مروری بر کتاب «بازگشت جهادیها: داعش و خیزش جدید سنیها» به قلم پاتریک کاکبرن
بازگشت جهادیها
الیوت مورفی، ترجمه: علی اخوت
گروه جهادی داعش- که نشان داده در توحش و خشونت، گوی سبقت را حتی از القاعده مستقر در پاکستان به رهبری ایمن الظواهری ربوده - با به قتلرساندن مددکاران، از جمله دیوید هینز و آلن هنینگ، رسوای عالم شد. پاتریک کاکبرن، روزنامهنگار مستقر در بغداد، در کتاب «بازگشت جهادیها»، میکوشد با نظر به تحولات خاورمیانه - که به پیشبینی وی به زودی بر دیگر نقاط جهان اثر خواهد گذاشت - ظهور این پدیده را توضیح دهد. سبک کاکبرن مثل همیشه متین و موقر است و شواهدی که گرد میآورد، متقاعدکننده است شواهدی که او آنها را با اخبار غیررسمی بهدستآمده از مقامات، روزنامهنگاران و افراد محلی تکمیل میکند.
بهنظر کاکبرن دلیل اینکه داعش اخیرا ناگهان به صدر اخبار غرب راه یافته، آن است که حکومتهای غرب و نیروهای امنیتی آنها، جهادیها را، با تعریفی محدود، نیروهایی میدانند که مستقیما زیر نظر مرکز یا هسته اصلی القاعده فعالیت میکنند. این تاکتیک به ایشان امکان میدهد تا از موفقیتهای بلندمدت خود در جنگ علیه ترور، تصویری بسیار خوشبینانهتر از واقعیت امر ارایه دهند. با وجود این ادعای رسانههای غربی که کشتهشدن بنلادن در سال 2011 خسارت جبرانناپذیری به سازمانهای تروریستی خصوصی وارد آورد، کاکبرن خاطرنشان میکند که بزرگترین موفقیتهای گروههایی نظیر القاعده، در همین سه سال گذشته حاصل آمده است: تصرف فلوجه، سد موصل و رقه در شرق سوریه.
در غرب، هر وقت که لازم باشد مسایل را به القاعده ربط میدهند (مثل مقابلههای مسلحانه با حملههای نظامی ایالاتمتحده و بریتانیا به عراق) و هر وقت لازم نباشد منکر ربط آن میشوند (مثل نیروهای ضدقذافی در لیبی و شورشیان تحتحمایت ناتو). با اینحال، نکته اصلی کتاب این است که القاعده یک ایده است، نه یک سازمان و برخلاف تصویری که مطبوعات از القاعده دارند، پیروان آن، داوطلبانه به عضویت آن درآمدهاند و ذیل یک کنترل مرکزی قرار ندارند. این غرب است که به جهادیها برچسبهایی مثل «بازوی اجرایی» یا «افسر جزء» میزند. هیچ گروه جهادی در توصیف خود، از این اصطلاحات استفاده نمیکند و این زبانی است که کاخ سفید و واشنگتن برای تشدید تهدید خیالی آنان به کار میگیرد. کاکبرن از چنین سادهسازیهایی میپرهیزد؛ در حالی که بسیاری مفسران نمیتوانند داعش را از دیگر گروههای جهادی منطقه تمییز دهند. از مهمترین نقاط قوت کتاب این است که کشمکشها و درگیریهای گروههای جهادی را به کانون توجه میآورد، از جمله درگیری داعش را با گروههایی مثل جبههالنصره و احرارالشام در سوریه.
از نظر کاکبرن، جهادیها بر بستر ناکامیهای غرب در عراق و لیبی بالیدند. او اشاره میکند با نابودی زیرساختها و اقتصاد عراق، تنها چیزی که درحالحاضر میان گروههای مختلف از جمله سنیها و کردهای کشور ردوبدل میشود، گلوله است. فروپاشی دولت عراق چنان ویرانگر بود که باعث شد بغداد همین اواخر برای حفظ پایتخت، دست به دامان فرقههای نظامی نظیر عصائب أهلالحق شود. کاکبرن از قول عراقیها میگوید تحریمهای سازمانملل در دهه 1990 - تحریمهایی که «جامعه عراق را ویران کرد»- عامل اصلی فساد مستمر در تمام سطوح زندگی مردم است.
کاکبرن تاریخ دقیقی برای ظهور داعش مشخص میکند: 10 ژوئن 2014، روز تصرف موصل پایتختشمالی عراق. بهنظر کاکبرن این واقعیت که ارتش عراق در آن زمان 350 هزار سرباز داشت و داعش فقط هزارو300نفر، نشاندهنده یکی از مفتضحانهترین شکستهای نظامی تاریخ است. داعش همچنین به پیروزیهای نمادینی هم رسید که موجب شد جذابیتش افزون شود و در مقام جنبشی ضدآمریکایی اعتباری پیدا کند، پیروزیهایی نظیر تصرف موصل (شهری که نیروهای ایالات متحده و بریتانیا طی جنگ عراق وحشیانه اشغال کردند) و حمله به زندان ابوغریب در سال 2013 (که حرفوحدیثهای رسواکنندهای درخصوص سوءرفتار با زندانیان آن وجود داشت). کاکبرن درخصوص حمله به زندان ابوغریب مینویسد که جهادیها 100خمپاره به سوی زندان پرتاب کردند و در حالی که نیروهای انتحاری با بمب راه را باز میکردند، زندانیان شورش و با شلیک به نگهبانان و محافظان زندان، آنها را مستاصل کردند.
کاکبرن با نظر به سلسلهجنگهای پس از 11سپتامبر در افغانستان، عراق، لیبی و سوریه اشاره میکند که درگیرشدن غرب موجب شد اختلافات موجود، تشدید و کار احزاب متخاصم به جنگ داخلی کشیده شود. با آنکه کمکهای غرب به نیروهای اپوزیسیون سوریه نتوانست اسد را برکنار کند به بیثباتی و تزلزل اوضاع سوریه و عراق انجامید. خوشبینانهترین پیشبینی کاکبرن در مورد سوریه و عراق این است که این دو کشور سالیان سال درگیر جنگ داخلی خواهند بود، ضمن آنکه تجزیهشدن این کشورها به احتمال زیاد سرانجامی همچون تجزیه هند در سال 1947 خواهد داشت و عامل اصلی تعیین مرزهای دولتی، خونریزی و آدمکشی خواهد بود.
کاکبرن طرحی اجمالی ترسیم میکند از اینکه چگونه داعش فضایی بهوجود آورده که بعضیها - عمدتا دستراستیها - آن را جنگ سرد دوم خواندهاند. از زمان ماجرای لیبی (2011) و اخیرا اوکراین (2014)، تنش مسکو و غرب به شدت افزایش یافته است، ضمن آنکه در خاورمیانه بین ایالات متحده، عربستان سعودی و دولتهای سنی از یک طرف و ایران، عراق و شیعیان لبنان از طرف دیگر، تا حدودی دفع وقت در جریان است. اوضاع پیکار سنیها و علویهای سوریه نیز از همین قرار است؛ پیکاری که در اصل از دل شورش مردم در سال 2001 پا گرفت. بهاینترتیب، داعش در حال حاضر جایگاه خاصی دارد؛ داعش یکی از آن نقاط کانونی است که نزاعهای بزرگتر منطقه حول آن سامان مییابد. اوباما با وجود وعدهاش مبنی بر ریشهکنکردن سرطان داعش، در ماه ژوئن خواستار تصویب 500میلیوندلار کمک به نیروهای اپوزیسیون سوریه شد، بیتوجه به اینکه داعش با آن همه رعبانگیزی و سرکوبگری، یکی از همین نیروهاست و این به آن معناست که بسیاری از تسلیحات و تجهیزات، نهایتا بهدست داعش خواهد افتاد. این یکی از دلایلی است که کاکبرن براساس آن، نتیجه میگیرد دیوار حایلی میان داعش و اپوزیسیونهای به اصطلاح میانهروی متحد آمریکا وجود ندارد.
فصلهای آخر کتاب بر این نکته تاکید دارد که تا وقتی ایالات متحده و متحدان غربیاش تشخیص ندهند عربستانسعودی و پاکستان، مروجان اصلی افراطیگری اسلامی هستند، در نبرد علیه جهادیها پیشرفت چندانی حاصل نخواهد شد. وهابیت، یعنی ایدئولوژی رسمی دولت سعودی، در جریان اصلی اسلام سنی رخنه کرده است و مسجدسازی و واعظپروریهای عربستانسعودی آتش آن را تندتر کرده است و این همه، عواقب هولناکی برای همه ما به دنبال خواهد داشت. کاکبرن گوشزد میکند 28صفحه از گزارش کمیسیون 11سپتامبر در مورد رابطه حملهکنندگان و عربستانسعودی به بهانه امنیت ملی حذف شد و با وجود وعده اوباما هیچگاه منتشر نشد. به واقع غرب میداند عربستانسعودی و دیگر دولتها اندیشههای جهادی را در سراسر منطقه میپراکنند، ولی مثل همیشه درآمدهای نفتی و شراکتهای استراتژیک را بر زندگی آدمیان اولویت میدهند.
کاک برن، فصل آخر «بازگشت جهادیها» را به این استدلال اختصاص میدهد که غرب بهجای بیعت با ریاض و حمایت مالی از گروههای افراطی باید به ترویج ملیگرایی کمر ببندد، چراکه مداخله در عراق به سال2013 و در لیبی به سال2011 چیزی بسیار شبیه استعمارگریهای امپریالیستی قرننوزدهم است، آنهم با آنهمه یاوهسرایی در باب «ملتسازی» که باید بهدست یا باکمک قدرتهای خارجی انجام گیرد، قدرتهایی که بیگمان منافع خود را دنبال میکردند. کاک برن، استدلال میکند بدون ملیگرایی - با وجود تمامی نقصهایش- دولتها فاقد ایدئولوژی کارآمدی خواهند بود که آنها را قادر کند از حیث وفاداری پیروان با فرقههای دینی یا گروههای قومی رقابت کنند. ولی میدانیم که از سال2003، ملیگرایی به سیاق عراقی با فرقهگرایی درافتاده است و هواداری کاکبرن از ملیگرایی به عنوان نیرویی وحدتبخش است ظاهرا از بسیاری جهات کوتهبینانه است.
کاکبرن مینویسد: اصطلاح «گزارشگر جنگ» به غلط این احساس را القا میکند که میتوان جنگ را به نحوی درخور با تمرکز بر نبرد نظامی توصیف کرد. ولی جنگ چریکی محتاج تفسیر است نه صرف ضبط و گزارشکردن به سبکوسیاق سنت غالب اخبار ساعت 10 بیبیسی که بهواقع بسیار کم پیش میآید که روزنامهنگاران بهجای بلغورکردن بیانات دولتی، در مورد وقایع و اشخاص پژوهش کنند. در این اثنا چپ رادیکال زیادی بر واسازی رتوریک اوباما و سخنرانیهای کامرون تمرکز کرده و کار مهمتر، ثبت و ضبط پاسخهای واقعی آنها را رها کرده است.
از قرار معلوم بسیاری از مفسران با جهان مثل متنی برخورد میکنند که باید آن را تفسیر کرد، بعضی جاهای آن را برجسته و یادداشتهایی در حاشیه افزود و نه همچون چیزی که باید مستقیما بر آن اثر گذاشت و در آن مشارکت کرد. کتاب «بازگشت جهادیها» نمونهای است تحسینبرانگیز از آن متونی که در بحثهای مربوط به نهضت جهادی معاصر شدیدا به آن نیاز داریم. این گزارش به همان اندازه دلمشغول کاری است که باید کرد و دلمشغول حرفهایی است که باید گفت.
بهنظر کاکبرن دلیل اینکه داعش اخیرا ناگهان به صدر اخبار غرب راه یافته، آن است که حکومتهای غرب و نیروهای امنیتی آنها، جهادیها را، با تعریفی محدود، نیروهایی میدانند که مستقیما زیر نظر مرکز یا هسته اصلی القاعده فعالیت میکنند. این تاکتیک به ایشان امکان میدهد تا از موفقیتهای بلندمدت خود در جنگ علیه ترور، تصویری بسیار خوشبینانهتر از واقعیت امر ارایه دهند. با وجود این ادعای رسانههای غربی که کشتهشدن بنلادن در سال 2011 خسارت جبرانناپذیری به سازمانهای تروریستی خصوصی وارد آورد، کاکبرن خاطرنشان میکند که بزرگترین موفقیتهای گروههایی نظیر القاعده، در همین سه سال گذشته حاصل آمده است: تصرف فلوجه، سد موصل و رقه در شرق سوریه.
در غرب، هر وقت که لازم باشد مسایل را به القاعده ربط میدهند (مثل مقابلههای مسلحانه با حملههای نظامی ایالاتمتحده و بریتانیا به عراق) و هر وقت لازم نباشد منکر ربط آن میشوند (مثل نیروهای ضدقذافی در لیبی و شورشیان تحتحمایت ناتو). با اینحال، نکته اصلی کتاب این است که القاعده یک ایده است، نه یک سازمان و برخلاف تصویری که مطبوعات از القاعده دارند، پیروان آن، داوطلبانه به عضویت آن درآمدهاند و ذیل یک کنترل مرکزی قرار ندارند. این غرب است که به جهادیها برچسبهایی مثل «بازوی اجرایی» یا «افسر جزء» میزند. هیچ گروه جهادی در توصیف خود، از این اصطلاحات استفاده نمیکند و این زبانی است که کاخ سفید و واشنگتن برای تشدید تهدید خیالی آنان به کار میگیرد. کاکبرن از چنین سادهسازیهایی میپرهیزد؛ در حالی که بسیاری مفسران نمیتوانند داعش را از دیگر گروههای جهادی منطقه تمییز دهند. از مهمترین نقاط قوت کتاب این است که کشمکشها و درگیریهای گروههای جهادی را به کانون توجه میآورد، از جمله درگیری داعش را با گروههایی مثل جبههالنصره و احرارالشام در سوریه.
از نظر کاکبرن، جهادیها بر بستر ناکامیهای غرب در عراق و لیبی بالیدند. او اشاره میکند با نابودی زیرساختها و اقتصاد عراق، تنها چیزی که درحالحاضر میان گروههای مختلف از جمله سنیها و کردهای کشور ردوبدل میشود، گلوله است. فروپاشی دولت عراق چنان ویرانگر بود که باعث شد بغداد همین اواخر برای حفظ پایتخت، دست به دامان فرقههای نظامی نظیر عصائب أهلالحق شود. کاکبرن از قول عراقیها میگوید تحریمهای سازمانملل در دهه 1990 - تحریمهایی که «جامعه عراق را ویران کرد»- عامل اصلی فساد مستمر در تمام سطوح زندگی مردم است.
کاکبرن تاریخ دقیقی برای ظهور داعش مشخص میکند: 10 ژوئن 2014، روز تصرف موصل پایتختشمالی عراق. بهنظر کاکبرن این واقعیت که ارتش عراق در آن زمان 350 هزار سرباز داشت و داعش فقط هزارو300نفر، نشاندهنده یکی از مفتضحانهترین شکستهای نظامی تاریخ است. داعش همچنین به پیروزیهای نمادینی هم رسید که موجب شد جذابیتش افزون شود و در مقام جنبشی ضدآمریکایی اعتباری پیدا کند، پیروزیهایی نظیر تصرف موصل (شهری که نیروهای ایالات متحده و بریتانیا طی جنگ عراق وحشیانه اشغال کردند) و حمله به زندان ابوغریب در سال 2013 (که حرفوحدیثهای رسواکنندهای درخصوص سوءرفتار با زندانیان آن وجود داشت). کاکبرن درخصوص حمله به زندان ابوغریب مینویسد که جهادیها 100خمپاره به سوی زندان پرتاب کردند و در حالی که نیروهای انتحاری با بمب راه را باز میکردند، زندانیان شورش و با شلیک به نگهبانان و محافظان زندان، آنها را مستاصل کردند.
کاکبرن با نظر به سلسلهجنگهای پس از 11سپتامبر در افغانستان، عراق، لیبی و سوریه اشاره میکند که درگیرشدن غرب موجب شد اختلافات موجود، تشدید و کار احزاب متخاصم به جنگ داخلی کشیده شود. با آنکه کمکهای غرب به نیروهای اپوزیسیون سوریه نتوانست اسد را برکنار کند به بیثباتی و تزلزل اوضاع سوریه و عراق انجامید. خوشبینانهترین پیشبینی کاکبرن در مورد سوریه و عراق این است که این دو کشور سالیان سال درگیر جنگ داخلی خواهند بود، ضمن آنکه تجزیهشدن این کشورها به احتمال زیاد سرانجامی همچون تجزیه هند در سال 1947 خواهد داشت و عامل اصلی تعیین مرزهای دولتی، خونریزی و آدمکشی خواهد بود.
کاکبرن طرحی اجمالی ترسیم میکند از اینکه چگونه داعش فضایی بهوجود آورده که بعضیها - عمدتا دستراستیها - آن را جنگ سرد دوم خواندهاند. از زمان ماجرای لیبی (2011) و اخیرا اوکراین (2014)، تنش مسکو و غرب به شدت افزایش یافته است، ضمن آنکه در خاورمیانه بین ایالات متحده، عربستان سعودی و دولتهای سنی از یک طرف و ایران، عراق و شیعیان لبنان از طرف دیگر، تا حدودی دفع وقت در جریان است. اوضاع پیکار سنیها و علویهای سوریه نیز از همین قرار است؛ پیکاری که در اصل از دل شورش مردم در سال 2001 پا گرفت. بهاینترتیب، داعش در حال حاضر جایگاه خاصی دارد؛ داعش یکی از آن نقاط کانونی است که نزاعهای بزرگتر منطقه حول آن سامان مییابد. اوباما با وجود وعدهاش مبنی بر ریشهکنکردن سرطان داعش، در ماه ژوئن خواستار تصویب 500میلیوندلار کمک به نیروهای اپوزیسیون سوریه شد، بیتوجه به اینکه داعش با آن همه رعبانگیزی و سرکوبگری، یکی از همین نیروهاست و این به آن معناست که بسیاری از تسلیحات و تجهیزات، نهایتا بهدست داعش خواهد افتاد. این یکی از دلایلی است که کاکبرن براساس آن، نتیجه میگیرد دیوار حایلی میان داعش و اپوزیسیونهای به اصطلاح میانهروی متحد آمریکا وجود ندارد.
فصلهای آخر کتاب بر این نکته تاکید دارد که تا وقتی ایالات متحده و متحدان غربیاش تشخیص ندهند عربستانسعودی و پاکستان، مروجان اصلی افراطیگری اسلامی هستند، در نبرد علیه جهادیها پیشرفت چندانی حاصل نخواهد شد. وهابیت، یعنی ایدئولوژی رسمی دولت سعودی، در جریان اصلی اسلام سنی رخنه کرده است و مسجدسازی و واعظپروریهای عربستانسعودی آتش آن را تندتر کرده است و این همه، عواقب هولناکی برای همه ما به دنبال خواهد داشت. کاکبرن گوشزد میکند 28صفحه از گزارش کمیسیون 11سپتامبر در مورد رابطه حملهکنندگان و عربستانسعودی به بهانه امنیت ملی حذف شد و با وجود وعده اوباما هیچگاه منتشر نشد. به واقع غرب میداند عربستانسعودی و دیگر دولتها اندیشههای جهادی را در سراسر منطقه میپراکنند، ولی مثل همیشه درآمدهای نفتی و شراکتهای استراتژیک را بر زندگی آدمیان اولویت میدهند.
کاک برن، فصل آخر «بازگشت جهادیها» را به این استدلال اختصاص میدهد که غرب بهجای بیعت با ریاض و حمایت مالی از گروههای افراطی باید به ترویج ملیگرایی کمر ببندد، چراکه مداخله در عراق به سال2013 و در لیبی به سال2011 چیزی بسیار شبیه استعمارگریهای امپریالیستی قرننوزدهم است، آنهم با آنهمه یاوهسرایی در باب «ملتسازی» که باید بهدست یا باکمک قدرتهای خارجی انجام گیرد، قدرتهایی که بیگمان منافع خود را دنبال میکردند. کاک برن، استدلال میکند بدون ملیگرایی - با وجود تمامی نقصهایش- دولتها فاقد ایدئولوژی کارآمدی خواهند بود که آنها را قادر کند از حیث وفاداری پیروان با فرقههای دینی یا گروههای قومی رقابت کنند. ولی میدانیم که از سال2003، ملیگرایی به سیاق عراقی با فرقهگرایی درافتاده است و هواداری کاکبرن از ملیگرایی به عنوان نیرویی وحدتبخش است ظاهرا از بسیاری جهات کوتهبینانه است.
کاکبرن مینویسد: اصطلاح «گزارشگر جنگ» به غلط این احساس را القا میکند که میتوان جنگ را به نحوی درخور با تمرکز بر نبرد نظامی توصیف کرد. ولی جنگ چریکی محتاج تفسیر است نه صرف ضبط و گزارشکردن به سبکوسیاق سنت غالب اخبار ساعت 10 بیبیسی که بهواقع بسیار کم پیش میآید که روزنامهنگاران بهجای بلغورکردن بیانات دولتی، در مورد وقایع و اشخاص پژوهش کنند. در این اثنا چپ رادیکال زیادی بر واسازی رتوریک اوباما و سخنرانیهای کامرون تمرکز کرده و کار مهمتر، ثبت و ضبط پاسخهای واقعی آنها را رها کرده است.
از قرار معلوم بسیاری از مفسران با جهان مثل متنی برخورد میکنند که باید آن را تفسیر کرد، بعضی جاهای آن را برجسته و یادداشتهایی در حاشیه افزود و نه همچون چیزی که باید مستقیما بر آن اثر گذاشت و در آن مشارکت کرد. کتاب «بازگشت جهادیها» نمونهای است تحسینبرانگیز از آن متونی که در بحثهای مربوط به نهضت جهادی معاصر شدیدا به آن نیاز داریم. این گزارش به همان اندازه دلمشغول کاری است که باید کرد و دلمشغول حرفهایی است که باید گفت.
گروه جهادی داعش- که نشان داده در توحش و خشونت، گوی سبقت را حتی از القاعده مستقر در پاکستان به رهبری ایمن الظواهری ربوده - با به قتلرساندن مددکاران، از جمله دیوید هینز و آلن هنینگ، رسوای عالم شد. پاتریک کاکبرن، روزنامهنگار مستقر در بغداد، در کتاب «بازگشت جهادیها»، میکوشد با نظر به تحولات خاورمیانه - که به پیشبینی وی به زودی بر دیگر نقاط جهان اثر خواهد گذاشت - ظهور این پدیده را توضیح دهد. سبک کاکبرن مثل همیشه متین و موقر است و شواهدی که گرد میآورد، متقاعدکننده است شواهدی که او آنها را با اخبار غیررسمی بهدستآمده از مقامات، روزنامهنگاران و افراد محلی تکمیل میکند.
بهنظر کاکبرن دلیل اینکه داعش اخیرا ناگهان به صدر اخبار غرب راه یافته، آن است که حکومتهای غرب و نیروهای امنیتی آنها، جهادیها را، با تعریفی محدود، نیروهایی میدانند که مستقیما زیر نظر مرکز یا هسته اصلی القاعده فعالیت میکنند. این تاکتیک به ایشان امکان میدهد تا از موفقیتهای بلندمدت خود در جنگ علیه ترور، تصویری بسیار خوشبینانهتر از واقعیت امر ارایه دهند. با وجود این ادعای رسانههای غربی که کشتهشدن بنلادن در سال 2011 خسارت جبرانناپذیری به سازمانهای تروریستی خصوصی وارد آورد، کاکبرن خاطرنشان میکند که بزرگترین موفقیتهای گروههایی نظیر القاعده، در همین سه سال گذشته حاصل آمده است: تصرف فلوجه، سد موصل و رقه در شرق سوریه.
در غرب، هر وقت که لازم باشد مسایل را به القاعده ربط میدهند (مثل مقابلههای مسلحانه با حملههای نظامی ایالاتمتحده و بریتانیا به عراق) و هر وقت لازم نباشد منکر ربط آن میشوند (مثل نیروهای ضدقذافی در لیبی و شورشیان تحتحمایت ناتو). با اینحال، نکته اصلی کتاب این است که القاعده یک ایده است، نه یک سازمان و برخلاف تصویری که مطبوعات از القاعده دارند، پیروان آن، داوطلبانه به عضویت آن درآمدهاند و ذیل یک کنترل مرکزی قرار ندارند. این غرب است که به جهادیها برچسبهایی مثل «بازوی اجرایی» یا «افسر جزء» میزند. هیچ گروه جهادی در توصیف خود، از این اصطلاحات استفاده نمیکند و این زبانی است که کاخ سفید و واشنگتن برای تشدید تهدید خیالی آنان به کار میگیرد. کاکبرن از چنین سادهسازیهایی میپرهیزد؛ در حالی که بسیاری مفسران نمیتوانند داعش را از دیگر گروههای جهادی منطقه تمییز دهند. از مهمترین نقاط قوت کتاب این است که کشمکشها و درگیریهای گروههای جهادی را به کانون توجه میآورد، از جمله درگیری داعش را با گروههایی مثل جبههالنصره و احرارالشام در سوریه.
از نظر کاکبرن، جهادیها بر بستر ناکامیهای غرب در عراق و لیبی بالیدند. او اشاره میکند با نابودی زیرساختها و اقتصاد عراق، تنها چیزی که درحالحاضر میان گروههای مختلف از جمله سنیها و کردهای کشور ردوبدل میشود، گلوله است. فروپاشی دولت عراق چنان ویرانگر بود که باعث شد بغداد همین اواخر برای حفظ پایتخت، دست به دامان فرقههای نظامی نظیر عصائب أهلالحق شود. کاکبرن از قول عراقیها میگوید تحریمهای سازمانملل در دهه 1990 - تحریمهایی که «جامعه عراق را ویران کرد»- عامل اصلی فساد مستمر در تمام سطوح زندگی مردم است.
کاکبرن تاریخ دقیقی برای ظهور داعش مشخص میکند: 10 ژوئن 2014، روز تصرف موصل پایتختشمالی عراق. بهنظر کاکبرن این واقعیت که ارتش عراق در آن زمان 350 هزار سرباز داشت و داعش فقط هزارو300نفر، نشاندهنده یکی از مفتضحانهترین شکستهای نظامی تاریخ است. داعش همچنین به پیروزیهای نمادینی هم رسید که موجب شد جذابیتش افزون شود و در مقام جنبشی ضدآمریکایی اعتباری پیدا کند، پیروزیهایی نظیر تصرف موصل (شهری که نیروهای ایالات متحده و بریتانیا طی جنگ عراق وحشیانه اشغال کردند) و حمله به زندان ابوغریب در سال 2013 (که حرفوحدیثهای رسواکنندهای درخصوص سوءرفتار با زندانیان آن وجود داشت). کاکبرن درخصوص حمله به زندان ابوغریب مینویسد که جهادیها 100خمپاره به سوی زندان پرتاب کردند و در حالی که نیروهای انتحاری با بمب راه را باز میکردند، زندانیان شورش و با شلیک به نگهبانان و محافظان زندان، آنها را مستاصل کردند.
کاکبرن با نظر به سلسلهجنگهای پس از 11سپتامبر در افغانستان، عراق، لیبی و سوریه اشاره میکند که درگیرشدن غرب موجب شد اختلافات موجود، تشدید و کار احزاب متخاصم به جنگ داخلی کشیده شود. با آنکه کمکهای غرب به نیروهای اپوزیسیون سوریه نتوانست اسد را برکنار کند به بیثباتی و تزلزل اوضاع سوریه و عراق انجامید. خوشبینانهترین پیشبینی کاکبرن در مورد سوریه و عراق این است که این دو کشور سالیان سال درگیر جنگ داخلی خواهند بود، ضمن آنکه تجزیهشدن این کشورها به احتمال زیاد سرانجامی همچون تجزیه هند در سال 1947 خواهد داشت و عامل اصلی تعیین مرزهای دولتی، خونریزی و آدمکشی خواهد بود.
کاکبرن طرحی اجمالی ترسیم میکند از اینکه چگونه داعش فضایی بهوجود آورده که بعضیها - عمدتا دستراستیها - آن را جنگ سرد دوم خواندهاند. از زمان ماجرای لیبی (2011) و اخیرا اوکراین (2014)، تنش مسکو و غرب به شدت افزایش یافته است، ضمن آنکه در خاورمیانه بین ایالات متحده، عربستان سعودی و دولتهای سنی از یک طرف و ایران، عراق و شیعیان لبنان از طرف دیگر، تا حدودی دفع وقت در جریان است. اوضاع پیکار سنیها و علویهای سوریه نیز از همین قرار است؛ پیکاری که در اصل از دل شورش مردم در سال 2001 پا گرفت. بهاینترتیب، داعش در حال حاضر جایگاه خاصی دارد؛ داعش یکی از آن نقاط کانونی است که نزاعهای بزرگتر منطقه حول آن سامان مییابد. اوباما با وجود وعدهاش مبنی بر ریشهکنکردن سرطان داعش، در ماه ژوئن خواستار تصویب 500میلیوندلار کمک به نیروهای اپوزیسیون سوریه شد، بیتوجه به اینکه داعش با آن همه رعبانگیزی و سرکوبگری، یکی از همین نیروهاست و این به آن معناست که بسیاری از تسلیحات و تجهیزات، نهایتا بهدست داعش خواهد افتاد. این یکی از دلایلی است که کاکبرن براساس آن، نتیجه میگیرد دیوار حایلی میان داعش و اپوزیسیونهای به اصطلاح میانهروی متحد آمریکا وجود ندارد.
فصلهای آخر کتاب بر این نکته تاکید دارد که تا وقتی ایالات متحده و متحدان غربیاش تشخیص ندهند عربستانسعودی و پاکستان، مروجان اصلی افراطیگری اسلامی هستند، در نبرد علیه جهادیها پیشرفت چندانی حاصل نخواهد شد. وهابیت، یعنی ایدئولوژی رسمی دولت سعودی، در جریان اصلی اسلام سنی رخنه کرده است و مسجدسازی و واعظپروریهای عربستانسعودی آتش آن را تندتر کرده است و این همه، عواقب هولناکی برای همه ما به دنبال خواهد داشت. کاکبرن گوشزد میکند 28صفحه از گزارش کمیسیون 11سپتامبر در مورد رابطه حملهکنندگان و عربستانسعودی به بهانه امنیت ملی حذف شد و با وجود وعده اوباما هیچگاه منتشر نشد. به واقع غرب میداند عربستانسعودی و دیگر دولتها اندیشههای جهادی را در سراسر منطقه میپراکنند، ولی مثل همیشه درآمدهای نفتی و شراکتهای استراتژیک را بر زندگی آدمیان اولویت میدهند.
کاک برن، فصل آخر «بازگشت جهادیها» را به این استدلال اختصاص میدهد که غرب بهجای بیعت با ریاض و حمایت مالی از گروههای افراطی باید به ترویج ملیگرایی کمر ببندد، چراکه مداخله در عراق به سال2013 و در لیبی به سال2011 چیزی بسیار شبیه استعمارگریهای امپریالیستی قرننوزدهم است، آنهم با آنهمه یاوهسرایی در باب «ملتسازی» که باید بهدست یا باکمک قدرتهای خارجی انجام گیرد، قدرتهایی که بیگمان منافع خود را دنبال میکردند. کاک برن، استدلال میکند بدون ملیگرایی - با وجود تمامی نقصهایش- دولتها فاقد ایدئولوژی کارآمدی خواهند بود که آنها را قادر کند از حیث وفاداری پیروان با فرقههای دینی یا گروههای قومی رقابت کنند. ولی میدانیم که از سال2003، ملیگرایی به سیاق عراقی با فرقهگرایی درافتاده است و هواداری کاکبرن از ملیگرایی به عنوان نیرویی وحدتبخش است ظاهرا از بسیاری جهات کوتهبینانه است.
کاکبرن مینویسد: اصطلاح «گزارشگر جنگ» به غلط این احساس را القا میکند که میتوان جنگ را به نحوی درخور با تمرکز بر نبرد نظامی توصیف کرد. ولی جنگ چریکی محتاج تفسیر است نه صرف ضبط و گزارشکردن به سبکوسیاق سنت غالب اخبار ساعت 10 بیبیسی که بهواقع بسیار کم پیش میآید که روزنامهنگاران بهجای بلغورکردن بیانات دولتی، در مورد وقایع و اشخاص پژوهش کنند. در این اثنا چپ رادیکال زیادی بر واسازی رتوریک اوباما و سخنرانیهای کامرون تمرکز کرده و کار مهمتر، ثبت و ضبط پاسخهای واقعی آنها را رها کرده است.
از قرار معلوم بسیاری از مفسران با جهان مثل متنی برخورد میکنند که باید آن را تفسیر کرد، بعضی جاهای آن را برجسته و یادداشتهایی در حاشیه افزود و نه همچون چیزی که باید مستقیما بر آن اثر گذاشت و در آن مشارکت کرد. کتاب «بازگشت جهادیها» نمونهای است تحسینبرانگیز از آن متونی که در بحثهای مربوط به نهضت جهادی معاصر شدیدا به آن نیاز داریم. این گزارش به همان اندازه دلمشغول کاری است که باید کرد و دلمشغول حرفهایی است که باید گفت.
بهنظر کاکبرن دلیل اینکه داعش اخیرا ناگهان به صدر اخبار غرب راه یافته، آن است که حکومتهای غرب و نیروهای امنیتی آنها، جهادیها را، با تعریفی محدود، نیروهایی میدانند که مستقیما زیر نظر مرکز یا هسته اصلی القاعده فعالیت میکنند. این تاکتیک به ایشان امکان میدهد تا از موفقیتهای بلندمدت خود در جنگ علیه ترور، تصویری بسیار خوشبینانهتر از واقعیت امر ارایه دهند. با وجود این ادعای رسانههای غربی که کشتهشدن بنلادن در سال 2011 خسارت جبرانناپذیری به سازمانهای تروریستی خصوصی وارد آورد، کاکبرن خاطرنشان میکند که بزرگترین موفقیتهای گروههایی نظیر القاعده، در همین سه سال گذشته حاصل آمده است: تصرف فلوجه، سد موصل و رقه در شرق سوریه.
در غرب، هر وقت که لازم باشد مسایل را به القاعده ربط میدهند (مثل مقابلههای مسلحانه با حملههای نظامی ایالاتمتحده و بریتانیا به عراق) و هر وقت لازم نباشد منکر ربط آن میشوند (مثل نیروهای ضدقذافی در لیبی و شورشیان تحتحمایت ناتو). با اینحال، نکته اصلی کتاب این است که القاعده یک ایده است، نه یک سازمان و برخلاف تصویری که مطبوعات از القاعده دارند، پیروان آن، داوطلبانه به عضویت آن درآمدهاند و ذیل یک کنترل مرکزی قرار ندارند. این غرب است که به جهادیها برچسبهایی مثل «بازوی اجرایی» یا «افسر جزء» میزند. هیچ گروه جهادی در توصیف خود، از این اصطلاحات استفاده نمیکند و این زبانی است که کاخ سفید و واشنگتن برای تشدید تهدید خیالی آنان به کار میگیرد. کاکبرن از چنین سادهسازیهایی میپرهیزد؛ در حالی که بسیاری مفسران نمیتوانند داعش را از دیگر گروههای جهادی منطقه تمییز دهند. از مهمترین نقاط قوت کتاب این است که کشمکشها و درگیریهای گروههای جهادی را به کانون توجه میآورد، از جمله درگیری داعش را با گروههایی مثل جبههالنصره و احرارالشام در سوریه.
از نظر کاکبرن، جهادیها بر بستر ناکامیهای غرب در عراق و لیبی بالیدند. او اشاره میکند با نابودی زیرساختها و اقتصاد عراق، تنها چیزی که درحالحاضر میان گروههای مختلف از جمله سنیها و کردهای کشور ردوبدل میشود، گلوله است. فروپاشی دولت عراق چنان ویرانگر بود که باعث شد بغداد همین اواخر برای حفظ پایتخت، دست به دامان فرقههای نظامی نظیر عصائب أهلالحق شود. کاکبرن از قول عراقیها میگوید تحریمهای سازمانملل در دهه 1990 - تحریمهایی که «جامعه عراق را ویران کرد»- عامل اصلی فساد مستمر در تمام سطوح زندگی مردم است.
کاکبرن تاریخ دقیقی برای ظهور داعش مشخص میکند: 10 ژوئن 2014، روز تصرف موصل پایتختشمالی عراق. بهنظر کاکبرن این واقعیت که ارتش عراق در آن زمان 350 هزار سرباز داشت و داعش فقط هزارو300نفر، نشاندهنده یکی از مفتضحانهترین شکستهای نظامی تاریخ است. داعش همچنین به پیروزیهای نمادینی هم رسید که موجب شد جذابیتش افزون شود و در مقام جنبشی ضدآمریکایی اعتباری پیدا کند، پیروزیهایی نظیر تصرف موصل (شهری که نیروهای ایالات متحده و بریتانیا طی جنگ عراق وحشیانه اشغال کردند) و حمله به زندان ابوغریب در سال 2013 (که حرفوحدیثهای رسواکنندهای درخصوص سوءرفتار با زندانیان آن وجود داشت). کاکبرن درخصوص حمله به زندان ابوغریب مینویسد که جهادیها 100خمپاره به سوی زندان پرتاب کردند و در حالی که نیروهای انتحاری با بمب راه را باز میکردند، زندانیان شورش و با شلیک به نگهبانان و محافظان زندان، آنها را مستاصل کردند.
کاکبرن با نظر به سلسلهجنگهای پس از 11سپتامبر در افغانستان، عراق، لیبی و سوریه اشاره میکند که درگیرشدن غرب موجب شد اختلافات موجود، تشدید و کار احزاب متخاصم به جنگ داخلی کشیده شود. با آنکه کمکهای غرب به نیروهای اپوزیسیون سوریه نتوانست اسد را برکنار کند به بیثباتی و تزلزل اوضاع سوریه و عراق انجامید. خوشبینانهترین پیشبینی کاکبرن در مورد سوریه و عراق این است که این دو کشور سالیان سال درگیر جنگ داخلی خواهند بود، ضمن آنکه تجزیهشدن این کشورها به احتمال زیاد سرانجامی همچون تجزیه هند در سال 1947 خواهد داشت و عامل اصلی تعیین مرزهای دولتی، خونریزی و آدمکشی خواهد بود.
کاکبرن طرحی اجمالی ترسیم میکند از اینکه چگونه داعش فضایی بهوجود آورده که بعضیها - عمدتا دستراستیها - آن را جنگ سرد دوم خواندهاند. از زمان ماجرای لیبی (2011) و اخیرا اوکراین (2014)، تنش مسکو و غرب به شدت افزایش یافته است، ضمن آنکه در خاورمیانه بین ایالات متحده، عربستان سعودی و دولتهای سنی از یک طرف و ایران، عراق و شیعیان لبنان از طرف دیگر، تا حدودی دفع وقت در جریان است. اوضاع پیکار سنیها و علویهای سوریه نیز از همین قرار است؛ پیکاری که در اصل از دل شورش مردم در سال 2001 پا گرفت. بهاینترتیب، داعش در حال حاضر جایگاه خاصی دارد؛ داعش یکی از آن نقاط کانونی است که نزاعهای بزرگتر منطقه حول آن سامان مییابد. اوباما با وجود وعدهاش مبنی بر ریشهکنکردن سرطان داعش، در ماه ژوئن خواستار تصویب 500میلیوندلار کمک به نیروهای اپوزیسیون سوریه شد، بیتوجه به اینکه داعش با آن همه رعبانگیزی و سرکوبگری، یکی از همین نیروهاست و این به آن معناست که بسیاری از تسلیحات و تجهیزات، نهایتا بهدست داعش خواهد افتاد. این یکی از دلایلی است که کاکبرن براساس آن، نتیجه میگیرد دیوار حایلی میان داعش و اپوزیسیونهای به اصطلاح میانهروی متحد آمریکا وجود ندارد.
فصلهای آخر کتاب بر این نکته تاکید دارد که تا وقتی ایالات متحده و متحدان غربیاش تشخیص ندهند عربستانسعودی و پاکستان، مروجان اصلی افراطیگری اسلامی هستند، در نبرد علیه جهادیها پیشرفت چندانی حاصل نخواهد شد. وهابیت، یعنی ایدئولوژی رسمی دولت سعودی، در جریان اصلی اسلام سنی رخنه کرده است و مسجدسازی و واعظپروریهای عربستانسعودی آتش آن را تندتر کرده است و این همه، عواقب هولناکی برای همه ما به دنبال خواهد داشت. کاکبرن گوشزد میکند 28صفحه از گزارش کمیسیون 11سپتامبر در مورد رابطه حملهکنندگان و عربستانسعودی به بهانه امنیت ملی حذف شد و با وجود وعده اوباما هیچگاه منتشر نشد. به واقع غرب میداند عربستانسعودی و دیگر دولتها اندیشههای جهادی را در سراسر منطقه میپراکنند، ولی مثل همیشه درآمدهای نفتی و شراکتهای استراتژیک را بر زندگی آدمیان اولویت میدهند.
کاک برن، فصل آخر «بازگشت جهادیها» را به این استدلال اختصاص میدهد که غرب بهجای بیعت با ریاض و حمایت مالی از گروههای افراطی باید به ترویج ملیگرایی کمر ببندد، چراکه مداخله در عراق به سال2013 و در لیبی به سال2011 چیزی بسیار شبیه استعمارگریهای امپریالیستی قرننوزدهم است، آنهم با آنهمه یاوهسرایی در باب «ملتسازی» که باید بهدست یا باکمک قدرتهای خارجی انجام گیرد، قدرتهایی که بیگمان منافع خود را دنبال میکردند. کاک برن، استدلال میکند بدون ملیگرایی - با وجود تمامی نقصهایش- دولتها فاقد ایدئولوژی کارآمدی خواهند بود که آنها را قادر کند از حیث وفاداری پیروان با فرقههای دینی یا گروههای قومی رقابت کنند. ولی میدانیم که از سال2003، ملیگرایی به سیاق عراقی با فرقهگرایی درافتاده است و هواداری کاکبرن از ملیگرایی به عنوان نیرویی وحدتبخش است ظاهرا از بسیاری جهات کوتهبینانه است.
کاکبرن مینویسد: اصطلاح «گزارشگر جنگ» به غلط این احساس را القا میکند که میتوان جنگ را به نحوی درخور با تمرکز بر نبرد نظامی توصیف کرد. ولی جنگ چریکی محتاج تفسیر است نه صرف ضبط و گزارشکردن به سبکوسیاق سنت غالب اخبار ساعت 10 بیبیسی که بهواقع بسیار کم پیش میآید که روزنامهنگاران بهجای بلغورکردن بیانات دولتی، در مورد وقایع و اشخاص پژوهش کنند. در این اثنا چپ رادیکال زیادی بر واسازی رتوریک اوباما و سخنرانیهای کامرون تمرکز کرده و کار مهمتر، ثبت و ضبط پاسخهای واقعی آنها را رها کرده است.
از قرار معلوم بسیاری از مفسران با جهان مثل متنی برخورد میکنند که باید آن را تفسیر کرد، بعضی جاهای آن را برجسته و یادداشتهایی در حاشیه افزود و نه همچون چیزی که باید مستقیما بر آن اثر گذاشت و در آن مشارکت کرد. کتاب «بازگشت جهادیها» نمونهای است تحسینبرانگیز از آن متونی که در بحثهای مربوط به نهضت جهادی معاصر شدیدا به آن نیاز داریم. این گزارش به همان اندازه دلمشغول کاری است که باید کرد و دلمشغول حرفهایی است که باید گفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.