|

از نیروی مقاومت تا سازمان بسیج مستضعفین

داستان یک شکل‌گیری

انقلاب پیروز شده بود و دولت موقت که با درهم‌ریختگی نیروهای مسلح مواجه شده بود، نیرویی مسلح به‌نام «گاردملی» به وجود آورد. به همین منظور، حسن لاهوتی حکمی از بنیانگذار فقید جمهوری‌اسلامی برای تشکیل این نیرو دریافت کرد. در حکم امام‌خمینی(ره) تاکید شده بود که سپاه پاسداران زیر نظر دولت موقت فعالیت خواهد کرد. هدف از تشکیل این نهاد «حفظ انضباط در شهرها و روستاها، جلوگیری از تحریک و توطئه، جلوگیری از خرابکاری در موسسات دولتی، ملی، مراکز عمومی و سفارتخانه‌ها، جلوگیری از رسوخ عناصر فرصت‌طلب و ضدانقلابی در داخل صفوف مردم، اجرای دستور دولت موقت و اجرای احکام دادگاه‌های فوق‌العاده اسلامی» ذکر شده بود. دولت موقت نیز ابراهیم‌یزدی را به‌عنوان معاون نخست‌وزیر در امور انقلاب، مامور کرد که با لاهوتی برای تشکیل این نیرو همکاری کند. ۹اسفند۱۳۵۷، جلسه‌ای در پادگان «عباس‌آباد» با حضور برخی جوانان انقلابی مانند محسن رفیق‌دوست، مرتضی الویری، علی‌محمد بشارتی، محمد غرضی، حسن جعفری، علی فرزین، ضرابی، اصغر صباغیان، تهرانچی و علی دانش‌منفرد تشکیل و علی دانش‌منفرد به‌عنوان فرمانده سپاه پاسداران انتخاب می‌شود. محسن رفیق‌دوست مسوول تدارکات، بشارتی مسوول اطلاعات و مرتضی الویری، مسوول روابط‌عمومی سپاه می‌شوند. آنها با جلب همکاری عده‌ای از اعضای انجمن‌های اسلامی دانشجویان ایرانی در آمریکا و کانادا، ساختمان ساواک در خیابان سلطنت‌آباد (پاسداران کنونی) را مقر اصلی خود قرار داده و در مراکزی چون هنگ نوجوانان (مکان مورد استفاده برای دانشگاه‌امام‌حسین‌(ع‌) و دافوس کنونی سپاه‌) و پادگان سعدآباد، با کمک عده‌ای از جمله برخی تکاوران تیپ نوهد، به جذب و آموزش سیاسی، عقیدتی و نظامی داوطلبان می‌پردازند. همزمان با تشکیل سپاه پاسداران، گروه‌های مسلح موازی دیگر نیز به‌طور خودجوش برای حفظ انقلاب تشکیل شده بودند. «گارد انقلاب» در پادگان جمشیدیه به سرپرستی عباس آقازمانی (ملقب به ابوشریف) و مورد حمایت آیت‌الله‌موسوی‌اردبیلی. «گارد دانشگاه‌ها» یا «پاسا» با مدیریت شهیدمحمد منتظری و مورد حمایت شهیدبهشتی که عمدتا از نیروهای مبارز که در لبنان آموزش چریکی دیده و به کشور برگشته بودند، تشکیل شد. محسن آرمین از جمله اعضای گارد دانشگاه بود. همچنین «نیروهای مسلح سازمان مجاهدین انقلاب‌اسلامی» به سرپرستی شهیدمحمد بروجردی و مورد حمایت شهیدمطهری. وجود گروه موازی، اختلافاتی را در پی داشت. این مساله در شورای انقلاب طرح و سرانجام تصمیم گرفته شد که هاشمی‌رفسنجانی با هماهنگ‌کردن این گروه‌ها و یکپارچه‌کردن آنها، سپاه پاسداران انقلاب‌اسلامی را شکل دهد. پس از تخصیص بودجه ۱۲۰میلیون‌تومانی به سپاه از سوی دولت موقت، سپاه قدرتمندتر از قبل تصمیم به ادغام سایر نیروها در خود گرفت. در تاریخ ۱۸فروردین1358، همه این گروه‌ها با سپاه پاسداران ادغام شدند و جواد منصوری به‌عنوان فرمانده سپاه انتخاب شد. به فاصله اندکی پس از او عباس آقازمانی مشهور به (ابوشریف) فرماندهی سپاه و فرماندهی عملیات آن را برعهده گرفت. پس از ادغام، محسن رضایی، محسن رفیق‌دوست و عباس دوزدوزانی در اواخر فروردین۱۳۵۸ به دیدار خمینی در قم رفتند و خواستار استقلال سپاه از دولت موقت شدند و دستور تشکیل سپاه زیرنظر شورای‌انقلاب را دریافت کردند. در پی این فرمان، گروه 12نفره اساسنامه‌ای را در ۹ماده و ۹تبصره تهیه کرد که به تصویب شورای انقلاب رسید. به‌دنبال آن شورای فرماندهی سپاه تشکیل شد و اعضای آن احکام خود را از شورای انقلاب دریافت کردند. به این‌ترتیب در دوم‌اردیبهشت۱۳۵۸ سپاه‌پاسداران انقلاب‌اسلامی با انتشار بیانیه‌ای رسما اعلام موجودیت کرد. با توجه به اینکه مهم‌ترین ماموریت سپاه، حفاظت از انقلاب‌اسلامی و دستاوردهای آن بود، این تشکیلات تازه‌تاسیس تیم‌ها، دسته‌ها، گروهان‌ها و گردان‌های عملیاتی را صرفا برای عملیات شهری و حفظ و ارتقای امنیت داخلی کشور شکل داد. در هرشهر و شهرستانی، سپاه به تناسب نیرویی که جذب می‌کرد و وسعت سرزمینی و حساسیت‌های امنیتی خاصی که آن منطقه داشت، وضعیت خود را سامان می‌داد. نخستین فرمانده سپاه پس از شورای فرماندهی، محسن رضایی است که در ۲۸سالگی توسط امام(ره) به این سمت منصوب شد. تا قبل از این، انتخاب فرمانده سپاه با شورای انقلاب‌اسلامی بود. محسن رضایی برای مدت ۱۸سال فرماندهی این نهاد را برعهده داشت ولی در سال۱۳۷۷ از فرماندهی سپاه استعفا کرد و قائم‌مقام او سیدیحیی صفوی، مشهور به «رحیم صفوی» از مقام‌معظم‌رهبری، حکم فرماندهی دریافت کرد. ۱۰شهریور۱۳۸۶ دوره مسوولیت ۱۰ساله وی در این سمت به پایان رسید و سرتیپ پاسدار محمدعلی (عزیز) جعفری، فرمانده سابق نیروی زمینی سپاه با دریافت سرلشکری، مسوولیت این نیرو را برعهده گرفت.
شکل‌گیری بسیج
چندماه پس از تشکیل رسمی سپاه، سازماندهی نیروهای مردمی و داوطلب- علاوه‌بر نیروهای کادر و رسمی سپاه- در دستور کار قرار گرفت. چهارم‌آذر۱۳۵۸، پیام امام صادر شد و پس از تصویب مجلس شورای اسلامی در دی‌ماه۱۳۵۹ به‌صورت قانونی رسمیت پیدا کرد. این اولین اقدام در راه شکل‌گیری ارتش 20میلیونی بود. به‌دنبال فرمان امام، بسیج کار خود را با آموزش نظامی مردم شروع کرد و طی چندماه تعدادی از داوطلبان را با آموزش‌های مقدماتی نظامی آشنا کرد ولی به‌منظور حفظ روال عادی زندگی و انجام کارهای روزمره و فعالیت‌های اجتماعی هسته‌های مقاومت تشکیل شد. در پی ماجرای طبس «بسیج مستضعفین» در اطلاعیه‌ای مردم را به تشکیل گروه‌های مقاومت 22نفره در سطح شهر و روستا دعوت کرده بود که قسمت‌هایی از مواد آن جهت آشنایی با چگونگی شکل‌گیری و عملکرد هسته‌های مقاومت ذکر می‌شود:
1- این گروه‌های 22نفره شامل یک فرمانده، یک معاون و دوواحد 10نفره رزمنده و پشتیبان است که از اعضای چهار یا پنج‌خانواده در محله‌ای مسکونی و محیط کار اعم از شهر، بخش، روستا و ... تشکیل می‌شود
2- مساجد همچون دوران صدر اسلام و روزهای درخشان قبل از پیروزی انقلاب به‌عنوان پایگاه رزمی در تشکیل و آموزش گروه‌های مقاومت نقش اساسی دارند.
3- لازم است شوراهای محلی سریعا آمادگی مردم منطقه خود را برای انجام آموزش‌های چریکی و یا پارتیزانی و سازماندهی به ستاد‌های بسیج محل اعلام کنند.
4- ستادهای بسیج هرمنطقه ضمن هماهنگی با یگان‌های نظامی و انتظامی محل اعم از ارتش، سپاه، ژاندارمری و شهربانی نسبت به تامین نیازمندی‌های آموزشی شوراهای محلی و مساجد اقدام کنند. در اجرای اوامر رهبرانقلاب ارگان‌های یادشده موظف به آموزش‌های نظامی به مردم بوده و برادران ارتشی آمادگی دارند در فرصت‌های غیراداری نیز در نزدیک‌ترین مسجد و پایگاه رزمی تخصص‌های نظامی خود را به هم‌میهنانان خود عرضه کنند.
5- ستاد بسیج وظیفه تقسیم افراد نظامی داوطلب در مساجد معین‌شده شهر را برعهده خواهد داشت.
6- از کلیه برادران و خواهران متعهد غیرنظامی که آموزش‌های نظامی را در این مدت فراگرفته و یا خدمت‌وظیفه را به پایان رسانده‌اند دعوت می‌شود که از تخصص‌های خود پایگاه‌های رزمی مساجد را برخوردار کنند.
7- ستاد بسیج در هر محل به کمک برادران نظامی و سپاه بر امر سازندگی گروه‌های مقاومت نظارت خواهند داشت.
8- در شهرها و بخش‌هایی که ستاد بسیج تشکیل شده است مردم با مراجعه به فرمانداری‌ها و بخشداری‌ها درخواست تشکیل ستادهای بسیج را برابر دستورالعمل‌هایی که قبلا اعلام شده بنمایند.
مجلس شورای اسلامی در تاریخ 28دی‌1359 طرح ادغام سازمان بسیج ملی مستضعفین در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در سه‌ماده تصویب کرد. واحد بسیج پس از ادغام در سپاه علاوه بر تامین بیشترین نیروهای انسانی مورد نیاز جبهه‌ها نقش پررنگی داشت و تا1369 یک‌واحد از سپاه بود ولی از این سال به بعد تحت عنوان نیروی مقاومت به فعالیتش ادامه داد. در ابتدای تشکیل این نیرو، «حجت‌الاسلام امیر مجد»، فرماندهی این نیرو را برعهده داشت و پس از او «حجت‌الاسلام احمد سالک» این مسوولیت را عهده‌دار شد. سپس با حکم بنیانگذار فقید انقلاب‌‌اسلامی «حجت‌الاسلام محمدعلی رحمانی» از سال۱۳۶۲ فرماندهی بسیج را برعهده گرفت و تا پایان جنگ، این مسوولیت را برعهده داشت. در این مقطع علاوه بر گسترش پایگاه‌های بسیج شهری و روستایی، بسیج ادارات، دانشگاه‌ها، دانش‌آموزی و روحانیون هم شکل گرفت و پایگاه‌های مقاومت از هفت‌هزار به 21هزارو500پایگاه، افزایش یافت. در آن مقطع سردارعلیرضا افشار، از نیروهای باسابقه سپاه، اولین فرمانده بسیج پس از جنگ است. او در دهم اسفند1368 به فرماندهی نیروی مقاومت بسیج منصوب شد و با تداوم توسعه و ایجاد معاونت‌ها، سازمان‌ها و مراکز جدید در بسیج به توسعه بیشتر بسیج پرداخت و ابعاد فرهنگی، اقتصادی و سیاسی هم در این نیرو مورد توجه قرار گرفت. اواخر سال76، سردار حجازی از فرماندهی کل‌قوا حکم دریافت کرد. با توجه به فضای سیاسی کشور در آن مقطع، بسیج هم فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی، ورزشی و اقتصادی را گسترش داد و البته جذب، سازماندهی، آموزش و به‌کارگیری اعضا را شتاب بیشتری بخشید. با این حال پس از تغییر چارت سازمانی سپاه پاسداران، این نیرو هم از سال86، دچار تغییرات ساختاری شد.
ساختار تشکیلاتی
بسیج از بدو تاسیس تا پایان مسوولیت سردار سیدیحیی (رحیم) صفوی در سپاه، زیرمجموعه این نیرو به‌شمار رفته و با نام «نیروی مقاومت بسیج» شناخته می‌شد. سال1387 با انتصاب سرلشکر جعفری (فرمانده جدید سپاه پاسداران) و با اجرای طرح تحول در سپاه و راه‌اندازی سپاه‌های استانی، وی فرماندهی بسیج را خود برعهده گرفت و «حجت‌الاسلام حسین طائب» را به‌عنوان جانشینش در نیروی مقاومت بسیج انتخاب کرد. مناطق و نواحی بسیج در این تحول به سپاه‌های استانی ملحق و تحت فرماندهی واحد، مستقیما به فرماندهی کل سپاه متصل و ادامه ماموریت یافتند. در ستاد نیروی مقاومت بسیج نیز معاونت‌هایی در قالب «نیروهای ستاد تخصصی نمسا» به فعالیت ادامه دادند. 12مهر1388 نام بسیج از «نیروی مقاومت بسیج» به «سازمان بسیج مستضعفین» تغییر پیدا کرد و سردار سرتیپ محمدرضا نقدی، فرماندهی این سازمان را عهده‌دار شد. سردار نقدی قبلا، مسوول حفاظت اطلاعات نیروی انتظامی بود، سپس به ستاد کل نیروهای مسلح رفته و در معاونت آماد و پشتیبانی (لجستیک) مشغول به فعالیت شد. متن حکم انتصاب سردار نقدی به ریاست سازمان بسیج مستضعفین، صادره از سوی فرمانده‌معظم کل‌قوا به این شرح است: «بسم‌الله الرحمن الرحیم، سردار سرتیپ بسیجی محمدرضا نقدی، بنا به پیشنهاد فرمانده کل سپاه و نظر به تعهد و شایستگی و تجارب ارزنده، جنابعالی را به سمت «رییس سازمان بسیج مستضعفین» منصوب می‌کنم. همت و تلاش را بر ایجاد زمینه‌های لازم برای حضور قوی‌تر و سازمان‌یافته‌تر مردم به‌ویژه جوانان عزیز در صحنه‌های مورد نیاز انقلاب‌اسلامی قرار دهید و انتظارات گفته‌شده را با حرکت علمی و نو از جمله در بسیج اقشار، برآورده سازید. از تلاش‌های مخلصانه حجت‌الاسلام حسین طائب در تصدی این مسوولیت قدردانی و تشکر می‌کنم. توفیق همگان را از خداوند متعال خواستارم.
سیدعلی خامنه‌ای 12/ مهر/1388»
پس از این تحولات، معاونت‌های مختلف که با الهام از معاونت‌های سپاه، در رده‌های مختلف نیرو از «مناطق» تا «نواحی»، «حوزه‌های مقاومت» و «پایگاه ها» برقرار بود نیز دچار تغییراتی شد و معاونت اطلاعات به «سازمان اطلاعات سپاه» ارتقا یافت که حجت‌الاسلام حسین طائب، جانشین سابق نیروی مقاومت به‌عنوان مسوول آن منصوب شد.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
سازمان‌ها
در سه‌دهه گذشته به‌تدریج، بسیج در بخش‌ها و قشرهای مختلف به جذب نیرو پرداخت و هرکدام نیز با عناوین مشخص، زیرمجموعه این نیرو بوده و به فعالیت مشغول هستند که بعضا تحت عنوان «سازمان» شناخته می‌شوند.
بسیج طلاب و روحانیون
بسیج نخبگان
بسیج ورزشکاران
بسیج مساجد و محلات
بسیج هنرمندان
بسیج کارگری
بسیج علمی، پژوهشی و فناوری
بسیج حقوقدانان
بسیج عشایری
بسیج پیشکسوتان
بسیج کارمندان
بسیج مداحان
بسیج دانش‌آموزی
بسیج سازندگی
بسیج اصناف
بسیج دانشجویی
بسیج جامعه پزشکی
بسیج جامعه مهندسین
بسیج اساتید
بسیج جامعه زنان
بسیج فرهنگیان
بسیج ادارات و وزارتخانه‌ها
سازمان اردویی راهیان‌نور و گردشگری
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
اهداف بسیج مستضعفین
آنچه در بخش اهداف این سازمان آمده است، تا حدی روشن‌کننده ماموریت‌ها و فعالیت‌های آن است:
-تحقق فرمایش امام‌خمینی(ره) مبنی بر تشکیل هسته‌های حزب‌الله.
- ایجاد توانایی‌ها و آمادگی‌های لازم دفاعی در آحاد مردم در دفاع از کشور.
- ایجاد توانایی‌های لازم رزمی در نیروهایی که توانایی شرکت در عملیات‌های کلاسیک و بزرگ را دارند.
-ایجاد توانایی‌های لازم در آحاد مردم به‌منظور کمک به هنگام بروز بلایا و حوادث غیرپیش‌بینی.
-کمک به دولت در امر سازندگی.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
نیروی انسانی
براساس ماده۱۳ قانون مقررات استخدامی سپاه، بسیجی به فردی اطلاق می‌شود که داوطلبانه جهت تحقق ارتش ۲۰میلیونی تحت پوشش سپاه درمی‌آید. به موجب همین ماده قانونی بسیجیان به سه‌دسته «بسیجی عادی»، «بسیجی فعال» و «بسیجی ویژه» یا «پاسداران افتخاری» تقسیم می‌شوند.
بسیجی عادی: عموم اقشار معتقد به قانون‌اساسی جمهوری‌اسلامی ایران هستند که پس از گذراندن دوره آموزش عمومی به عضویت بسیج درآمده و سازماندهی می‌شوند.
بسیجی فعال: آن دسته از بسیجیان عادی داوطلب هستند که واجد شرایط لازم بوده و پس از گذراندن دوره‌های آموزشی سازماندهی شده و با سپاه پاسداران همکاری می‌کنند.
بسیجیان ویژه: این گروه که به پاسدار افتخاری هم شناخته می‌شوند، افرادی هستند که صلاحیت‌های یک پاسدار را دارا بوده و پس از گذراندن آموزش‌های لازم در این زمینه، سازماندهی می‌شوند.



انقلاب پیروز شده بود و دولت موقت که با درهم‌ریختگی نیروهای مسلح مواجه شده بود، نیرویی مسلح به‌نام «گاردملی» به وجود آورد. به همین منظور، حسن لاهوتی حکمی از بنیانگذار فقید جمهوری‌اسلامی برای تشکیل این نیرو دریافت کرد. در حکم امام‌خمینی(ره) تاکید شده بود که سپاه پاسداران زیر نظر دولت موقت فعالیت خواهد کرد. هدف از تشکیل این نهاد «حفظ انضباط در شهرها و روستاها، جلوگیری از تحریک و توطئه، جلوگیری از خرابکاری در موسسات دولتی، ملی، مراکز عمومی و سفارتخانه‌ها، جلوگیری از رسوخ عناصر فرصت‌طلب و ضدانقلابی در داخل صفوف مردم، اجرای دستور دولت موقت و اجرای احکام دادگاه‌های فوق‌العاده اسلامی» ذکر شده بود. دولت موقت نیز ابراهیم‌یزدی را به‌عنوان معاون نخست‌وزیر در امور انقلاب، مامور کرد که با لاهوتی برای تشکیل این نیرو همکاری کند. ۹اسفند۱۳۵۷، جلسه‌ای در پادگان «عباس‌آباد» با حضور برخی جوانان انقلابی مانند محسن رفیق‌دوست، مرتضی الویری، علی‌محمد بشارتی، محمد غرضی، حسن جعفری، علی فرزین، ضرابی، اصغر صباغیان، تهرانچی و علی دانش‌منفرد تشکیل و علی دانش‌منفرد به‌عنوان فرمانده سپاه پاسداران انتخاب می‌شود. محسن رفیق‌دوست مسوول تدارکات، بشارتی مسوول اطلاعات و مرتضی الویری، مسوول روابط‌عمومی سپاه می‌شوند. آنها با جلب همکاری عده‌ای از اعضای انجمن‌های اسلامی دانشجویان ایرانی در آمریکا و کانادا، ساختمان ساواک در خیابان سلطنت‌آباد (پاسداران کنونی) را مقر اصلی خود قرار داده و در مراکزی چون هنگ نوجوانان (مکان مورد استفاده برای دانشگاه‌امام‌حسین‌(ع‌) و دافوس کنونی سپاه‌) و پادگان سعدآباد، با کمک عده‌ای از جمله برخی تکاوران تیپ نوهد، به جذب و آموزش سیاسی، عقیدتی و نظامی داوطلبان می‌پردازند. همزمان با تشکیل سپاه پاسداران، گروه‌های مسلح موازی دیگر نیز به‌طور خودجوش برای حفظ انقلاب تشکیل شده بودند. «گارد انقلاب» در پادگان جمشیدیه به سرپرستی عباس آقازمانی (ملقب به ابوشریف) و مورد حمایت آیت‌الله‌موسوی‌اردبیلی. «گارد دانشگاه‌ها» یا «پاسا» با مدیریت شهیدمحمد منتظری و مورد حمایت شهیدبهشتی که عمدتا از نیروهای مبارز که در لبنان آموزش چریکی دیده و به کشور برگشته بودند، تشکیل شد. محسن آرمین از جمله اعضای گارد دانشگاه بود. همچنین «نیروهای مسلح سازمان مجاهدین انقلاب‌اسلامی» به سرپرستی شهیدمحمد بروجردی و مورد حمایت شهیدمطهری. وجود گروه موازی، اختلافاتی را در پی داشت. این مساله در شورای انقلاب طرح و سرانجام تصمیم گرفته شد که هاشمی‌رفسنجانی با هماهنگ‌کردن این گروه‌ها و یکپارچه‌کردن آنها، سپاه پاسداران انقلاب‌اسلامی را شکل دهد. پس از تخصیص بودجه ۱۲۰میلیون‌تومانی به سپاه از سوی دولت موقت، سپاه قدرتمندتر از قبل تصمیم به ادغام سایر نیروها در خود گرفت. در تاریخ ۱۸فروردین1358، همه این گروه‌ها با سپاه پاسداران ادغام شدند و جواد منصوری به‌عنوان فرمانده سپاه انتخاب شد. به فاصله اندکی پس از او عباس آقازمانی مشهور به (ابوشریف) فرماندهی سپاه و فرماندهی عملیات آن را برعهده گرفت. پس از ادغام، محسن رضایی، محسن رفیق‌دوست و عباس دوزدوزانی در اواخر فروردین۱۳۵۸ به دیدار خمینی در قم رفتند و خواستار استقلال سپاه از دولت موقت شدند و دستور تشکیل سپاه زیرنظر شورای‌انقلاب را دریافت کردند. در پی این فرمان، گروه 12نفره اساسنامه‌ای را در ۹ماده و ۹تبصره تهیه کرد که به تصویب شورای انقلاب رسید. به‌دنبال آن شورای فرماندهی سپاه تشکیل شد و اعضای آن احکام خود را از شورای انقلاب دریافت کردند. به این‌ترتیب در دوم‌اردیبهشت۱۳۵۸ سپاه‌پاسداران انقلاب‌اسلامی با انتشار بیانیه‌ای رسما اعلام موجودیت کرد. با توجه به اینکه مهم‌ترین ماموریت سپاه، حفاظت از انقلاب‌اسلامی و دستاوردهای آن بود، این تشکیلات تازه‌تاسیس تیم‌ها، دسته‌ها، گروهان‌ها و گردان‌های عملیاتی را صرفا برای عملیات شهری و حفظ و ارتقای امنیت داخلی کشور شکل داد. در هرشهر و شهرستانی، سپاه به تناسب نیرویی که جذب می‌کرد و وسعت سرزمینی و حساسیت‌های امنیتی خاصی که آن منطقه داشت، وضعیت خود را سامان می‌داد. نخستین فرمانده سپاه پس از شورای فرماندهی، محسن رضایی است که در ۲۸سالگی توسط امام(ره) به این سمت منصوب شد. تا قبل از این، انتخاب فرمانده سپاه با شورای انقلاب‌اسلامی بود. محسن رضایی برای مدت ۱۸سال فرماندهی این نهاد را برعهده داشت ولی در سال۱۳۷۷ از فرماندهی سپاه استعفا کرد و قائم‌مقام او سیدیحیی صفوی، مشهور به «رحیم صفوی» از مقام‌معظم‌رهبری، حکم فرماندهی دریافت کرد. ۱۰شهریور۱۳۸۶ دوره مسوولیت ۱۰ساله وی در این سمت به پایان رسید و سرتیپ پاسدار محمدعلی (عزیز) جعفری، فرمانده سابق نیروی زمینی سپاه با دریافت سرلشکری، مسوولیت این نیرو را برعهده گرفت.
شکل‌گیری بسیج
چندماه پس از تشکیل رسمی سپاه، سازماندهی نیروهای مردمی و داوطلب- علاوه‌بر نیروهای کادر و رسمی سپاه- در دستور کار قرار گرفت. چهارم‌آذر۱۳۵۸، پیام امام صادر شد و پس از تصویب مجلس شورای اسلامی در دی‌ماه۱۳۵۹ به‌صورت قانونی رسمیت پیدا کرد. این اولین اقدام در راه شکل‌گیری ارتش 20میلیونی بود. به‌دنبال فرمان امام، بسیج کار خود را با آموزش نظامی مردم شروع کرد و طی چندماه تعدادی از داوطلبان را با آموزش‌های مقدماتی نظامی آشنا کرد ولی به‌منظور حفظ روال عادی زندگی و انجام کارهای روزمره و فعالیت‌های اجتماعی هسته‌های مقاومت تشکیل شد. در پی ماجرای طبس «بسیج مستضعفین» در اطلاعیه‌ای مردم را به تشکیل گروه‌های مقاومت 22نفره در سطح شهر و روستا دعوت کرده بود که قسمت‌هایی از مواد آن جهت آشنایی با چگونگی شکل‌گیری و عملکرد هسته‌های مقاومت ذکر می‌شود:
1- این گروه‌های 22نفره شامل یک فرمانده، یک معاون و دوواحد 10نفره رزمنده و پشتیبان است که از اعضای چهار یا پنج‌خانواده در محله‌ای مسکونی و محیط کار اعم از شهر، بخش، روستا و ... تشکیل می‌شود
2- مساجد همچون دوران صدر اسلام و روزهای درخشان قبل از پیروزی انقلاب به‌عنوان پایگاه رزمی در تشکیل و آموزش گروه‌های مقاومت نقش اساسی دارند.
3- لازم است شوراهای محلی سریعا آمادگی مردم منطقه خود را برای انجام آموزش‌های چریکی و یا پارتیزانی و سازماندهی به ستاد‌های بسیج محل اعلام کنند.
4- ستادهای بسیج هرمنطقه ضمن هماهنگی با یگان‌های نظامی و انتظامی محل اعم از ارتش، سپاه، ژاندارمری و شهربانی نسبت به تامین نیازمندی‌های آموزشی شوراهای محلی و مساجد اقدام کنند. در اجرای اوامر رهبرانقلاب ارگان‌های یادشده موظف به آموزش‌های نظامی به مردم بوده و برادران ارتشی آمادگی دارند در فرصت‌های غیراداری نیز در نزدیک‌ترین مسجد و پایگاه رزمی تخصص‌های نظامی خود را به هم‌میهنانان خود عرضه کنند.
5- ستاد بسیج وظیفه تقسیم افراد نظامی داوطلب در مساجد معین‌شده شهر را برعهده خواهد داشت.
6- از کلیه برادران و خواهران متعهد غیرنظامی که آموزش‌های نظامی را در این مدت فراگرفته و یا خدمت‌وظیفه را به پایان رسانده‌اند دعوت می‌شود که از تخصص‌های خود پایگاه‌های رزمی مساجد را برخوردار کنند.
7- ستاد بسیج در هر محل به کمک برادران نظامی و سپاه بر امر سازندگی گروه‌های مقاومت نظارت خواهند داشت.
8- در شهرها و بخش‌هایی که ستاد بسیج تشکیل شده است مردم با مراجعه به فرمانداری‌ها و بخشداری‌ها درخواست تشکیل ستادهای بسیج را برابر دستورالعمل‌هایی که قبلا اعلام شده بنمایند.
مجلس شورای اسلامی در تاریخ 28دی‌1359 طرح ادغام سازمان بسیج ملی مستضعفین در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در سه‌ماده تصویب کرد. واحد بسیج پس از ادغام در سپاه علاوه بر تامین بیشترین نیروهای انسانی مورد نیاز جبهه‌ها نقش پررنگی داشت و تا1369 یک‌واحد از سپاه بود ولی از این سال به بعد تحت عنوان نیروی مقاومت به فعالیتش ادامه داد. در ابتدای تشکیل این نیرو، «حجت‌الاسلام امیر مجد»، فرماندهی این نیرو را برعهده داشت و پس از او «حجت‌الاسلام احمد سالک» این مسوولیت را عهده‌دار شد. سپس با حکم بنیانگذار فقید انقلاب‌‌اسلامی «حجت‌الاسلام محمدعلی رحمانی» از سال۱۳۶۲ فرماندهی بسیج را برعهده گرفت و تا پایان جنگ، این مسوولیت را برعهده داشت. در این مقطع علاوه بر گسترش پایگاه‌های بسیج شهری و روستایی، بسیج ادارات، دانشگاه‌ها، دانش‌آموزی و روحانیون هم شکل گرفت و پایگاه‌های مقاومت از هفت‌هزار به 21هزارو500پایگاه، افزایش یافت. در آن مقطع سردارعلیرضا افشار، از نیروهای باسابقه سپاه، اولین فرمانده بسیج پس از جنگ است. او در دهم اسفند1368 به فرماندهی نیروی مقاومت بسیج منصوب شد و با تداوم توسعه و ایجاد معاونت‌ها، سازمان‌ها و مراکز جدید در بسیج به توسعه بیشتر بسیج پرداخت و ابعاد فرهنگی، اقتصادی و سیاسی هم در این نیرو مورد توجه قرار گرفت. اواخر سال76، سردار حجازی از فرماندهی کل‌قوا حکم دریافت کرد. با توجه به فضای سیاسی کشور در آن مقطع، بسیج هم فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی، ورزشی و اقتصادی را گسترش داد و البته جذب، سازماندهی، آموزش و به‌کارگیری اعضا را شتاب بیشتری بخشید. با این حال پس از تغییر چارت سازمانی سپاه پاسداران، این نیرو هم از سال86، دچار تغییرات ساختاری شد.
ساختار تشکیلاتی
بسیج از بدو تاسیس تا پایان مسوولیت سردار سیدیحیی (رحیم) صفوی در سپاه، زیرمجموعه این نیرو به‌شمار رفته و با نام «نیروی مقاومت بسیج» شناخته می‌شد. سال1387 با انتصاب سرلشکر جعفری (فرمانده جدید سپاه پاسداران) و با اجرای طرح تحول در سپاه و راه‌اندازی سپاه‌های استانی، وی فرماندهی بسیج را خود برعهده گرفت و «حجت‌الاسلام حسین طائب» را به‌عنوان جانشینش در نیروی مقاومت بسیج انتخاب کرد. مناطق و نواحی بسیج در این تحول به سپاه‌های استانی ملحق و تحت فرماندهی واحد، مستقیما به فرماندهی کل سپاه متصل و ادامه ماموریت یافتند. در ستاد نیروی مقاومت بسیج نیز معاونت‌هایی در قالب «نیروهای ستاد تخصصی نمسا» به فعالیت ادامه دادند. 12مهر1388 نام بسیج از «نیروی مقاومت بسیج» به «سازمان بسیج مستضعفین» تغییر پیدا کرد و سردار سرتیپ محمدرضا نقدی، فرماندهی این سازمان را عهده‌دار شد. سردار نقدی قبلا، مسوول حفاظت اطلاعات نیروی انتظامی بود، سپس به ستاد کل نیروهای مسلح رفته و در معاونت آماد و پشتیبانی (لجستیک) مشغول به فعالیت شد. متن حکم انتصاب سردار نقدی به ریاست سازمان بسیج مستضعفین، صادره از سوی فرمانده‌معظم کل‌قوا به این شرح است: «بسم‌الله الرحمن الرحیم، سردار سرتیپ بسیجی محمدرضا نقدی، بنا به پیشنهاد فرمانده کل سپاه و نظر به تعهد و شایستگی و تجارب ارزنده، جنابعالی را به سمت «رییس سازمان بسیج مستضعفین» منصوب می‌کنم. همت و تلاش را بر ایجاد زمینه‌های لازم برای حضور قوی‌تر و سازمان‌یافته‌تر مردم به‌ویژه جوانان عزیز در صحنه‌های مورد نیاز انقلاب‌اسلامی قرار دهید و انتظارات گفته‌شده را با حرکت علمی و نو از جمله در بسیج اقشار، برآورده سازید. از تلاش‌های مخلصانه حجت‌الاسلام حسین طائب در تصدی این مسوولیت قدردانی و تشکر می‌کنم. توفیق همگان را از خداوند متعال خواستارم.
سیدعلی خامنه‌ای 12/ مهر/1388»
پس از این تحولات، معاونت‌های مختلف که با الهام از معاونت‌های سپاه، در رده‌های مختلف نیرو از «مناطق» تا «نواحی»، «حوزه‌های مقاومت» و «پایگاه ها» برقرار بود نیز دچار تغییراتی شد و معاونت اطلاعات به «سازمان اطلاعات سپاه» ارتقا یافت که حجت‌الاسلام حسین طائب، جانشین سابق نیروی مقاومت به‌عنوان مسوول آن منصوب شد.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
سازمان‌ها
در سه‌دهه گذشته به‌تدریج، بسیج در بخش‌ها و قشرهای مختلف به جذب نیرو پرداخت و هرکدام نیز با عناوین مشخص، زیرمجموعه این نیرو بوده و به فعالیت مشغول هستند که بعضا تحت عنوان «سازمان» شناخته می‌شوند.
بسیج طلاب و روحانیون
بسیج نخبگان
بسیج ورزشکاران
بسیج مساجد و محلات
بسیج هنرمندان
بسیج کارگری
بسیج علمی، پژوهشی و فناوری
بسیج حقوقدانان
بسیج عشایری
بسیج پیشکسوتان
بسیج کارمندان
بسیج مداحان
بسیج دانش‌آموزی
بسیج سازندگی
بسیج اصناف
بسیج دانشجویی
بسیج جامعه پزشکی
بسیج جامعه مهندسین
بسیج اساتید
بسیج جامعه زنان
بسیج فرهنگیان
بسیج ادارات و وزارتخانه‌ها
سازمان اردویی راهیان‌نور و گردشگری
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
اهداف بسیج مستضعفین
آنچه در بخش اهداف این سازمان آمده است، تا حدی روشن‌کننده ماموریت‌ها و فعالیت‌های آن است:
-تحقق فرمایش امام‌خمینی(ره) مبنی بر تشکیل هسته‌های حزب‌الله.
- ایجاد توانایی‌ها و آمادگی‌های لازم دفاعی در آحاد مردم در دفاع از کشور.
- ایجاد توانایی‌های لازم رزمی در نیروهایی که توانایی شرکت در عملیات‌های کلاسیک و بزرگ را دارند.
-ایجاد توانایی‌های لازم در آحاد مردم به‌منظور کمک به هنگام بروز بلایا و حوادث غیرپیش‌بینی.
-کمک به دولت در امر سازندگی.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
نیروی انسانی
براساس ماده۱۳ قانون مقررات استخدامی سپاه، بسیجی به فردی اطلاق می‌شود که داوطلبانه جهت تحقق ارتش ۲۰میلیونی تحت پوشش سپاه درمی‌آید. به موجب همین ماده قانونی بسیجیان به سه‌دسته «بسیجی عادی»، «بسیجی فعال» و «بسیجی ویژه» یا «پاسداران افتخاری» تقسیم می‌شوند.
بسیجی عادی: عموم اقشار معتقد به قانون‌اساسی جمهوری‌اسلامی ایران هستند که پس از گذراندن دوره آموزش عمومی به عضویت بسیج درآمده و سازماندهی می‌شوند.
بسیجی فعال: آن دسته از بسیجیان عادی داوطلب هستند که واجد شرایط لازم بوده و پس از گذراندن دوره‌های آموزشی سازماندهی شده و با سپاه پاسداران همکاری می‌کنند.
بسیجیان ویژه: این گروه که به پاسدار افتخاری هم شناخته می‌شوند، افرادی هستند که صلاحیت‌های یک پاسدار را دارا بوده و پس از گذراندن آموزش‌های لازم در این زمینه، سازماندهی می‌شوند.



برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.