«داعش» را چگونه نباید فهمید؟
علیرضا دوستدار . استادیار مطالعات اسلامی در دانشگاه شیکاگو
گروه مشهور به دولت اسلامی عراق و شام یا بهعبارت کوتاهتر دولت اسلامی (و به اختصار داعش) طی چندماه گذشته توجه بسیاری را به خود جلب کرده است، خاصه به سبب دستاوردهای چشمگیر نظامی در سوریه و عراق و تصمیم اخیر ایالات متحده برای جنگیدن علیه آن. تحلیلگرانی که به تبیین سوداها، جاذبهها و وحشیگریهای داعش کمر بستهاند غالبا به بررسی جهانبینی دینی آن پرداختهاند- آموزههایی درباره دنیا و آخرت آمیخته با انگارههای متمدنانه- که معمولا گمان میرود ریشه در اسلام سلفی دارد.
سنت سلفی، جنبش اصلاح دینی مدرنی است که نسبت به آنچه الحاقات ضلالتآور به اسلام ناب قلمداد میکند موضعی انتقادی دارد، از جمله زیارت اهل قبور، قدیسپرستی و مانند آن. این سنت خواهان فسخ تمام این موارد و بازگشت به سنن پیروان اولیه حضرت محمد(ص) یا همان «اسلاف» است. منتقدان سلفیان، پیروان این سنت را به «نصگرایی»، «پاکدینی» و التزام عملی به روایتی «خشک» و «زمخت» از اسلام متهم میکنند، ولی هیچیک از این اوصاف چنانکه باید دقیق نیست، بهخصوص با وجود طیف متنوع دیدگاههای سلفی و راههای مختلف پیروی مردم از آنها.
آمریکاییها پس از 11سپتامبر با مکتب سلفی آشنا شدند، وقتی که رهبران القاعده ادعا کردند پیرو این مکتباند. از آن زمان تاکنون دیوساختن از مکتب سلفی بهعنوان علت اصلی خشونت اسلامی امری معمول شده است، هرچند که میدانیم اکثر مسلمانان سلفی هیچ اشتیاقی برای جهاد از خود نشان نمیدهند و اغلب از درگیری سیاسی حذر میکنند، ضمن آنکه بسیاری از مسلمانان درگیر مبارزات مسلحانه اصلا سلفی نیستند.
داعش صرفا نوظهورترین گروهی است که در تبیین رفتار آن به مکتب سلفی رجوع میکنند. آنچه از داعش پدیدهای منحصربهفرد میسازد سودای آن برای برپاکردن خلافت یا دولت اسلامی سراسری است. حتی اگر اینطور باشد، تاکید تحلیلگران بر تفکر سلفی و نیز بر تشکیل خلافت اسلامی موجب غفلت از برخی جنبههای مهم پدیده داعش میشود. در اینجا مایلم توجه را به برخی مسایل مغفول در این قضیه جلب کنم و درخصوص رهیافتهایی که تلاش دارند داعش را صرفا براساس آموزهها درک کنند هشدارهایی بدهم. استدلالم این نیست که مطالعه و بررسی آموزهها به کاری نمیآید، حرفم این است که چنین مطالعهای محدود است به محدودههای آنچه میتواند تبیین کند.
باید با تاکید بر این نکته شروع کرد که شناخت ما از داعش به غایت اندک است. درباره پایگاه اجتماعی آن تقریبا هیچ نمیدانیم. در این خصوص که چگونه به این دستاوردهای نظامی رسید بسیار کم میدانیم و از آن هم کمتر در مورد ماهیت ائتلافهایی که داعش با گروههای دیگر شکل داده، از شورشیان اسلامی سوریه گرفته تا بعثیهای سکولار عراق.
بهرغم قیلوقال درخصوص اجرای «عدالت شرعی»، اطلاع چندانی نداریم که داعش چگونه زندگی مردمان مقیم قلمروهای تحت کنترل خود را اداره میکند. اطلاع ما از نیروهایی که برای داعش مبارزه میکنند هم بسیار اندک است. اکثر آنچه میدانیم پراکنده از ویدیوهای عضوگیری و پروپاگاندا به دست آمده، نه از منابع موثق. درخصوص سوابق و انگیزههای کسانی که به این گروه میپیوندند چیز دندانگیری در دست نیست، بهخصوص در مورد نیروهای غیرغربی که بدنه اصلی رزمندگان داعش را تشکیل میدهند. با چنین اطلاعات اندکی اگر قرار باشد صرفا بر آنچه خود این گروه از خود به تصویر میکشد تکیه نکنیم، دشوار بتوان گفت که داعش چیست.
اجازه دهید بر این نکته آخر تاکید کنم. آنچه داعش میخوانیم چیزی بیش از یک فرقه نظامی است. در حال حاضر، داعش مجموعه مناطقی با جمعیتی بالغ بر میلیونهانفر را تحت کنترل دارد، بهعلاوه منابع نفت، پایگاههای نظامی و جادهها. داعش ناچار است امورات جمعیت تحت حاکمیت خود را رتقوفتق کند و این محتاج مصالحه و ائتلاف است نه فقط اعمال زور وحشیانه.
در عراق داعش باید با بعثیها، افسران سابق ارتش، شوراهای عشیرهای و گروههای اپوزیسیون مختلف سُنی که بسیاری از اعضای آنها مناصب تشکیلاتی و اجرایی دارند همکاری کند. در سوریه هم به همین ترتیب داعش ناچار بوده با دیگر گروههای شورشی و عشیرهها به مذاکره بنشیند و برای گرداندن چرخ خدماتی چون آب، برق، بهداشت عمومی و نانواییها بر تخصص اهل فن آن محل تکیه کند.
اکثریت اعضای داعش که آنها را چیزی بین 20000 تا 31500نفر تخمین میزنند بهتازگی عضو داعش شدهاند و معلوم نیست که رهبری داعش انسجام ایدئولوژیکی آنان را به چه ترتیب حفظ میکند. هر آنچه میدانیم، درک ما از انسجام داعش بهعنوان خلافتی با سلسلهمراتب فرماندهی مشخص، ساختار سازمانی صلب و ایدئولوژی فراگیر آن، همه و همه محصول مستقیم دمودستگاه پروپاگاندای خود داعش است و بس.
داعش در نظر ما موجودیت واحد و منسجمی؛ است چون پروپاگاندیستهای داعش این تصویر را به ما القا میکنند. به همین دلیل است که در تبیین رفتار داعش تکیه بر آموزههای مندرج در پروپاگاندا مسالهدار است. وقتی شواهد دیگری در دست نیست، نمیشود گفت که آیا رفتار بخشهای مختلف داعش تجلی این آموزههاست یا نه. با وجود این، بخش اعظم تحلیلهایی که در دست داریم دقیقا بر همین پروپاگاندا و آموزهها تکیه دارد. این تاکید موجب شده برخی نکات مهم در هالهای از ابهام بماند. در اینجا تلاش خواهم کرد به مسایلی اشاره کنم که به نظرم بیشترین اهمیت را دارند.
اول اینکه، ما از انگیزههای افرادی که برای داعش یا همدوش آن میجنگند درک درستی نداریم، پس فرض میکنیم ایشان برانگیخته مکتب سلفیاند و سودای زیستن تحت خلافت را در سر دارند. منبع تمام اطلاعاتی که از داعش داریم تقریبا خود پروپاگاندای داعش است، چند ویدیوی عضوگیری، چند مصاحبه و گزارشهای خبری پراکنده در مورد رزمندهای خارجی که در نبردی کشته یا دستگیر شده است.
نگاه معطوف به آموزهها موجب شده تا نیروی نظامی داعش در نظرمان تمامیتی یکدست جلوه کند، نیرویی متشکل از رزمندگانی که برانگیخته از صورتی خشک و تند از اسلام سلفیاند. نکته اینجاست که خود داعش میخواهد قضیه را اینطور ببینیم و این همان دیدگاهی است که جریان اصلی رسانهها مروج آنند.
مثلا اخیرا سی.ان.ان از مشاور سابق امنیت ملی عراق، موفق الرباعی، نقل کرده که داعش در موصل کودکان هشت و 9ساله را به خدمت گرفته، اسلحه کلاشینکف به دستشان داده... و با ایدئولوژی شیطانی خود مغزشان را شستوشو داده است یا یک سخنگوی پنتاگون که میگوید هدف آمریکا فقط نابودکردن 20 یا 30هزار رزمنده داعش نیست، مساله نابودکردن ایدئولوژی آنهاست.
مشکل این قبیل اظهارات تکیه بر این فرض است که داعش پدیدهای است «قائم به ذات» که ناغافل از دل یک آموزه شیطانی سربرآورده است. حال آنکه داعش از دل آتش جنگ، اشغال، کشتار، شکنجه و محرومیت از حقوق شهروندی سربرآورد. داعش برای عضوگیری نیازی به حراج ایدئولوژیاش ندارد، فقط باید در مقابل دشمنان قوی ظاهر شود.
در عراق، شهرهای تحت کنترل داعش همان شهرهایی هستند که طی دوران اشغال از همه بیشتر در مقابل آمریکا مقاومت کردند و در برابر دولت تازهمستقر از همه سرکشتر بودند. خسارات وارده به این شهرها ظاهرا فقط به جنگطلبی ساکنان این شهرها دامن زده است. فلوجه، اولین شهری که به دست داعش افتاد، به سبب خرابیهای حاصل از عملیات ضدشورش ایالات متحده در سال2004 مشهور است. هنوز که هنوزست این شهر با افزایش میزان سرطان، جهشهای ژنتیکی، تولد نوزادان ناقصالعضو و افراد معلول دستوپنجه نرم میکند، آسیبهایی که تقصیر آن به گردن اورانیوم ضعیفشده مهمات آمریکایی است. در موصل بسیاری از کسانی که تابستان گذشته به داعش پیوستند قبلا زندانی حکومت عراق بودند که شمار آنها به هزاران نفر میرسید و در میان آنان معترضان صلحطلبی به چشم میخورد که با حاکمیت دولت نوریالمالکی مخالفت داشتند.
اوضاع در سوریه هم چندان متفاوت نبود. در سوریه داعش پس از یک دوران طولانی نزاع و درگیری بر صحنه ظاهر شد، دورانی که با اعتراضات 2011 شروع شد و پس از آنکه نیروهای نظامی و امنیتی علیه معترضان وارد عمل شدند به جنگ داخلی انجامید.
شمار زیادی از رزمندگان داعش در سوریه و عراق به واقع خارجیاند، ولی اکثرشان سربازان محلی هستند. تاکید بر جهانبینی سلفی موجب غفلت از مظالم بسیاری میشود که زمینهساز پیوستن جنگجویان به این گروه نظامی شد، گروهی که وعده میدهد سرکوبگرانشان را درهممیشکند. حال به نظرتان آیا در مبارزه برای داعش ضرورتی دارد که این جنگجویان به جهانبینی داعش بگروند؟ آیا ضرورتی دارد که برای پیوستن به داعش مثل رهبران آن، سودای خلافت در سر داشته باشند؟ این سوالها را هیچوقت کسی پیش نکشید و برای پرکردن خلا مجهولات، پاسخهای دمدستی ارایه دادند.
دوم اینکه تاکید بیش از حد بر جذابیت مکتب سلفی معمای جنگجویان خارجی را به همان اندازه پیچیده میکند. در اینجا هم گرایش بر این است که تمام انگیزهها نادیده گرفته شوند، جز فراخوان محوری جهادیان سلفی که نودینان را به حقیقت اسلام دعوت میکند و مسوولیت ایشان را برای مبارزه در راه دفاع از جماعت اسلامی تذکر میدهد. در مورد داعش سودای برپاکردن خلافت نیز به این معادله افزوده میشود. به ما میگویند جنگجویان خارجی از آن رو به داعش میپیوندند که میخواهند در یک مدینه فاضله اسلامی بکر و اصیل زندگی کنند.
در نظر برخی تحلیلگران، پایه اعتقادی نودینان جهادی متزلزل است و این را معمولا ویژگی ذهنیت سفیدپوستان غیرمسلمانتباری میدانند که به کشتار جمعی دست میزنند، ولی این تحلیلگران بهندرت توجه میکنند که علاوهبر التزام به اسلام سلفی یا تمایل به زندگی در یوتوپیای داعش، ممکن است احساسات و انگیزههای دیگری هم راهبر تصمیمهای این افراد باشد، مثلا آیا امکان دارد نوعی حس همدردی با همنوعانِ دردمند یا احساس وظیفه دگردوستانه- احساساتی که در جامعه آمریکا پرورش یافتند و بسیار باارزش شمرده میشوند- موجب شده باشد که ایشان پذیرای دعوت به نبرد مسلحانه برای کمک به مردمانی گردند که در نظر ایشان سرکوب شدهاند؟
مایکل محمد نایت، رماننویس و روزنامهنگار، اخیرا اظهار کرده که تعلق خاطر وی به جهاد در چچن طی دهه1990 نه برآمده از التزام به اسلام سلفی که برآمده از ارزشهای آمریکایی است: من در دهه80 در آمریکای ریگان بار آمدم. از کارتونهای جی.ای.جو یاد گرفتم که «هر کجا دردسری هست، در راه آزادی مبارزه کن». پذیرفتم که آدم حق و چه بسا وظیفه دارد در هر کجای این کره خاکی که احساس میکند آزادی، عدالت و برابری در خطر است وارد میدان شود. متاسفانه اندکاند این قبیل گزارشهای اولشخص که چشم ما را روی تفاسیری غیر از تفاسیر رایج میگشایند. مساله رزمندگان خارجی غیرغربی از این هم بغرنجتر است، چون از شرایط و انگیزههای ایشان باز هم کمتر میدانیم.
و نکته آخر، باور به اینکه اسلام سلفی از حیث افراطیگری استثنایی است باعث شده خیلی راحت بپذیریم که توحش داعش هم استثناست. به انحای مختلف میگویند که کشتوکشتارهای داعش قرون وسطایی، بربروار، هرزهنگارانه و کورکورانه است - بهخصوص بریدن سر قربانیان و این اواخر سر روزنامهنگاران خارجی - ظاهرا این قسم خشونت در کفه مقابل آن صورتهای کشتار قرار میگیرد که عقلانی، متمدنانه و هدفمندند، نظیر خشونت ارتش آمریکا.
طلال اسد، انسانشناس معاصر، برخی پیشفرضهای تمایزی را به چالش کشیده که میان خشونت «ابتدایی» و خشونت «دفاعی و بشردوستانه» مینهیم. در اینجا بنا ندارم این سیر فکری را دنبال کنم، فقط میخواهم بار دیگر تذکر دهم که داعش از دل خلأ سربرنیاورده، بلکه محصول خشونتها و قساوتهایی است که بیش از یک دهه در سراسر آن منطقه دامن گسترانده. شاید سربریدن وحشیانهتر از تیراندازی با مسلسلهای کالیبر بالای هواپیماهای بیسرنشینی باشد که با کنترل از راه دور، بدن افراد را به گلوله میبندد یا وحشیانهتر از سوزاندن و لتوپارکردن آنها با بمبهای بشکهای. ولی دشوار بتوان گفت که سر بریدنهای وحشیانه داعش با آن تکنولوژی سطح پایین بیمورد و بیجاست.
اولین ویدیوی سربریدن مربوط بود به جداکردن سر یک شهروند آمریکایی در سال2004 به دست اسلاف داعش که علیالادعا پاسخی بود به عکسها و تصاویر ویدیویی از شکنجه، تجاوز و قتل بازداشتشدگان در زندان ابوغریب. در سال2011 کاشف به عمل آمد که برخی سربازان آمریکایی محض تفریح، غیرنظامیان افغان را گیر میاندازند و انگشتها و دندانهاشان را به یادگار میبرند. طی خونریزیهای فرقهای که پس از حمله ایالات متحده سراسر عراق را فراگرفت، بریدن سر به دست شورشیان سُنی به رویهای بیمارگون برای مقابله با نظامیان شیعه بدل شد.
نکته این نیست که تشخیص دهیم در این جنگ عالمگیر علیه ترور به رهبری آمریکا از چه زمانی خشونت و قساوت سربرآورد، نکته این است که آن دیدگاه که میگوید فلان آموزه دینی بهطور خاص افراطی است کمکی نمیکند به درک آن چرخههای توحشی که سالها دهانبهدهان گشتن روایات و دستبهدستشدن تصاویر مربوط به شکنجه، قتلهای خشونتبار و هتک حرمت، هیزم به آتش آن ریخته است.
سنت سلفی، جنبش اصلاح دینی مدرنی است که نسبت به آنچه الحاقات ضلالتآور به اسلام ناب قلمداد میکند موضعی انتقادی دارد، از جمله زیارت اهل قبور، قدیسپرستی و مانند آن. این سنت خواهان فسخ تمام این موارد و بازگشت به سنن پیروان اولیه حضرت محمد(ص) یا همان «اسلاف» است. منتقدان سلفیان، پیروان این سنت را به «نصگرایی»، «پاکدینی» و التزام عملی به روایتی «خشک» و «زمخت» از اسلام متهم میکنند، ولی هیچیک از این اوصاف چنانکه باید دقیق نیست، بهخصوص با وجود طیف متنوع دیدگاههای سلفی و راههای مختلف پیروی مردم از آنها.
آمریکاییها پس از 11سپتامبر با مکتب سلفی آشنا شدند، وقتی که رهبران القاعده ادعا کردند پیرو این مکتباند. از آن زمان تاکنون دیوساختن از مکتب سلفی بهعنوان علت اصلی خشونت اسلامی امری معمول شده است، هرچند که میدانیم اکثر مسلمانان سلفی هیچ اشتیاقی برای جهاد از خود نشان نمیدهند و اغلب از درگیری سیاسی حذر میکنند، ضمن آنکه بسیاری از مسلمانان درگیر مبارزات مسلحانه اصلا سلفی نیستند.
داعش صرفا نوظهورترین گروهی است که در تبیین رفتار آن به مکتب سلفی رجوع میکنند. آنچه از داعش پدیدهای منحصربهفرد میسازد سودای آن برای برپاکردن خلافت یا دولت اسلامی سراسری است. حتی اگر اینطور باشد، تاکید تحلیلگران بر تفکر سلفی و نیز بر تشکیل خلافت اسلامی موجب غفلت از برخی جنبههای مهم پدیده داعش میشود. در اینجا مایلم توجه را به برخی مسایل مغفول در این قضیه جلب کنم و درخصوص رهیافتهایی که تلاش دارند داعش را صرفا براساس آموزهها درک کنند هشدارهایی بدهم. استدلالم این نیست که مطالعه و بررسی آموزهها به کاری نمیآید، حرفم این است که چنین مطالعهای محدود است به محدودههای آنچه میتواند تبیین کند.
باید با تاکید بر این نکته شروع کرد که شناخت ما از داعش به غایت اندک است. درباره پایگاه اجتماعی آن تقریبا هیچ نمیدانیم. در این خصوص که چگونه به این دستاوردهای نظامی رسید بسیار کم میدانیم و از آن هم کمتر در مورد ماهیت ائتلافهایی که داعش با گروههای دیگر شکل داده، از شورشیان اسلامی سوریه گرفته تا بعثیهای سکولار عراق.
بهرغم قیلوقال درخصوص اجرای «عدالت شرعی»، اطلاع چندانی نداریم که داعش چگونه زندگی مردمان مقیم قلمروهای تحت کنترل خود را اداره میکند. اطلاع ما از نیروهایی که برای داعش مبارزه میکنند هم بسیار اندک است. اکثر آنچه میدانیم پراکنده از ویدیوهای عضوگیری و پروپاگاندا به دست آمده، نه از منابع موثق. درخصوص سوابق و انگیزههای کسانی که به این گروه میپیوندند چیز دندانگیری در دست نیست، بهخصوص در مورد نیروهای غیرغربی که بدنه اصلی رزمندگان داعش را تشکیل میدهند. با چنین اطلاعات اندکی اگر قرار باشد صرفا بر آنچه خود این گروه از خود به تصویر میکشد تکیه نکنیم، دشوار بتوان گفت که داعش چیست.
اجازه دهید بر این نکته آخر تاکید کنم. آنچه داعش میخوانیم چیزی بیش از یک فرقه نظامی است. در حال حاضر، داعش مجموعه مناطقی با جمعیتی بالغ بر میلیونهانفر را تحت کنترل دارد، بهعلاوه منابع نفت، پایگاههای نظامی و جادهها. داعش ناچار است امورات جمعیت تحت حاکمیت خود را رتقوفتق کند و این محتاج مصالحه و ائتلاف است نه فقط اعمال زور وحشیانه.
در عراق داعش باید با بعثیها، افسران سابق ارتش، شوراهای عشیرهای و گروههای اپوزیسیون مختلف سُنی که بسیاری از اعضای آنها مناصب تشکیلاتی و اجرایی دارند همکاری کند. در سوریه هم به همین ترتیب داعش ناچار بوده با دیگر گروههای شورشی و عشیرهها به مذاکره بنشیند و برای گرداندن چرخ خدماتی چون آب، برق، بهداشت عمومی و نانواییها بر تخصص اهل فن آن محل تکیه کند.
اکثریت اعضای داعش که آنها را چیزی بین 20000 تا 31500نفر تخمین میزنند بهتازگی عضو داعش شدهاند و معلوم نیست که رهبری داعش انسجام ایدئولوژیکی آنان را به چه ترتیب حفظ میکند. هر آنچه میدانیم، درک ما از انسجام داعش بهعنوان خلافتی با سلسلهمراتب فرماندهی مشخص، ساختار سازمانی صلب و ایدئولوژی فراگیر آن، همه و همه محصول مستقیم دمودستگاه پروپاگاندای خود داعش است و بس.
داعش در نظر ما موجودیت واحد و منسجمی؛ است چون پروپاگاندیستهای داعش این تصویر را به ما القا میکنند. به همین دلیل است که در تبیین رفتار داعش تکیه بر آموزههای مندرج در پروپاگاندا مسالهدار است. وقتی شواهد دیگری در دست نیست، نمیشود گفت که آیا رفتار بخشهای مختلف داعش تجلی این آموزههاست یا نه. با وجود این، بخش اعظم تحلیلهایی که در دست داریم دقیقا بر همین پروپاگاندا و آموزهها تکیه دارد. این تاکید موجب شده برخی نکات مهم در هالهای از ابهام بماند. در اینجا تلاش خواهم کرد به مسایلی اشاره کنم که به نظرم بیشترین اهمیت را دارند.
اول اینکه، ما از انگیزههای افرادی که برای داعش یا همدوش آن میجنگند درک درستی نداریم، پس فرض میکنیم ایشان برانگیخته مکتب سلفیاند و سودای زیستن تحت خلافت را در سر دارند. منبع تمام اطلاعاتی که از داعش داریم تقریبا خود پروپاگاندای داعش است، چند ویدیوی عضوگیری، چند مصاحبه و گزارشهای خبری پراکنده در مورد رزمندهای خارجی که در نبردی کشته یا دستگیر شده است.
نگاه معطوف به آموزهها موجب شده تا نیروی نظامی داعش در نظرمان تمامیتی یکدست جلوه کند، نیرویی متشکل از رزمندگانی که برانگیخته از صورتی خشک و تند از اسلام سلفیاند. نکته اینجاست که خود داعش میخواهد قضیه را اینطور ببینیم و این همان دیدگاهی است که جریان اصلی رسانهها مروج آنند.
مثلا اخیرا سی.ان.ان از مشاور سابق امنیت ملی عراق، موفق الرباعی، نقل کرده که داعش در موصل کودکان هشت و 9ساله را به خدمت گرفته، اسلحه کلاشینکف به دستشان داده... و با ایدئولوژی شیطانی خود مغزشان را شستوشو داده است یا یک سخنگوی پنتاگون که میگوید هدف آمریکا فقط نابودکردن 20 یا 30هزار رزمنده داعش نیست، مساله نابودکردن ایدئولوژی آنهاست.
مشکل این قبیل اظهارات تکیه بر این فرض است که داعش پدیدهای است «قائم به ذات» که ناغافل از دل یک آموزه شیطانی سربرآورده است. حال آنکه داعش از دل آتش جنگ، اشغال، کشتار، شکنجه و محرومیت از حقوق شهروندی سربرآورد. داعش برای عضوگیری نیازی به حراج ایدئولوژیاش ندارد، فقط باید در مقابل دشمنان قوی ظاهر شود.
در عراق، شهرهای تحت کنترل داعش همان شهرهایی هستند که طی دوران اشغال از همه بیشتر در مقابل آمریکا مقاومت کردند و در برابر دولت تازهمستقر از همه سرکشتر بودند. خسارات وارده به این شهرها ظاهرا فقط به جنگطلبی ساکنان این شهرها دامن زده است. فلوجه، اولین شهری که به دست داعش افتاد، به سبب خرابیهای حاصل از عملیات ضدشورش ایالات متحده در سال2004 مشهور است. هنوز که هنوزست این شهر با افزایش میزان سرطان، جهشهای ژنتیکی، تولد نوزادان ناقصالعضو و افراد معلول دستوپنجه نرم میکند، آسیبهایی که تقصیر آن به گردن اورانیوم ضعیفشده مهمات آمریکایی است. در موصل بسیاری از کسانی که تابستان گذشته به داعش پیوستند قبلا زندانی حکومت عراق بودند که شمار آنها به هزاران نفر میرسید و در میان آنان معترضان صلحطلبی به چشم میخورد که با حاکمیت دولت نوریالمالکی مخالفت داشتند.
اوضاع در سوریه هم چندان متفاوت نبود. در سوریه داعش پس از یک دوران طولانی نزاع و درگیری بر صحنه ظاهر شد، دورانی که با اعتراضات 2011 شروع شد و پس از آنکه نیروهای نظامی و امنیتی علیه معترضان وارد عمل شدند به جنگ داخلی انجامید.
شمار زیادی از رزمندگان داعش در سوریه و عراق به واقع خارجیاند، ولی اکثرشان سربازان محلی هستند. تاکید بر جهانبینی سلفی موجب غفلت از مظالم بسیاری میشود که زمینهساز پیوستن جنگجویان به این گروه نظامی شد، گروهی که وعده میدهد سرکوبگرانشان را درهممیشکند. حال به نظرتان آیا در مبارزه برای داعش ضرورتی دارد که این جنگجویان به جهانبینی داعش بگروند؟ آیا ضرورتی دارد که برای پیوستن به داعش مثل رهبران آن، سودای خلافت در سر داشته باشند؟ این سوالها را هیچوقت کسی پیش نکشید و برای پرکردن خلا مجهولات، پاسخهای دمدستی ارایه دادند.
دوم اینکه تاکید بیش از حد بر جذابیت مکتب سلفی معمای جنگجویان خارجی را به همان اندازه پیچیده میکند. در اینجا هم گرایش بر این است که تمام انگیزهها نادیده گرفته شوند، جز فراخوان محوری جهادیان سلفی که نودینان را به حقیقت اسلام دعوت میکند و مسوولیت ایشان را برای مبارزه در راه دفاع از جماعت اسلامی تذکر میدهد. در مورد داعش سودای برپاکردن خلافت نیز به این معادله افزوده میشود. به ما میگویند جنگجویان خارجی از آن رو به داعش میپیوندند که میخواهند در یک مدینه فاضله اسلامی بکر و اصیل زندگی کنند.
در نظر برخی تحلیلگران، پایه اعتقادی نودینان جهادی متزلزل است و این را معمولا ویژگی ذهنیت سفیدپوستان غیرمسلمانتباری میدانند که به کشتار جمعی دست میزنند، ولی این تحلیلگران بهندرت توجه میکنند که علاوهبر التزام به اسلام سلفی یا تمایل به زندگی در یوتوپیای داعش، ممکن است احساسات و انگیزههای دیگری هم راهبر تصمیمهای این افراد باشد، مثلا آیا امکان دارد نوعی حس همدردی با همنوعانِ دردمند یا احساس وظیفه دگردوستانه- احساساتی که در جامعه آمریکا پرورش یافتند و بسیار باارزش شمرده میشوند- موجب شده باشد که ایشان پذیرای دعوت به نبرد مسلحانه برای کمک به مردمانی گردند که در نظر ایشان سرکوب شدهاند؟
مایکل محمد نایت، رماننویس و روزنامهنگار، اخیرا اظهار کرده که تعلق خاطر وی به جهاد در چچن طی دهه1990 نه برآمده از التزام به اسلام سلفی که برآمده از ارزشهای آمریکایی است: من در دهه80 در آمریکای ریگان بار آمدم. از کارتونهای جی.ای.جو یاد گرفتم که «هر کجا دردسری هست، در راه آزادی مبارزه کن». پذیرفتم که آدم حق و چه بسا وظیفه دارد در هر کجای این کره خاکی که احساس میکند آزادی، عدالت و برابری در خطر است وارد میدان شود. متاسفانه اندکاند این قبیل گزارشهای اولشخص که چشم ما را روی تفاسیری غیر از تفاسیر رایج میگشایند. مساله رزمندگان خارجی غیرغربی از این هم بغرنجتر است، چون از شرایط و انگیزههای ایشان باز هم کمتر میدانیم.
و نکته آخر، باور به اینکه اسلام سلفی از حیث افراطیگری استثنایی است باعث شده خیلی راحت بپذیریم که توحش داعش هم استثناست. به انحای مختلف میگویند که کشتوکشتارهای داعش قرون وسطایی، بربروار، هرزهنگارانه و کورکورانه است - بهخصوص بریدن سر قربانیان و این اواخر سر روزنامهنگاران خارجی - ظاهرا این قسم خشونت در کفه مقابل آن صورتهای کشتار قرار میگیرد که عقلانی، متمدنانه و هدفمندند، نظیر خشونت ارتش آمریکا.
طلال اسد، انسانشناس معاصر، برخی پیشفرضهای تمایزی را به چالش کشیده که میان خشونت «ابتدایی» و خشونت «دفاعی و بشردوستانه» مینهیم. در اینجا بنا ندارم این سیر فکری را دنبال کنم، فقط میخواهم بار دیگر تذکر دهم که داعش از دل خلأ سربرنیاورده، بلکه محصول خشونتها و قساوتهایی است که بیش از یک دهه در سراسر آن منطقه دامن گسترانده. شاید سربریدن وحشیانهتر از تیراندازی با مسلسلهای کالیبر بالای هواپیماهای بیسرنشینی باشد که با کنترل از راه دور، بدن افراد را به گلوله میبندد یا وحشیانهتر از سوزاندن و لتوپارکردن آنها با بمبهای بشکهای. ولی دشوار بتوان گفت که سر بریدنهای وحشیانه داعش با آن تکنولوژی سطح پایین بیمورد و بیجاست.
اولین ویدیوی سربریدن مربوط بود به جداکردن سر یک شهروند آمریکایی در سال2004 به دست اسلاف داعش که علیالادعا پاسخی بود به عکسها و تصاویر ویدیویی از شکنجه، تجاوز و قتل بازداشتشدگان در زندان ابوغریب. در سال2011 کاشف به عمل آمد که برخی سربازان آمریکایی محض تفریح، غیرنظامیان افغان را گیر میاندازند و انگشتها و دندانهاشان را به یادگار میبرند. طی خونریزیهای فرقهای که پس از حمله ایالات متحده سراسر عراق را فراگرفت، بریدن سر به دست شورشیان سُنی به رویهای بیمارگون برای مقابله با نظامیان شیعه بدل شد.
نکته این نیست که تشخیص دهیم در این جنگ عالمگیر علیه ترور به رهبری آمریکا از چه زمانی خشونت و قساوت سربرآورد، نکته این است که آن دیدگاه که میگوید فلان آموزه دینی بهطور خاص افراطی است کمکی نمیکند به درک آن چرخههای توحشی که سالها دهانبهدهان گشتن روایات و دستبهدستشدن تصاویر مربوط به شکنجه، قتلهای خشونتبار و هتک حرمت، هیزم به آتش آن ریخته است.
منبع: الجدلیه
گروه مشهور به دولت اسلامی عراق و شام یا بهعبارت کوتاهتر دولت اسلامی (و به اختصار داعش) طی چندماه گذشته توجه بسیاری را به خود جلب کرده است، خاصه به سبب دستاوردهای چشمگیر نظامی در سوریه و عراق و تصمیم اخیر ایالات متحده برای جنگیدن علیه آن. تحلیلگرانی که به تبیین سوداها، جاذبهها و وحشیگریهای داعش کمر بستهاند غالبا به بررسی جهانبینی دینی آن پرداختهاند- آموزههایی درباره دنیا و آخرت آمیخته با انگارههای متمدنانه- که معمولا گمان میرود ریشه در اسلام سلفی دارد.
سنت سلفی، جنبش اصلاح دینی مدرنی است که نسبت به آنچه الحاقات ضلالتآور به اسلام ناب قلمداد میکند موضعی انتقادی دارد، از جمله زیارت اهل قبور، قدیسپرستی و مانند آن. این سنت خواهان فسخ تمام این موارد و بازگشت به سنن پیروان اولیه حضرت محمد(ص) یا همان «اسلاف» است. منتقدان سلفیان، پیروان این سنت را به «نصگرایی»، «پاکدینی» و التزام عملی به روایتی «خشک» و «زمخت» از اسلام متهم میکنند، ولی هیچیک از این اوصاف چنانکه باید دقیق نیست، بهخصوص با وجود طیف متنوع دیدگاههای سلفی و راههای مختلف پیروی مردم از آنها.
آمریکاییها پس از 11سپتامبر با مکتب سلفی آشنا شدند، وقتی که رهبران القاعده ادعا کردند پیرو این مکتباند. از آن زمان تاکنون دیوساختن از مکتب سلفی بهعنوان علت اصلی خشونت اسلامی امری معمول شده است، هرچند که میدانیم اکثر مسلمانان سلفی هیچ اشتیاقی برای جهاد از خود نشان نمیدهند و اغلب از درگیری سیاسی حذر میکنند، ضمن آنکه بسیاری از مسلمانان درگیر مبارزات مسلحانه اصلا سلفی نیستند.
داعش صرفا نوظهورترین گروهی است که در تبیین رفتار آن به مکتب سلفی رجوع میکنند. آنچه از داعش پدیدهای منحصربهفرد میسازد سودای آن برای برپاکردن خلافت یا دولت اسلامی سراسری است. حتی اگر اینطور باشد، تاکید تحلیلگران بر تفکر سلفی و نیز بر تشکیل خلافت اسلامی موجب غفلت از برخی جنبههای مهم پدیده داعش میشود. در اینجا مایلم توجه را به برخی مسایل مغفول در این قضیه جلب کنم و درخصوص رهیافتهایی که تلاش دارند داعش را صرفا براساس آموزهها درک کنند هشدارهایی بدهم. استدلالم این نیست که مطالعه و بررسی آموزهها به کاری نمیآید، حرفم این است که چنین مطالعهای محدود است به محدودههای آنچه میتواند تبیین کند.
باید با تاکید بر این نکته شروع کرد که شناخت ما از داعش به غایت اندک است. درباره پایگاه اجتماعی آن تقریبا هیچ نمیدانیم. در این خصوص که چگونه به این دستاوردهای نظامی رسید بسیار کم میدانیم و از آن هم کمتر در مورد ماهیت ائتلافهایی که داعش با گروههای دیگر شکل داده، از شورشیان اسلامی سوریه گرفته تا بعثیهای سکولار عراق.
بهرغم قیلوقال درخصوص اجرای «عدالت شرعی»، اطلاع چندانی نداریم که داعش چگونه زندگی مردمان مقیم قلمروهای تحت کنترل خود را اداره میکند. اطلاع ما از نیروهایی که برای داعش مبارزه میکنند هم بسیار اندک است. اکثر آنچه میدانیم پراکنده از ویدیوهای عضوگیری و پروپاگاندا به دست آمده، نه از منابع موثق. درخصوص سوابق و انگیزههای کسانی که به این گروه میپیوندند چیز دندانگیری در دست نیست، بهخصوص در مورد نیروهای غیرغربی که بدنه اصلی رزمندگان داعش را تشکیل میدهند. با چنین اطلاعات اندکی اگر قرار باشد صرفا بر آنچه خود این گروه از خود به تصویر میکشد تکیه نکنیم، دشوار بتوان گفت که داعش چیست.
اجازه دهید بر این نکته آخر تاکید کنم. آنچه داعش میخوانیم چیزی بیش از یک فرقه نظامی است. در حال حاضر، داعش مجموعه مناطقی با جمعیتی بالغ بر میلیونهانفر را تحت کنترل دارد، بهعلاوه منابع نفت، پایگاههای نظامی و جادهها. داعش ناچار است امورات جمعیت تحت حاکمیت خود را رتقوفتق کند و این محتاج مصالحه و ائتلاف است نه فقط اعمال زور وحشیانه.
در عراق داعش باید با بعثیها، افسران سابق ارتش، شوراهای عشیرهای و گروههای اپوزیسیون مختلف سُنی که بسیاری از اعضای آنها مناصب تشکیلاتی و اجرایی دارند همکاری کند. در سوریه هم به همین ترتیب داعش ناچار بوده با دیگر گروههای شورشی و عشیرهها به مذاکره بنشیند و برای گرداندن چرخ خدماتی چون آب، برق، بهداشت عمومی و نانواییها بر تخصص اهل فن آن محل تکیه کند.
اکثریت اعضای داعش که آنها را چیزی بین 20000 تا 31500نفر تخمین میزنند بهتازگی عضو داعش شدهاند و معلوم نیست که رهبری داعش انسجام ایدئولوژیکی آنان را به چه ترتیب حفظ میکند. هر آنچه میدانیم، درک ما از انسجام داعش بهعنوان خلافتی با سلسلهمراتب فرماندهی مشخص، ساختار سازمانی صلب و ایدئولوژی فراگیر آن، همه و همه محصول مستقیم دمودستگاه پروپاگاندای خود داعش است و بس.
داعش در نظر ما موجودیت واحد و منسجمی؛ است چون پروپاگاندیستهای داعش این تصویر را به ما القا میکنند. به همین دلیل است که در تبیین رفتار داعش تکیه بر آموزههای مندرج در پروپاگاندا مسالهدار است. وقتی شواهد دیگری در دست نیست، نمیشود گفت که آیا رفتار بخشهای مختلف داعش تجلی این آموزههاست یا نه. با وجود این، بخش اعظم تحلیلهایی که در دست داریم دقیقا بر همین پروپاگاندا و آموزهها تکیه دارد. این تاکید موجب شده برخی نکات مهم در هالهای از ابهام بماند. در اینجا تلاش خواهم کرد به مسایلی اشاره کنم که به نظرم بیشترین اهمیت را دارند.
اول اینکه، ما از انگیزههای افرادی که برای داعش یا همدوش آن میجنگند درک درستی نداریم، پس فرض میکنیم ایشان برانگیخته مکتب سلفیاند و سودای زیستن تحت خلافت را در سر دارند. منبع تمام اطلاعاتی که از داعش داریم تقریبا خود پروپاگاندای داعش است، چند ویدیوی عضوگیری، چند مصاحبه و گزارشهای خبری پراکنده در مورد رزمندهای خارجی که در نبردی کشته یا دستگیر شده است.
نگاه معطوف به آموزهها موجب شده تا نیروی نظامی داعش در نظرمان تمامیتی یکدست جلوه کند، نیرویی متشکل از رزمندگانی که برانگیخته از صورتی خشک و تند از اسلام سلفیاند. نکته اینجاست که خود داعش میخواهد قضیه را اینطور ببینیم و این همان دیدگاهی است که جریان اصلی رسانهها مروج آنند.
مثلا اخیرا سی.ان.ان از مشاور سابق امنیت ملی عراق، موفق الرباعی، نقل کرده که داعش در موصل کودکان هشت و 9ساله را به خدمت گرفته، اسلحه کلاشینکف به دستشان داده... و با ایدئولوژی شیطانی خود مغزشان را شستوشو داده است یا یک سخنگوی پنتاگون که میگوید هدف آمریکا فقط نابودکردن 20 یا 30هزار رزمنده داعش نیست، مساله نابودکردن ایدئولوژی آنهاست.
مشکل این قبیل اظهارات تکیه بر این فرض است که داعش پدیدهای است «قائم به ذات» که ناغافل از دل یک آموزه شیطانی سربرآورده است. حال آنکه داعش از دل آتش جنگ، اشغال، کشتار، شکنجه و محرومیت از حقوق شهروندی سربرآورد. داعش برای عضوگیری نیازی به حراج ایدئولوژیاش ندارد، فقط باید در مقابل دشمنان قوی ظاهر شود.
در عراق، شهرهای تحت کنترل داعش همان شهرهایی هستند که طی دوران اشغال از همه بیشتر در مقابل آمریکا مقاومت کردند و در برابر دولت تازهمستقر از همه سرکشتر بودند. خسارات وارده به این شهرها ظاهرا فقط به جنگطلبی ساکنان این شهرها دامن زده است. فلوجه، اولین شهری که به دست داعش افتاد، به سبب خرابیهای حاصل از عملیات ضدشورش ایالات متحده در سال2004 مشهور است. هنوز که هنوزست این شهر با افزایش میزان سرطان، جهشهای ژنتیکی، تولد نوزادان ناقصالعضو و افراد معلول دستوپنجه نرم میکند، آسیبهایی که تقصیر آن به گردن اورانیوم ضعیفشده مهمات آمریکایی است. در موصل بسیاری از کسانی که تابستان گذشته به داعش پیوستند قبلا زندانی حکومت عراق بودند که شمار آنها به هزاران نفر میرسید و در میان آنان معترضان صلحطلبی به چشم میخورد که با حاکمیت دولت نوریالمالکی مخالفت داشتند.
اوضاع در سوریه هم چندان متفاوت نبود. در سوریه داعش پس از یک دوران طولانی نزاع و درگیری بر صحنه ظاهر شد، دورانی که با اعتراضات 2011 شروع شد و پس از آنکه نیروهای نظامی و امنیتی علیه معترضان وارد عمل شدند به جنگ داخلی انجامید.
شمار زیادی از رزمندگان داعش در سوریه و عراق به واقع خارجیاند، ولی اکثرشان سربازان محلی هستند. تاکید بر جهانبینی سلفی موجب غفلت از مظالم بسیاری میشود که زمینهساز پیوستن جنگجویان به این گروه نظامی شد، گروهی که وعده میدهد سرکوبگرانشان را درهممیشکند. حال به نظرتان آیا در مبارزه برای داعش ضرورتی دارد که این جنگجویان به جهانبینی داعش بگروند؟ آیا ضرورتی دارد که برای پیوستن به داعش مثل رهبران آن، سودای خلافت در سر داشته باشند؟ این سوالها را هیچوقت کسی پیش نکشید و برای پرکردن خلا مجهولات، پاسخهای دمدستی ارایه دادند.
دوم اینکه تاکید بیش از حد بر جذابیت مکتب سلفی معمای جنگجویان خارجی را به همان اندازه پیچیده میکند. در اینجا هم گرایش بر این است که تمام انگیزهها نادیده گرفته شوند، جز فراخوان محوری جهادیان سلفی که نودینان را به حقیقت اسلام دعوت میکند و مسوولیت ایشان را برای مبارزه در راه دفاع از جماعت اسلامی تذکر میدهد. در مورد داعش سودای برپاکردن خلافت نیز به این معادله افزوده میشود. به ما میگویند جنگجویان خارجی از آن رو به داعش میپیوندند که میخواهند در یک مدینه فاضله اسلامی بکر و اصیل زندگی کنند.
در نظر برخی تحلیلگران، پایه اعتقادی نودینان جهادی متزلزل است و این را معمولا ویژگی ذهنیت سفیدپوستان غیرمسلمانتباری میدانند که به کشتار جمعی دست میزنند، ولی این تحلیلگران بهندرت توجه میکنند که علاوهبر التزام به اسلام سلفی یا تمایل به زندگی در یوتوپیای داعش، ممکن است احساسات و انگیزههای دیگری هم راهبر تصمیمهای این افراد باشد، مثلا آیا امکان دارد نوعی حس همدردی با همنوعانِ دردمند یا احساس وظیفه دگردوستانه- احساساتی که در جامعه آمریکا پرورش یافتند و بسیار باارزش شمرده میشوند- موجب شده باشد که ایشان پذیرای دعوت به نبرد مسلحانه برای کمک به مردمانی گردند که در نظر ایشان سرکوب شدهاند؟
مایکل محمد نایت، رماننویس و روزنامهنگار، اخیرا اظهار کرده که تعلق خاطر وی به جهاد در چچن طی دهه1990 نه برآمده از التزام به اسلام سلفی که برآمده از ارزشهای آمریکایی است: من در دهه80 در آمریکای ریگان بار آمدم. از کارتونهای جی.ای.جو یاد گرفتم که «هر کجا دردسری هست، در راه آزادی مبارزه کن». پذیرفتم که آدم حق و چه بسا وظیفه دارد در هر کجای این کره خاکی که احساس میکند آزادی، عدالت و برابری در خطر است وارد میدان شود. متاسفانه اندکاند این قبیل گزارشهای اولشخص که چشم ما را روی تفاسیری غیر از تفاسیر رایج میگشایند. مساله رزمندگان خارجی غیرغربی از این هم بغرنجتر است، چون از شرایط و انگیزههای ایشان باز هم کمتر میدانیم.
و نکته آخر، باور به اینکه اسلام سلفی از حیث افراطیگری استثنایی است باعث شده خیلی راحت بپذیریم که توحش داعش هم استثناست. به انحای مختلف میگویند که کشتوکشتارهای داعش قرون وسطایی، بربروار، هرزهنگارانه و کورکورانه است - بهخصوص بریدن سر قربانیان و این اواخر سر روزنامهنگاران خارجی - ظاهرا این قسم خشونت در کفه مقابل آن صورتهای کشتار قرار میگیرد که عقلانی، متمدنانه و هدفمندند، نظیر خشونت ارتش آمریکا.
طلال اسد، انسانشناس معاصر، برخی پیشفرضهای تمایزی را به چالش کشیده که میان خشونت «ابتدایی» و خشونت «دفاعی و بشردوستانه» مینهیم. در اینجا بنا ندارم این سیر فکری را دنبال کنم، فقط میخواهم بار دیگر تذکر دهم که داعش از دل خلأ سربرنیاورده، بلکه محصول خشونتها و قساوتهایی است که بیش از یک دهه در سراسر آن منطقه دامن گسترانده. شاید سربریدن وحشیانهتر از تیراندازی با مسلسلهای کالیبر بالای هواپیماهای بیسرنشینی باشد که با کنترل از راه دور، بدن افراد را به گلوله میبندد یا وحشیانهتر از سوزاندن و لتوپارکردن آنها با بمبهای بشکهای. ولی دشوار بتوان گفت که سر بریدنهای وحشیانه داعش با آن تکنولوژی سطح پایین بیمورد و بیجاست.
اولین ویدیوی سربریدن مربوط بود به جداکردن سر یک شهروند آمریکایی در سال2004 به دست اسلاف داعش که علیالادعا پاسخی بود به عکسها و تصاویر ویدیویی از شکنجه، تجاوز و قتل بازداشتشدگان در زندان ابوغریب. در سال2011 کاشف به عمل آمد که برخی سربازان آمریکایی محض تفریح، غیرنظامیان افغان را گیر میاندازند و انگشتها و دندانهاشان را به یادگار میبرند. طی خونریزیهای فرقهای که پس از حمله ایالات متحده سراسر عراق را فراگرفت، بریدن سر به دست شورشیان سُنی به رویهای بیمارگون برای مقابله با نظامیان شیعه بدل شد.
نکته این نیست که تشخیص دهیم در این جنگ عالمگیر علیه ترور به رهبری آمریکا از چه زمانی خشونت و قساوت سربرآورد، نکته این است که آن دیدگاه که میگوید فلان آموزه دینی بهطور خاص افراطی است کمکی نمیکند به درک آن چرخههای توحشی که سالها دهانبهدهان گشتن روایات و دستبهدستشدن تصاویر مربوط به شکنجه، قتلهای خشونتبار و هتک حرمت، هیزم به آتش آن ریخته است.
سنت سلفی، جنبش اصلاح دینی مدرنی است که نسبت به آنچه الحاقات ضلالتآور به اسلام ناب قلمداد میکند موضعی انتقادی دارد، از جمله زیارت اهل قبور، قدیسپرستی و مانند آن. این سنت خواهان فسخ تمام این موارد و بازگشت به سنن پیروان اولیه حضرت محمد(ص) یا همان «اسلاف» است. منتقدان سلفیان، پیروان این سنت را به «نصگرایی»، «پاکدینی» و التزام عملی به روایتی «خشک» و «زمخت» از اسلام متهم میکنند، ولی هیچیک از این اوصاف چنانکه باید دقیق نیست، بهخصوص با وجود طیف متنوع دیدگاههای سلفی و راههای مختلف پیروی مردم از آنها.
آمریکاییها پس از 11سپتامبر با مکتب سلفی آشنا شدند، وقتی که رهبران القاعده ادعا کردند پیرو این مکتباند. از آن زمان تاکنون دیوساختن از مکتب سلفی بهعنوان علت اصلی خشونت اسلامی امری معمول شده است، هرچند که میدانیم اکثر مسلمانان سلفی هیچ اشتیاقی برای جهاد از خود نشان نمیدهند و اغلب از درگیری سیاسی حذر میکنند، ضمن آنکه بسیاری از مسلمانان درگیر مبارزات مسلحانه اصلا سلفی نیستند.
داعش صرفا نوظهورترین گروهی است که در تبیین رفتار آن به مکتب سلفی رجوع میکنند. آنچه از داعش پدیدهای منحصربهفرد میسازد سودای آن برای برپاکردن خلافت یا دولت اسلامی سراسری است. حتی اگر اینطور باشد، تاکید تحلیلگران بر تفکر سلفی و نیز بر تشکیل خلافت اسلامی موجب غفلت از برخی جنبههای مهم پدیده داعش میشود. در اینجا مایلم توجه را به برخی مسایل مغفول در این قضیه جلب کنم و درخصوص رهیافتهایی که تلاش دارند داعش را صرفا براساس آموزهها درک کنند هشدارهایی بدهم. استدلالم این نیست که مطالعه و بررسی آموزهها به کاری نمیآید، حرفم این است که چنین مطالعهای محدود است به محدودههای آنچه میتواند تبیین کند.
باید با تاکید بر این نکته شروع کرد که شناخت ما از داعش به غایت اندک است. درباره پایگاه اجتماعی آن تقریبا هیچ نمیدانیم. در این خصوص که چگونه به این دستاوردهای نظامی رسید بسیار کم میدانیم و از آن هم کمتر در مورد ماهیت ائتلافهایی که داعش با گروههای دیگر شکل داده، از شورشیان اسلامی سوریه گرفته تا بعثیهای سکولار عراق.
بهرغم قیلوقال درخصوص اجرای «عدالت شرعی»، اطلاع چندانی نداریم که داعش چگونه زندگی مردمان مقیم قلمروهای تحت کنترل خود را اداره میکند. اطلاع ما از نیروهایی که برای داعش مبارزه میکنند هم بسیار اندک است. اکثر آنچه میدانیم پراکنده از ویدیوهای عضوگیری و پروپاگاندا به دست آمده، نه از منابع موثق. درخصوص سوابق و انگیزههای کسانی که به این گروه میپیوندند چیز دندانگیری در دست نیست، بهخصوص در مورد نیروهای غیرغربی که بدنه اصلی رزمندگان داعش را تشکیل میدهند. با چنین اطلاعات اندکی اگر قرار باشد صرفا بر آنچه خود این گروه از خود به تصویر میکشد تکیه نکنیم، دشوار بتوان گفت که داعش چیست.
اجازه دهید بر این نکته آخر تاکید کنم. آنچه داعش میخوانیم چیزی بیش از یک فرقه نظامی است. در حال حاضر، داعش مجموعه مناطقی با جمعیتی بالغ بر میلیونهانفر را تحت کنترل دارد، بهعلاوه منابع نفت، پایگاههای نظامی و جادهها. داعش ناچار است امورات جمعیت تحت حاکمیت خود را رتقوفتق کند و این محتاج مصالحه و ائتلاف است نه فقط اعمال زور وحشیانه.
در عراق داعش باید با بعثیها، افسران سابق ارتش، شوراهای عشیرهای و گروههای اپوزیسیون مختلف سُنی که بسیاری از اعضای آنها مناصب تشکیلاتی و اجرایی دارند همکاری کند. در سوریه هم به همین ترتیب داعش ناچار بوده با دیگر گروههای شورشی و عشیرهها به مذاکره بنشیند و برای گرداندن چرخ خدماتی چون آب، برق، بهداشت عمومی و نانواییها بر تخصص اهل فن آن محل تکیه کند.
اکثریت اعضای داعش که آنها را چیزی بین 20000 تا 31500نفر تخمین میزنند بهتازگی عضو داعش شدهاند و معلوم نیست که رهبری داعش انسجام ایدئولوژیکی آنان را به چه ترتیب حفظ میکند. هر آنچه میدانیم، درک ما از انسجام داعش بهعنوان خلافتی با سلسلهمراتب فرماندهی مشخص، ساختار سازمانی صلب و ایدئولوژی فراگیر آن، همه و همه محصول مستقیم دمودستگاه پروپاگاندای خود داعش است و بس.
داعش در نظر ما موجودیت واحد و منسجمی؛ است چون پروپاگاندیستهای داعش این تصویر را به ما القا میکنند. به همین دلیل است که در تبیین رفتار داعش تکیه بر آموزههای مندرج در پروپاگاندا مسالهدار است. وقتی شواهد دیگری در دست نیست، نمیشود گفت که آیا رفتار بخشهای مختلف داعش تجلی این آموزههاست یا نه. با وجود این، بخش اعظم تحلیلهایی که در دست داریم دقیقا بر همین پروپاگاندا و آموزهها تکیه دارد. این تاکید موجب شده برخی نکات مهم در هالهای از ابهام بماند. در اینجا تلاش خواهم کرد به مسایلی اشاره کنم که به نظرم بیشترین اهمیت را دارند.
اول اینکه، ما از انگیزههای افرادی که برای داعش یا همدوش آن میجنگند درک درستی نداریم، پس فرض میکنیم ایشان برانگیخته مکتب سلفیاند و سودای زیستن تحت خلافت را در سر دارند. منبع تمام اطلاعاتی که از داعش داریم تقریبا خود پروپاگاندای داعش است، چند ویدیوی عضوگیری، چند مصاحبه و گزارشهای خبری پراکنده در مورد رزمندهای خارجی که در نبردی کشته یا دستگیر شده است.
نگاه معطوف به آموزهها موجب شده تا نیروی نظامی داعش در نظرمان تمامیتی یکدست جلوه کند، نیرویی متشکل از رزمندگانی که برانگیخته از صورتی خشک و تند از اسلام سلفیاند. نکته اینجاست که خود داعش میخواهد قضیه را اینطور ببینیم و این همان دیدگاهی است که جریان اصلی رسانهها مروج آنند.
مثلا اخیرا سی.ان.ان از مشاور سابق امنیت ملی عراق، موفق الرباعی، نقل کرده که داعش در موصل کودکان هشت و 9ساله را به خدمت گرفته، اسلحه کلاشینکف به دستشان داده... و با ایدئولوژی شیطانی خود مغزشان را شستوشو داده است یا یک سخنگوی پنتاگون که میگوید هدف آمریکا فقط نابودکردن 20 یا 30هزار رزمنده داعش نیست، مساله نابودکردن ایدئولوژی آنهاست.
مشکل این قبیل اظهارات تکیه بر این فرض است که داعش پدیدهای است «قائم به ذات» که ناغافل از دل یک آموزه شیطانی سربرآورده است. حال آنکه داعش از دل آتش جنگ، اشغال، کشتار، شکنجه و محرومیت از حقوق شهروندی سربرآورد. داعش برای عضوگیری نیازی به حراج ایدئولوژیاش ندارد، فقط باید در مقابل دشمنان قوی ظاهر شود.
در عراق، شهرهای تحت کنترل داعش همان شهرهایی هستند که طی دوران اشغال از همه بیشتر در مقابل آمریکا مقاومت کردند و در برابر دولت تازهمستقر از همه سرکشتر بودند. خسارات وارده به این شهرها ظاهرا فقط به جنگطلبی ساکنان این شهرها دامن زده است. فلوجه، اولین شهری که به دست داعش افتاد، به سبب خرابیهای حاصل از عملیات ضدشورش ایالات متحده در سال2004 مشهور است. هنوز که هنوزست این شهر با افزایش میزان سرطان، جهشهای ژنتیکی، تولد نوزادان ناقصالعضو و افراد معلول دستوپنجه نرم میکند، آسیبهایی که تقصیر آن به گردن اورانیوم ضعیفشده مهمات آمریکایی است. در موصل بسیاری از کسانی که تابستان گذشته به داعش پیوستند قبلا زندانی حکومت عراق بودند که شمار آنها به هزاران نفر میرسید و در میان آنان معترضان صلحطلبی به چشم میخورد که با حاکمیت دولت نوریالمالکی مخالفت داشتند.
اوضاع در سوریه هم چندان متفاوت نبود. در سوریه داعش پس از یک دوران طولانی نزاع و درگیری بر صحنه ظاهر شد، دورانی که با اعتراضات 2011 شروع شد و پس از آنکه نیروهای نظامی و امنیتی علیه معترضان وارد عمل شدند به جنگ داخلی انجامید.
شمار زیادی از رزمندگان داعش در سوریه و عراق به واقع خارجیاند، ولی اکثرشان سربازان محلی هستند. تاکید بر جهانبینی سلفی موجب غفلت از مظالم بسیاری میشود که زمینهساز پیوستن جنگجویان به این گروه نظامی شد، گروهی که وعده میدهد سرکوبگرانشان را درهممیشکند. حال به نظرتان آیا در مبارزه برای داعش ضرورتی دارد که این جنگجویان به جهانبینی داعش بگروند؟ آیا ضرورتی دارد که برای پیوستن به داعش مثل رهبران آن، سودای خلافت در سر داشته باشند؟ این سوالها را هیچوقت کسی پیش نکشید و برای پرکردن خلا مجهولات، پاسخهای دمدستی ارایه دادند.
دوم اینکه تاکید بیش از حد بر جذابیت مکتب سلفی معمای جنگجویان خارجی را به همان اندازه پیچیده میکند. در اینجا هم گرایش بر این است که تمام انگیزهها نادیده گرفته شوند، جز فراخوان محوری جهادیان سلفی که نودینان را به حقیقت اسلام دعوت میکند و مسوولیت ایشان را برای مبارزه در راه دفاع از جماعت اسلامی تذکر میدهد. در مورد داعش سودای برپاکردن خلافت نیز به این معادله افزوده میشود. به ما میگویند جنگجویان خارجی از آن رو به داعش میپیوندند که میخواهند در یک مدینه فاضله اسلامی بکر و اصیل زندگی کنند.
در نظر برخی تحلیلگران، پایه اعتقادی نودینان جهادی متزلزل است و این را معمولا ویژگی ذهنیت سفیدپوستان غیرمسلمانتباری میدانند که به کشتار جمعی دست میزنند، ولی این تحلیلگران بهندرت توجه میکنند که علاوهبر التزام به اسلام سلفی یا تمایل به زندگی در یوتوپیای داعش، ممکن است احساسات و انگیزههای دیگری هم راهبر تصمیمهای این افراد باشد، مثلا آیا امکان دارد نوعی حس همدردی با همنوعانِ دردمند یا احساس وظیفه دگردوستانه- احساساتی که در جامعه آمریکا پرورش یافتند و بسیار باارزش شمرده میشوند- موجب شده باشد که ایشان پذیرای دعوت به نبرد مسلحانه برای کمک به مردمانی گردند که در نظر ایشان سرکوب شدهاند؟
مایکل محمد نایت، رماننویس و روزنامهنگار، اخیرا اظهار کرده که تعلق خاطر وی به جهاد در چچن طی دهه1990 نه برآمده از التزام به اسلام سلفی که برآمده از ارزشهای آمریکایی است: من در دهه80 در آمریکای ریگان بار آمدم. از کارتونهای جی.ای.جو یاد گرفتم که «هر کجا دردسری هست، در راه آزادی مبارزه کن». پذیرفتم که آدم حق و چه بسا وظیفه دارد در هر کجای این کره خاکی که احساس میکند آزادی، عدالت و برابری در خطر است وارد میدان شود. متاسفانه اندکاند این قبیل گزارشهای اولشخص که چشم ما را روی تفاسیری غیر از تفاسیر رایج میگشایند. مساله رزمندگان خارجی غیرغربی از این هم بغرنجتر است، چون از شرایط و انگیزههای ایشان باز هم کمتر میدانیم.
و نکته آخر، باور به اینکه اسلام سلفی از حیث افراطیگری استثنایی است باعث شده خیلی راحت بپذیریم که توحش داعش هم استثناست. به انحای مختلف میگویند که کشتوکشتارهای داعش قرون وسطایی، بربروار، هرزهنگارانه و کورکورانه است - بهخصوص بریدن سر قربانیان و این اواخر سر روزنامهنگاران خارجی - ظاهرا این قسم خشونت در کفه مقابل آن صورتهای کشتار قرار میگیرد که عقلانی، متمدنانه و هدفمندند، نظیر خشونت ارتش آمریکا.
طلال اسد، انسانشناس معاصر، برخی پیشفرضهای تمایزی را به چالش کشیده که میان خشونت «ابتدایی» و خشونت «دفاعی و بشردوستانه» مینهیم. در اینجا بنا ندارم این سیر فکری را دنبال کنم، فقط میخواهم بار دیگر تذکر دهم که داعش از دل خلأ سربرنیاورده، بلکه محصول خشونتها و قساوتهایی است که بیش از یک دهه در سراسر آن منطقه دامن گسترانده. شاید سربریدن وحشیانهتر از تیراندازی با مسلسلهای کالیبر بالای هواپیماهای بیسرنشینی باشد که با کنترل از راه دور، بدن افراد را به گلوله میبندد یا وحشیانهتر از سوزاندن و لتوپارکردن آنها با بمبهای بشکهای. ولی دشوار بتوان گفت که سر بریدنهای وحشیانه داعش با آن تکنولوژی سطح پایین بیمورد و بیجاست.
اولین ویدیوی سربریدن مربوط بود به جداکردن سر یک شهروند آمریکایی در سال2004 به دست اسلاف داعش که علیالادعا پاسخی بود به عکسها و تصاویر ویدیویی از شکنجه، تجاوز و قتل بازداشتشدگان در زندان ابوغریب. در سال2011 کاشف به عمل آمد که برخی سربازان آمریکایی محض تفریح، غیرنظامیان افغان را گیر میاندازند و انگشتها و دندانهاشان را به یادگار میبرند. طی خونریزیهای فرقهای که پس از حمله ایالات متحده سراسر عراق را فراگرفت، بریدن سر به دست شورشیان سُنی به رویهای بیمارگون برای مقابله با نظامیان شیعه بدل شد.
نکته این نیست که تشخیص دهیم در این جنگ عالمگیر علیه ترور به رهبری آمریکا از چه زمانی خشونت و قساوت سربرآورد، نکته این است که آن دیدگاه که میگوید فلان آموزه دینی بهطور خاص افراطی است کمکی نمیکند به درک آن چرخههای توحشی که سالها دهانبهدهان گشتن روایات و دستبهدستشدن تصاویر مربوط به شکنجه، قتلهای خشونتبار و هتک حرمت، هیزم به آتش آن ریخته است.
منبع: الجدلیه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.