|

جدال «کاغذ» و «اینترنت»

مازیار خسروی

آیا ما در حال باختن پیکار بر سر جذب مخاطب به رسانه‌های دیجیتالی هستیم؟ پاسخ سرراست و دم‌دستی، یک‌واژه کوتاه و گزنده است؛ بله. این واژه برای آنها که همچنان دلبسته کاغذ و بوی مرکب روزنامه‌اند، به ناقوس شومی می‌ماند که پایان یک عصر و آغاز عصری تازه را اعلام‌ می‌کند. عصری که در آن هرکاربر «شبکه‌اجتماعی»، به‌تنهایی یک‌رسانه است و چراغ‌ تحریریه روزنامه‌ها یکی‌یکی خاموش می‌شوند.
براساس نتیجه آخرین پژوهش‌ها، ضریب‌نفوذ «اینترنت» یا همان نسبت کاربران «اینترنت» به جمعیت کشور در ایران تا پایان خرداد93 به ۵۳درصد رسیده است در حالی‌که ضریب‌نفوذ اینترنت در ایران در پایان سال92 حدود 49درصد بود. این یعنی روزنامه‌ها در سه‌ماه، چهاردرصد از مخاطبان خود را از دست داده‌اند، هرماه بیش از یک‌درصد.
بقیه آمارها از این هم دلسردکننده‌تر است؛ شمارگان روزنامه‌های ایران در یک‌دهه گذشته کاهش چشمگیری داشته است. نخستین قربانی تنگناهای اقتصادی در سبدخرید خانوار و کالا‌های فرهنگی از جمله کتاب و روزنامه‌ است.
وقتی رادیو آمد، همه از مرگ روزنامه سخن گفتند؛ وقتی تلویزیون آمد همه از مرگ روزنامه و رادیو سخن گفتند؛ وقتی اینترنت آمد همه از مرگ روزنامه، رادیو و تلویزیون سخن گفتند؛ با این همه ما همچنان زنده‌ایم، هنوز می‌توان به این عقب‌نشینی نزدیک به هزیمت پایان داد.
برگردیم به پرسش نخستین؛ آیا ما در حال باختن پیکار بر سر جذب مخاطب برای رسانه‌های دیجیتالی هستیم؟ باوجود همه آنچه گفته شد می‌توان به این پرسش پاسخ منفی داد. درست‌ترش این است که پاسخ صحیح احتمالا چیزی بین «شاید» و «اگر...» باشد. «نه» گفتن به این پرسش البته ممکن است در نگاه نخست، به خوش‌خیالی دایناسوری شبیه باشد که صدای برخورد شهاب‌سنگ با سطح زمین را شنیده، گردوخاکش را هم از دور دیده اما آغاز پایان‌گونه‌ خود را باور ندارد و برای حمام‌آفتاب‌گرفتن زیر آسمان صاف فردا و فرداها نقشه می‌کشد.
اما همچنان می‌توان امیدوار بود که همه از توفان دیجیتال جان‌سالم به‌در ببریم. نخستین دلیل، ساده‌ترین آنهاست؛ خبر کوتاه را در رایانه و گوشی می‌توان خواند اما جای خواندن گزارش و تحلیل، روزنامه است؛ به یک‌دلیل؛ خواندنش اینجا راحت‌تر است، مثال‌هایش را خودتان در ذهن ردیف کنید.
دلیل دوم اما مهم‌تر است. ما (روزنامه) قابل‌اعتمادتریم، برای اینکه از دایره انصاف خارج نشده و در ورطه خودستایی نیفتاده باشیم، بهتر است یک قید «هنوز» را هم به جمله بالا اضافه کنیم؛ درست است که این‌روزها هر کاربر شبکه‌های اجتماعی در قامت «شهروند- خبرنگار» رویدادهای پیرامون خود را گزارش و گاه تحلیل می‌کند اما این فرصت دموکراتیک اطلاع‌رسانی در دل خود تهدیدی بزرگ به همراه دارد؛ بی‌اعتمادی و رواج شایعات تاییدنشده. نمونه نزدیک، ماجرای اسیدپاشی در اصفهان است، جایی که باوجود همه محذورات، لنگر ثبات همچنان، رسانه‌های رسمی از جمله روزنامه‌ها بودند.
اعتماد مخاطب البته هیچ نسبتی با چک‌سفیدامضا ندارد و این خطر در کمین همه ماست که سرمایه گردآمده یک‌عمر را در یک‌قمار ناشیانه برباد دهیم. این یعنی اگر تا دیروز تایید خبر از منابع موثق، یک‌ضرورت حرفه‌ای بود امروز ضرورتی حیاتی است. سخن کوتاه؛ «اگر» خبرهایمان موثق و قابل استناد باشد و آن را در کنار تحلیل‌های استخواندار به چاپخانه بفرستیم «شاید» بتوانیم زنده بمانیم.
و حالا یک خبر خوب خارجی؛ ضریب‌نفوذ اینترنت در کشور آمریکا به نزدیک 90درصد رسیده است اما «نیویورک‌تایمز»، «واشنگتن‌پست» و «وال‌استریت‌ژورنال» نه‌تنها هنوز زنده‌اند که همچنان مهم‌ترین منبع اطلاع‌رسانی و تحلیل در سراسر ایالات‌متحده محسوب می‌شوند. این البته سوای هزاران روزنامه و هفته‌نامه محلی و ایالتی است که خود را با ذایقه انسان قرن21 سازگار کرده‌اند و به تیراژ «همبرگر» و «کوکاکولا» مصرف می‌شوند.
همه می‌دانیم که تحریریه روزنامه‌های وطنی از نظر امکانات فنی و نیروی انسانی لاغر هستند و همین پیکر لاغر هم به دلایل مختلف از نفس افتاده. این بخشی از مساله است که اتفاقا می‌تواند بخشی از راه‌حل هم باشد. تحریریه روزنامه، دماسنج اتمسفر سیاسی و اجتماعی هر کشور است.« فیس‌بوک» و «توییتر» حتی اگر روزی فیلتر هم نباشند شبیه شب‌نامه‌های عصر مشروطه‌اند. با وجود اجبار به در نظرگرفتن آنچه شباهنگام بر درودیوار شهر چسبانده می‌شده، تاریخ مشروطه را ناگزیر باید از روی روزنامه‌های آن عصر خواند و نوشت.
اینترنت و تلویزیون برای روزنامه البته همواره تهدید نیستند، بخش بزرگی از مخاطبان صفحات ما را اکنون نه روی دکه که از پشت «مونیتور» می‌بینند و گاه سر شام دریافت می‌کنند؛ گیرم که هنوز راهی پیدا نکرده‌ایم که مثل همکاران فرنگی، حق‌التحریرمان را از کارت‌های اعتباری دریافت کنیم، مهم این است که کاربران جدی اینترنت، اغلب به نخستین جایی که سر می‌زنند، «وب‌سایت» روزنامه‌هاست و در بسیار موارد مطالب آنها را نقل یا بازنشر می‌کنند.
به روایت دانشمندان، برخورد شهاب‌سنگ غول‌پیکر با زمین و تلاطم زیست‌محیطی ناشی از آن، سبب انقراض و پایان استیلای دایناسورها بر کره‌خاکی شد اما همین دانشمندان معتقدند برخی گونه‌های دایناسور، از خطر انقراض جان به‌در بردند. چرا ما نتوانیم؟
آیا ما در حال باختن پیکار بر سر جذب مخاطب به رسانه‌های دیجیتالی هستیم؟ پاسخ سرراست و دم‌دستی، یک‌واژه کوتاه و گزنده است؛ بله. این واژه برای آنها که همچنان دلبسته کاغذ و بوی مرکب روزنامه‌اند، به ناقوس شومی می‌ماند که پایان یک عصر و آغاز عصری تازه را اعلام‌ می‌کند. عصری که در آن هرکاربر «شبکه‌اجتماعی»، به‌تنهایی یک‌رسانه است و چراغ‌ تحریریه روزنامه‌ها یکی‌یکی خاموش می‌شوند.
براساس نتیجه آخرین پژوهش‌ها، ضریب‌نفوذ «اینترنت» یا همان نسبت کاربران «اینترنت» به جمعیت کشور در ایران تا پایان خرداد93 به ۵۳درصد رسیده است در حالی‌که ضریب‌نفوذ اینترنت در ایران در پایان سال92 حدود 49درصد بود. این یعنی روزنامه‌ها در سه‌ماه، چهاردرصد از مخاطبان خود را از دست داده‌اند، هرماه بیش از یک‌درصد.
بقیه آمارها از این هم دلسردکننده‌تر است؛ شمارگان روزنامه‌های ایران در یک‌دهه گذشته کاهش چشمگیری داشته است. نخستین قربانی تنگناهای اقتصادی در سبدخرید خانوار و کالا‌های فرهنگی از جمله کتاب و روزنامه‌ است.
وقتی رادیو آمد، همه از مرگ روزنامه سخن گفتند؛ وقتی تلویزیون آمد همه از مرگ روزنامه و رادیو سخن گفتند؛ وقتی اینترنت آمد همه از مرگ روزنامه، رادیو و تلویزیون سخن گفتند؛ با این همه ما همچنان زنده‌ایم، هنوز می‌توان به این عقب‌نشینی نزدیک به هزیمت پایان داد.
برگردیم به پرسش نخستین؛ آیا ما در حال باختن پیکار بر سر جذب مخاطب برای رسانه‌های دیجیتالی هستیم؟ باوجود همه آنچه گفته شد می‌توان به این پرسش پاسخ منفی داد. درست‌ترش این است که پاسخ صحیح احتمالا چیزی بین «شاید» و «اگر...» باشد. «نه» گفتن به این پرسش البته ممکن است در نگاه نخست، به خوش‌خیالی دایناسوری شبیه باشد که صدای برخورد شهاب‌سنگ با سطح زمین را شنیده، گردوخاکش را هم از دور دیده اما آغاز پایان‌گونه‌ خود را باور ندارد و برای حمام‌آفتاب‌گرفتن زیر آسمان صاف فردا و فرداها نقشه می‌کشد.
اما همچنان می‌توان امیدوار بود که همه از توفان دیجیتال جان‌سالم به‌در ببریم. نخستین دلیل، ساده‌ترین آنهاست؛ خبر کوتاه را در رایانه و گوشی می‌توان خواند اما جای خواندن گزارش و تحلیل، روزنامه است؛ به یک‌دلیل؛ خواندنش اینجا راحت‌تر است، مثال‌هایش را خودتان در ذهن ردیف کنید.
دلیل دوم اما مهم‌تر است. ما (روزنامه) قابل‌اعتمادتریم، برای اینکه از دایره انصاف خارج نشده و در ورطه خودستایی نیفتاده باشیم، بهتر است یک قید «هنوز» را هم به جمله بالا اضافه کنیم؛ درست است که این‌روزها هر کاربر شبکه‌های اجتماعی در قامت «شهروند- خبرنگار» رویدادهای پیرامون خود را گزارش و گاه تحلیل می‌کند اما این فرصت دموکراتیک اطلاع‌رسانی در دل خود تهدیدی بزرگ به همراه دارد؛ بی‌اعتمادی و رواج شایعات تاییدنشده. نمونه نزدیک، ماجرای اسیدپاشی در اصفهان است، جایی که باوجود همه محذورات، لنگر ثبات همچنان، رسانه‌های رسمی از جمله روزنامه‌ها بودند.
اعتماد مخاطب البته هیچ نسبتی با چک‌سفیدامضا ندارد و این خطر در کمین همه ماست که سرمایه گردآمده یک‌عمر را در یک‌قمار ناشیانه برباد دهیم. این یعنی اگر تا دیروز تایید خبر از منابع موثق، یک‌ضرورت حرفه‌ای بود امروز ضرورتی حیاتی است. سخن کوتاه؛ «اگر» خبرهایمان موثق و قابل استناد باشد و آن را در کنار تحلیل‌های استخواندار به چاپخانه بفرستیم «شاید» بتوانیم زنده بمانیم.
و حالا یک خبر خوب خارجی؛ ضریب‌نفوذ اینترنت در کشور آمریکا به نزدیک 90درصد رسیده است اما «نیویورک‌تایمز»، «واشنگتن‌پست» و «وال‌استریت‌ژورنال» نه‌تنها هنوز زنده‌اند که همچنان مهم‌ترین منبع اطلاع‌رسانی و تحلیل در سراسر ایالات‌متحده محسوب می‌شوند. این البته سوای هزاران روزنامه و هفته‌نامه محلی و ایالتی است که خود را با ذایقه انسان قرن21 سازگار کرده‌اند و به تیراژ «همبرگر» و «کوکاکولا» مصرف می‌شوند.
همه می‌دانیم که تحریریه روزنامه‌های وطنی از نظر امکانات فنی و نیروی انسانی لاغر هستند و همین پیکر لاغر هم به دلایل مختلف از نفس افتاده. این بخشی از مساله است که اتفاقا می‌تواند بخشی از راه‌حل هم باشد. تحریریه روزنامه، دماسنج اتمسفر سیاسی و اجتماعی هر کشور است.« فیس‌بوک» و «توییتر» حتی اگر روزی فیلتر هم نباشند شبیه شب‌نامه‌های عصر مشروطه‌اند. با وجود اجبار به در نظرگرفتن آنچه شباهنگام بر درودیوار شهر چسبانده می‌شده، تاریخ مشروطه را ناگزیر باید از روی روزنامه‌های آن عصر خواند و نوشت.
اینترنت و تلویزیون برای روزنامه البته همواره تهدید نیستند، بخش بزرگی از مخاطبان صفحات ما را اکنون نه روی دکه که از پشت «مونیتور» می‌بینند و گاه سر شام دریافت می‌کنند؛ گیرم که هنوز راهی پیدا نکرده‌ایم که مثل همکاران فرنگی، حق‌التحریرمان را از کارت‌های اعتباری دریافت کنیم، مهم این است که کاربران جدی اینترنت، اغلب به نخستین جایی که سر می‌زنند، «وب‌سایت» روزنامه‌هاست و در بسیار موارد مطالب آنها را نقل یا بازنشر می‌کنند.
به روایت دانشمندان، برخورد شهاب‌سنگ غول‌پیکر با زمین و تلاطم زیست‌محیطی ناشی از آن، سبب انقراض و پایان استیلای دایناسورها بر کره‌خاکی شد اما همین دانشمندان معتقدند برخی گونه‌های دایناسور، از خطر انقراض جان به‌در بردند. چرا ما نتوانیم؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.