهد می‌نویسم به ذکر مثالی بسنده می‌کنم. شاید خود من کسی بودم که با رشادت مثال‌زدنی آزاده‌ای در بند تشویق شدم که سر از پا نشناخته به جبهه بروم. تلویزیون ما آن‌روز‌ها صدهابار تصویری را پخش کرد که در آن نوجوانی 13ساله که از قضا پایش هم قطع شده است خطاب به بانوی خبرنگاری در کمپ اسرا، شعر زیر را زمزمه می‌کند:
ای‌زن به تو از فاطمه اینگونه خطاب است
ارزنده‌ترین زینت زن حفظ حجاب است.
بعد‌ها این شعر همه‌جا رونمایی شد و در هر کوی‌وبرزن از آن یاد می‌کردند. شاید کمترکسی بود که بر رشادت این نوجوان کم‌سن‌و‌سال آن هم در اسارت مدال شجاعت نمی‌داد. همین نوجوان وقتی بزرگ شد و به شهر بازگشت و درس خواند و خواست به مجلس برود و در تصمیم‌گیری کشور و مردمش دخیل شود، یک مهر «عدم‌صلاحیت» خورد.
تحلیل: اعتقادم آن است که بعد از جنگ شعارها به جای شعورها نشستند. شعری که این جانباز آزاده خواند آنقدر خوانده شد و تبلیغ شد که عملا جای معرفت بزرگ‌تری را گرفت.
کم‌کم اصل مطلب که رشادت و شجاعت یک رزمنده در بند بود و می‌توانست الگویی برای نوجوانان این دیار باشد، به بوته فراموشی سپرده شد و فقط شعر ماند و شعار. آیا بهره‌گیری از این رخداد بزرگ صرفا باید در همان شعر خلاصه می‌شد.
بی‌شک فرازهای بی‌شمار دیگری هم در فرهنگ بسیجی وجود دارد که می‌توان تک‌تک و به سبک فوق به آنها اشاره و با نگرشی شهری و جنگی بررسی کرد که در طول سال‌های پس از جنگ چه بر سر آنها آمده است.
من به‌لحاظ محدودیت در نگارش کلماتی حدود 700کلمه در اینجا بخش نخست مطلبم را خاتمه می‌دهم و امیدوارم زمانی پیش‌ بیاید که بتوانم با همین روش مابقی ارزش‌های آن دوران و فرهنگ بسیج مردمی را هم تجزیه و تحلیل کنم. چه‌بسا برخی از ارزش‌ها هم توسعه ‌یافته و تقویت شده باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.