گفتوگو با «الیور روی»، جامعهشناس و اسلامشناس فرانسوی
جذابیتهای گسترش «نهیلیسم»
ترجمه: نیما پرژام
ارتباط «بنیادگرایی» با اسلام همواره مسالهای بحثبرانگیز بوده است. پس از 11سپتامبر و حمله القاعده به برجهای دوقلو تا امروز که «داعش» همه را به تکاپو انداخته، بسیاری از متفکران در اینباره اظهارنظر کردهاند. مصاحبه حاضر با الیور روی، متخصص اسلام، حولوحوش همین موضوع است. الیور روی استاد موسسه دانشگاه اروپایی در فلورانس ایتالیاست. او پیش از این رییس بخش تحقیقات در مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه و استاد مدرسه مطالعات عالی در علوم اجتماعی بوده است. به اعتقاد او رشد جهادگرایی در اروپا نه مرتبط با اسلام و مهاجران، بلکه حاکی از گسترش «نهیلیسم» در میان نسلی از جوانان است که در فضای قهرمانبازی و فیلمهای اکشن-تخیلی «هایلندر» بار آمدهاند. از اینرو، او مقابله نظامی با ««داعش»» را نیز کافی نمیبیند و معتقد است برای خشکاندن ریشههای این «نهیلیسم» سازمانیافته باید از جای دیگری شروع کرد؛ از همانجا که «داعش» بذرهای خود را میکارد. او راه مقابله با «داعش» را نه بدبینی رایج در میان روشنفکران فرانسوی میداند و نه رهبرانی که بر طبل جنگ میکوبند. بهزعم او باید مشروعیت القاعده و «داعش» را با درهمشکستن تصاویر
قهرمانبازی و ماجراجویی تضعیف کرد؛ تصاویری که رسانههای غربی در کار تولید آنند. آنچه در پی میآید، گفتوگوی جذاب «نیکلاس ترونگ» با «الیور روی» است که عمدتا به واکنش فرانسویها به پدیده «داعش» اختصاص دارد:
آیا ترور «اروه گوردل»1 نوعی اعلام نبرد از سوی «داعش» علیه فرانسه بود؟
جنگ از همان دوهفته پیش اعلام شد؛ وقتی که جنگندههای فرانسوی مواضع «داعش» را زیر آتش گرفتند. از آن موقع به بعد ما عملا درگیر جنگ بودهایم. اما ضعف اطلاعرسانی، به «داعش» جایگاه یک دولت، همچون دولت فرانسه را داده و به آن اهمیتی اعطا کرده که فاقد آن است. این، کاملا افتادن در بازی پروپاگاندای «دولت اسلامی» است که به پروپاگاندای القاعده شبیه است: آنها خود را همچون بدیلی جهانی برای «غرب» عرضه میکنند. خیلی ساده میتوان گفت از 13سال مبارزه علیه «القاعده»، هیچ درسی نگرفتهایم.
چرا آنها شیوه سر بریدن را برگزیدهاند؟
چون نیاز دارند نوعی تاثیر رعبآور بصری خلق کنند که بتواند در اینترنت به گردش درآید. در این منظره هیچچیز اسلامیای وجود ندارد، بلکه یادآور محاکمه «آلدومورو» توسط «بریگاد سرخ» ایتالیا در سال1978 است. سربریدن در عین حال کلیشهای متعلق به جهان فیلمهاست، یا جهان مجموعه فیلمهای
اکشن-تخیلی «هایلندر»؛ تصاویری که با شدت تمام به تخیل ما هجوم میآورند.
چگونه میتوان «داعش» را با «القاعده» مقایسه کرد؟
آنچه «داعش» نامیده میشود، در آغاز یک کلون (نمونه شبیهسازیشده ژنتیکی) از «القاعده» بود، اما از نقایص موجود در تشکیلات «بنلادن» درس گرفت. نبوغ «بنلادن» در برپاکردن یک تشکیلات غیرمتمرکز بود که در مبارزه، ارتباطات و عضوگیری عملا تشکیلاتی جهانی بود. از اینرو بود که او توانست از تمامی جنگهای زمینی که آمریکا به راه انداخت (افغانستان و عراق) جان سالم بهدر برد. اوباما با پرهیز از جنگ زمینی (همچون هواپیماهای بدونسرنشین، عملیات کماندویی) در این زمینه گامی بهجلو برداشته و بهخصوص با تشخیص این نکته که بهتر است در دام فرستادن نیروی زمینی نیفتد. فرمول القاعده دیگر کارایی ندارد چراکه القاعده نتوانست خودش را نوسازی کند و عملیات دیگری در آن سطح انجام دهد که حمله «11سپتامبر» را تحتالشعاع خود قرار دهد. «داعش» نتیجه گرفت باید با ایجاد «خلافتاسلامی» همزمان با حفظ بعد جهانی خود، جنگ را دوباره به قلمروی خاصی محدود کند. این قضیه به آنها امکان میداد در مقایسه با سیستم «القاعده» داوطلبان بیشتری جذب کنند، چون سلولهای کوچک «القاعده»، چندینسال صرف میکردند تا برای یک عمل قساوتبار مهیا شوند.
آیا «داعش» این ظرفیت را دارد که در بلندمدت خود را در عراق و سوریه تثبیت کند؟
مساله این است که تمامی این «قلمرو» مسکونی است. از اینرو جنگ باید بهنحوی تبیین شود که مناسب مردمان محلی باشد. نابودی دولت سنی عراق توسط آمریکاییها در سال2003 خودبهخود فضاهای تازهای گشوده است. «مثلث اعرابسنی» در شمال عراق که تا سوریه گسترش یافته، یک پایه ایدهآل برای «داعش» مهیا میکند، چراکه مردمان محلی با غیرسنیها (شیعیان بغداد و علویان دمشق) و کردها یا ترکهای غیرعرب در حال جنگ هستند. آنها در حالی که ناکام مانده، طرد شده و مورد تهاجم قرار گرفتهاند، «داعش» را همچون یک انتقامگیرنده میبینند. در یک چشمبههمزدن جوامع محلی شیعیان، کردها، مسیحیان، ایزدیها و تا حد کمتری ترکها، به دشمنان «داعش» بدل میشوند. بهعلاوه، آنها اکثریت را تشکیل میدهند. به همین دلیل پیروزیهای «داعش» شکنندهاند. بزرگان محلی اهلسنت دیر یا زود با «داعش» درگیر خواهند شد. تصور کنید یک رییس قبیله اهلفلوجه دخترش را به عقد جوانی درآورد که از حومه لیون برای جنگیدن به عراق آمده است. موضعیکردن جنگ به یک دام بدل میشود.
آیا حمله غرب به مواضع جهادیها کار درستی بود؟
بله، اما ضروری بود و هست که پشت مرزها باقی بمانند. اینبار بر خلاف سال2001، کنشگران محلی در خطمقدم نبرد، تنها میخواهند برای جنگیدن به آنها کمک شود، چراکه آنها انتخاب دیگری ندارند: کارزار ارعاب «داعش» آنها را متقاعد کرده که برای بقا باید جنگید. اگرچه زمان خواهد برد، اما این تنها راهی است که ماهیت «داعش» آشکار شود: یک مجموعه بینالمللی از افراطیهایی که علیه جوامع محلی و مخصوصا جوامع اسلامی میجنگند. اکنون به نحوی غریب، حتی پیش از آن که «دولت اسلامی» بیرون از قلمروی خود دست به کاری بزند، دولت فرانسه منازعه را «بینالمللی» کرده است: فرانسه با ناشیگری بسیار به «داعش» مشروعیت بخشیده و خود را بیهیچ دلیل قابلقبولی مستقیما به خطمقدم جنگ کشانده است.
اما «داعش» چه تاثیری میتواند بر جامعه مسلمانان فرانسه بگذارد؟
بیش از 20سال است که یک پدیده یکسان را تماشا میکنیم: رادیکالشدن جوانان حاشیهنشین، چه اصلونسب مسلمان داشته باشند و چه تازهمسلمانانی باشند که بهدنبال یک آرمان میگردند. این جوانان در فرانسه و جاهای دیگر، در جامعه مسلمانان ادغام نشدهاند، آنها حاصل وعظهای «سلفیان» در مسجد هم نیستند، بلکه از طریق اینترنت رادیکال شدهاند، درصد بالای اروپاییهایی که اسلام آورده و داوطلبانه به «داعش» پیوستهاند (حدود 25درصد) و هیچ پیوندی با دیگر گروههای اسلامی ندارند، به وضوح نشان میدهد سازوکار رادیکالشدن را نباید در اسلام سنتی جست.
درباره درخواستهایی که از جماعت مسلمانان میشود تا موضعی محکم علیه «داعش» اتخاذ کنند، چه نظری دارید؟
مدتهاست وضع به همینگونه است! تمامی سازمانهای مختلف موضعی صریح اتخاذ کردهاند. وقتی صحبت از جهادگرایی «داعش» است، هیچ فرانسوی مسلمانی نمیگوید: «باید آنها را درک کرد». برعکس، آنچه غالب میشود، ناتوانی از درک این نکته است که چه میگذرد. نبرد «داعش» برخلاف «غزه»، هیچ پژواکی در میان مسلمانان فرانسه نداشت. یک پیشرفت مهم و جدید، تعداد درخواستهایی است که سال گذشته والدین مسلمان به پلیس ارسال کردهاند؛ والدینی که خود در نگرانی بهسر میبرند و از پلیس تقاضا دارند تا جلو عزیمت بچههایشان را به سوریه بگیرد، همانطور که عده دیگری از والدین خواهان جنگ مقامات با مواد مخدر هستند. این قضیه بهوضوح هم نشاندهنده جنبه نسلی این درگیری و هم عدمپذیرش «داعش» از سوی مسلمانان است. کسانی که نگران وفاداری مسلمانان هستند نباید از یاد ببرند 15درصد از سربازان فرانسوی مسلمانند، آنها در افغانستان و مالی هستند، در عملیاتهای «ویژیپیرت» (سیستم ملی هشدار امنیتی در فرانسه) شرکت داشتهاند و هیچگونه خرابکاری یا ترک خدمتی از آنان دیده نشده است.
آیا خانوادههای مسلمان هیچ تصوری دارند که وسوسههای تروریستی تا چهحد بر فرزندانشان تاثیر میگذارد؟
بله. ما امروزه همچنان گرفتار کلیشههای 20سال پیش هستیم: نوجوان حومه شهری تبدیل به یکسلفی میشود چراکه او مشکلات هویتی دارد و از پدرش بیزار است. اما رادیکالشدن، دیگر مسالهای منحصر به مناطق محروم شهری نیست و محیطهای مختلفی را دربر میگیرد. ما شاهد رشد نسل جدیدی از والدین هستیم که خودشان اغلب از نسلدوم مهاجرانند، والدینی که میکوشند مسوولیت سرنوشت فرزندانشان را برعهده گیرند. پس از طریق ارتباط با خانواده است که میتوان با رادیکالشدن جنگید و فراموش نکنید اصلا چنین نیست که تمامی جوانان، تروریسم را انتخاب میکنند. تنها یکسال پیش، آنها که خانهوکاشانههایشان را ترک کردند تا بشار اسد را براندازند، کاملا با موضع دولت فرانسه همسو بودند.
از این گذشته، برخی از داوطلبانی که کشورشان را ترک گفته و به «داعش» پیوستند، اکنون احساس میکنند جهادگراها به آنان خیانت کردهاند. این مساله را میتوان در ماجرای سهتروریستی ملاحظه کرد که بیسروصدا به فرانسه برگشتند بیآنکه کسی جلویشان را بگیرد؛ این خودشان بودند که سراغ پلیس رفتند. بنابراین برای مبارزه با یک گروه تروریستی کوچک و بسیار محدود، باید از اکثریت مسلمانان و گرایشهای عمده امروزی (ازجمله ظهور و بروز یک طبقه متوسط مسلمان) حمایت کرد. باید لافزنی درباره جنگ علیه «دولت اسلامی» را متوقف کرد: مرحلهای تماشایی که امکان گذار از امر تراژیک به امر مسخره را فراهم میآورد.
توحش «داعش» آدمی را به این فکر میاندازد که آیا ما با طغیان نوعی «نهیلیسم» در جهان معاصر سروکار داریم؟
بله، نوعی «نهیلیسم» در میان نسلی از جوانانی که در نتیجه فرآیند جهانیشدن همهچیز خود را باخته و شیفته مرگ شدهاند. این شکلی از «نهیلیسم» است که بهوفور در جاهای دیگر قابل مشاهده است: میتوان آن را در کشتار کلمبیا دید که در آن دانشآموزان دبیرستانی همکلاسیهایشان را کشتند و از این کار فیلمبرداری کردند. این پدیده که بهنظر میرسد بهنحوی غریب بر کشورهای پروتستان، شمال آمریکا و اسکاندیناوی اثر میگذارد، به جنون فردی یکنفر تقلیل داده میشود (نظیر بریویک در نروژ)، حال آنکه همگان تروریسم «القاعده» را به اسلام وصل میکنند. اما آنچه باید در جستوجویش باشیم، تبارشناسی عامی است که در پشت این «نهیلیسم» انتحاری نهفته است. این پدیده فراتر از اسلام و مسلمانان است، ولی نکته اینجاست که القاعده و «داعش» قادرند به این جوانان قلمروی واقعی برای قهرمانبازی اعطا کنند و به آنها تضمین دهند که «نقشاول» رسانهها خواهند شد.
از نظر شما چگونه میتوان از این «نهیلیسم»گذر کرد؟
بیشک نه با بدبینی بیمارگونی که ظاهرا در میان روشنفکران فرانسوی رواج دارد و نه با رهبرانی که بر طبل جنگ میکوبند. باید مشروعیت «القاعده» و «داعش» را از راههای گوناگون تضعیف کرد: با درهمشکستن تصاویر قهرمانبازی و ماجراجوییای که اعمال آنها بهدنبال دارد، با برگرداندن آنها به قدوقواره واقعیشان و آنچه واقعا به حساب میآیند: یعنی نه قهرمانهای جامعه مسلمانان، بلکه در بهترین حالت بازندگانی که هیچ ندارند (همچون آن سهنفری که خود را تسلیم پلیس کردند) و در بدترین حالت راهزنان و لاتهای بیسروپایی که شیفته فیلم «صورتزخمی» برایان دیپالما شدهاند. تنها راه، کاستن از جذابیت تصویر جهاد است و این راهی است عکس آنچه اکنون در حال انجام است: فرمان حملهدادن زیر پرچم و با صدای شیپور! یادبودهای جنگ1914 باید در ذهن رهبران ما باشد!
پینوشت:
1- «اروه گوردل»، کوهنورد ۵۵ساله فرانسوی که ۲۱سپتامبر2014 در الجزایر ربوده شده بود، از سوی «جندالخلافه» گردن زده شد. عنوان ویدیویی که از کشتهشدن او منتشر شده، «پیام خون برای دولت فرانسه» بود. «جندالخلافه» او را به گروگان گرفته و به دولت فرانسه ۲۴ساعت وقت داده بود تا حملات هوایی به «داعش» در عراق را متوقف کند. این گروه از متحدان «داعش» بهحساب میآید.
آیا ترور «اروه گوردل»1 نوعی اعلام نبرد از سوی «داعش» علیه فرانسه بود؟
جنگ از همان دوهفته پیش اعلام شد؛ وقتی که جنگندههای فرانسوی مواضع «داعش» را زیر آتش گرفتند. از آن موقع به بعد ما عملا درگیر جنگ بودهایم. اما ضعف اطلاعرسانی، به «داعش» جایگاه یک دولت، همچون دولت فرانسه را داده و به آن اهمیتی اعطا کرده که فاقد آن است. این، کاملا افتادن در بازی پروپاگاندای «دولت اسلامی» است که به پروپاگاندای القاعده شبیه است: آنها خود را همچون بدیلی جهانی برای «غرب» عرضه میکنند. خیلی ساده میتوان گفت از 13سال مبارزه علیه «القاعده»، هیچ درسی نگرفتهایم.
چرا آنها شیوه سر بریدن را برگزیدهاند؟
چون نیاز دارند نوعی تاثیر رعبآور بصری خلق کنند که بتواند در اینترنت به گردش درآید. در این منظره هیچچیز اسلامیای وجود ندارد، بلکه یادآور محاکمه «آلدومورو» توسط «بریگاد سرخ» ایتالیا در سال1978 است. سربریدن در عین حال کلیشهای متعلق به جهان فیلمهاست، یا جهان مجموعه فیلمهای
اکشن-تخیلی «هایلندر»؛ تصاویری که با شدت تمام به تخیل ما هجوم میآورند.
چگونه میتوان «داعش» را با «القاعده» مقایسه کرد؟
آنچه «داعش» نامیده میشود، در آغاز یک کلون (نمونه شبیهسازیشده ژنتیکی) از «القاعده» بود، اما از نقایص موجود در تشکیلات «بنلادن» درس گرفت. نبوغ «بنلادن» در برپاکردن یک تشکیلات غیرمتمرکز بود که در مبارزه، ارتباطات و عضوگیری عملا تشکیلاتی جهانی بود. از اینرو بود که او توانست از تمامی جنگهای زمینی که آمریکا به راه انداخت (افغانستان و عراق) جان سالم بهدر برد. اوباما با پرهیز از جنگ زمینی (همچون هواپیماهای بدونسرنشین، عملیات کماندویی) در این زمینه گامی بهجلو برداشته و بهخصوص با تشخیص این نکته که بهتر است در دام فرستادن نیروی زمینی نیفتد. فرمول القاعده دیگر کارایی ندارد چراکه القاعده نتوانست خودش را نوسازی کند و عملیات دیگری در آن سطح انجام دهد که حمله «11سپتامبر» را تحتالشعاع خود قرار دهد. «داعش» نتیجه گرفت باید با ایجاد «خلافتاسلامی» همزمان با حفظ بعد جهانی خود، جنگ را دوباره به قلمروی خاصی محدود کند. این قضیه به آنها امکان میداد در مقایسه با سیستم «القاعده» داوطلبان بیشتری جذب کنند، چون سلولهای کوچک «القاعده»، چندینسال صرف میکردند تا برای یک عمل قساوتبار مهیا شوند.
آیا «داعش» این ظرفیت را دارد که در بلندمدت خود را در عراق و سوریه تثبیت کند؟
مساله این است که تمامی این «قلمرو» مسکونی است. از اینرو جنگ باید بهنحوی تبیین شود که مناسب مردمان محلی باشد. نابودی دولت سنی عراق توسط آمریکاییها در سال2003 خودبهخود فضاهای تازهای گشوده است. «مثلث اعرابسنی» در شمال عراق که تا سوریه گسترش یافته، یک پایه ایدهآل برای «داعش» مهیا میکند، چراکه مردمان محلی با غیرسنیها (شیعیان بغداد و علویان دمشق) و کردها یا ترکهای غیرعرب در حال جنگ هستند. آنها در حالی که ناکام مانده، طرد شده و مورد تهاجم قرار گرفتهاند، «داعش» را همچون یک انتقامگیرنده میبینند. در یک چشمبههمزدن جوامع محلی شیعیان، کردها، مسیحیان، ایزدیها و تا حد کمتری ترکها، به دشمنان «داعش» بدل میشوند. بهعلاوه، آنها اکثریت را تشکیل میدهند. به همین دلیل پیروزیهای «داعش» شکنندهاند. بزرگان محلی اهلسنت دیر یا زود با «داعش» درگیر خواهند شد. تصور کنید یک رییس قبیله اهلفلوجه دخترش را به عقد جوانی درآورد که از حومه لیون برای جنگیدن به عراق آمده است. موضعیکردن جنگ به یک دام بدل میشود.
آیا حمله غرب به مواضع جهادیها کار درستی بود؟
بله، اما ضروری بود و هست که پشت مرزها باقی بمانند. اینبار بر خلاف سال2001، کنشگران محلی در خطمقدم نبرد، تنها میخواهند برای جنگیدن به آنها کمک شود، چراکه آنها انتخاب دیگری ندارند: کارزار ارعاب «داعش» آنها را متقاعد کرده که برای بقا باید جنگید. اگرچه زمان خواهد برد، اما این تنها راهی است که ماهیت «داعش» آشکار شود: یک مجموعه بینالمللی از افراطیهایی که علیه جوامع محلی و مخصوصا جوامع اسلامی میجنگند. اکنون به نحوی غریب، حتی پیش از آن که «دولت اسلامی» بیرون از قلمروی خود دست به کاری بزند، دولت فرانسه منازعه را «بینالمللی» کرده است: فرانسه با ناشیگری بسیار به «داعش» مشروعیت بخشیده و خود را بیهیچ دلیل قابلقبولی مستقیما به خطمقدم جنگ کشانده است.
اما «داعش» چه تاثیری میتواند بر جامعه مسلمانان فرانسه بگذارد؟
بیش از 20سال است که یک پدیده یکسان را تماشا میکنیم: رادیکالشدن جوانان حاشیهنشین، چه اصلونسب مسلمان داشته باشند و چه تازهمسلمانانی باشند که بهدنبال یک آرمان میگردند. این جوانان در فرانسه و جاهای دیگر، در جامعه مسلمانان ادغام نشدهاند، آنها حاصل وعظهای «سلفیان» در مسجد هم نیستند، بلکه از طریق اینترنت رادیکال شدهاند، درصد بالای اروپاییهایی که اسلام آورده و داوطلبانه به «داعش» پیوستهاند (حدود 25درصد) و هیچ پیوندی با دیگر گروههای اسلامی ندارند، به وضوح نشان میدهد سازوکار رادیکالشدن را نباید در اسلام سنتی جست.
درباره درخواستهایی که از جماعت مسلمانان میشود تا موضعی محکم علیه «داعش» اتخاذ کنند، چه نظری دارید؟
مدتهاست وضع به همینگونه است! تمامی سازمانهای مختلف موضعی صریح اتخاذ کردهاند. وقتی صحبت از جهادگرایی «داعش» است، هیچ فرانسوی مسلمانی نمیگوید: «باید آنها را درک کرد». برعکس، آنچه غالب میشود، ناتوانی از درک این نکته است که چه میگذرد. نبرد «داعش» برخلاف «غزه»، هیچ پژواکی در میان مسلمانان فرانسه نداشت. یک پیشرفت مهم و جدید، تعداد درخواستهایی است که سال گذشته والدین مسلمان به پلیس ارسال کردهاند؛ والدینی که خود در نگرانی بهسر میبرند و از پلیس تقاضا دارند تا جلو عزیمت بچههایشان را به سوریه بگیرد، همانطور که عده دیگری از والدین خواهان جنگ مقامات با مواد مخدر هستند. این قضیه بهوضوح هم نشاندهنده جنبه نسلی این درگیری و هم عدمپذیرش «داعش» از سوی مسلمانان است. کسانی که نگران وفاداری مسلمانان هستند نباید از یاد ببرند 15درصد از سربازان فرانسوی مسلمانند، آنها در افغانستان و مالی هستند، در عملیاتهای «ویژیپیرت» (سیستم ملی هشدار امنیتی در فرانسه) شرکت داشتهاند و هیچگونه خرابکاری یا ترک خدمتی از آنان دیده نشده است.
آیا خانوادههای مسلمان هیچ تصوری دارند که وسوسههای تروریستی تا چهحد بر فرزندانشان تاثیر میگذارد؟
بله. ما امروزه همچنان گرفتار کلیشههای 20سال پیش هستیم: نوجوان حومه شهری تبدیل به یکسلفی میشود چراکه او مشکلات هویتی دارد و از پدرش بیزار است. اما رادیکالشدن، دیگر مسالهای منحصر به مناطق محروم شهری نیست و محیطهای مختلفی را دربر میگیرد. ما شاهد رشد نسل جدیدی از والدین هستیم که خودشان اغلب از نسلدوم مهاجرانند، والدینی که میکوشند مسوولیت سرنوشت فرزندانشان را برعهده گیرند. پس از طریق ارتباط با خانواده است که میتوان با رادیکالشدن جنگید و فراموش نکنید اصلا چنین نیست که تمامی جوانان، تروریسم را انتخاب میکنند. تنها یکسال پیش، آنها که خانهوکاشانههایشان را ترک کردند تا بشار اسد را براندازند، کاملا با موضع دولت فرانسه همسو بودند.
از این گذشته، برخی از داوطلبانی که کشورشان را ترک گفته و به «داعش» پیوستند، اکنون احساس میکنند جهادگراها به آنان خیانت کردهاند. این مساله را میتوان در ماجرای سهتروریستی ملاحظه کرد که بیسروصدا به فرانسه برگشتند بیآنکه کسی جلویشان را بگیرد؛ این خودشان بودند که سراغ پلیس رفتند. بنابراین برای مبارزه با یک گروه تروریستی کوچک و بسیار محدود، باید از اکثریت مسلمانان و گرایشهای عمده امروزی (ازجمله ظهور و بروز یک طبقه متوسط مسلمان) حمایت کرد. باید لافزنی درباره جنگ علیه «دولت اسلامی» را متوقف کرد: مرحلهای تماشایی که امکان گذار از امر تراژیک به امر مسخره را فراهم میآورد.
توحش «داعش» آدمی را به این فکر میاندازد که آیا ما با طغیان نوعی «نهیلیسم» در جهان معاصر سروکار داریم؟
بله، نوعی «نهیلیسم» در میان نسلی از جوانانی که در نتیجه فرآیند جهانیشدن همهچیز خود را باخته و شیفته مرگ شدهاند. این شکلی از «نهیلیسم» است که بهوفور در جاهای دیگر قابل مشاهده است: میتوان آن را در کشتار کلمبیا دید که در آن دانشآموزان دبیرستانی همکلاسیهایشان را کشتند و از این کار فیلمبرداری کردند. این پدیده که بهنظر میرسد بهنحوی غریب بر کشورهای پروتستان، شمال آمریکا و اسکاندیناوی اثر میگذارد، به جنون فردی یکنفر تقلیل داده میشود (نظیر بریویک در نروژ)، حال آنکه همگان تروریسم «القاعده» را به اسلام وصل میکنند. اما آنچه باید در جستوجویش باشیم، تبارشناسی عامی است که در پشت این «نهیلیسم» انتحاری نهفته است. این پدیده فراتر از اسلام و مسلمانان است، ولی نکته اینجاست که القاعده و «داعش» قادرند به این جوانان قلمروی واقعی برای قهرمانبازی اعطا کنند و به آنها تضمین دهند که «نقشاول» رسانهها خواهند شد.
از نظر شما چگونه میتوان از این «نهیلیسم»گذر کرد؟
بیشک نه با بدبینی بیمارگونی که ظاهرا در میان روشنفکران فرانسوی رواج دارد و نه با رهبرانی که بر طبل جنگ میکوبند. باید مشروعیت «القاعده» و «داعش» را از راههای گوناگون تضعیف کرد: با درهمشکستن تصاویر قهرمانبازی و ماجراجوییای که اعمال آنها بهدنبال دارد، با برگرداندن آنها به قدوقواره واقعیشان و آنچه واقعا به حساب میآیند: یعنی نه قهرمانهای جامعه مسلمانان، بلکه در بهترین حالت بازندگانی که هیچ ندارند (همچون آن سهنفری که خود را تسلیم پلیس کردند) و در بدترین حالت راهزنان و لاتهای بیسروپایی که شیفته فیلم «صورتزخمی» برایان دیپالما شدهاند. تنها راه، کاستن از جذابیت تصویر جهاد است و این راهی است عکس آنچه اکنون در حال انجام است: فرمان حملهدادن زیر پرچم و با صدای شیپور! یادبودهای جنگ1914 باید در ذهن رهبران ما باشد!
پینوشت:
1- «اروه گوردل»، کوهنورد ۵۵ساله فرانسوی که ۲۱سپتامبر2014 در الجزایر ربوده شده بود، از سوی «جندالخلافه» گردن زده شد. عنوان ویدیویی که از کشتهشدن او منتشر شده، «پیام خون برای دولت فرانسه» بود. «جندالخلافه» او را به گروگان گرفته و به دولت فرانسه ۲۴ساعت وقت داده بود تا حملات هوایی به «داعش» در عراق را متوقف کند. این گروه از متحدان «داعش» بهحساب میآید.
منبع: open democracy
ارتباط «بنیادگرایی» با اسلام همواره مسالهای بحثبرانگیز بوده است. پس از 11سپتامبر و حمله القاعده به برجهای دوقلو تا امروز که «داعش» همه را به تکاپو انداخته، بسیاری از متفکران در اینباره اظهارنظر کردهاند. مصاحبه حاضر با الیور روی، متخصص اسلام، حولوحوش همین موضوع است. الیور روی استاد موسسه دانشگاه اروپایی در فلورانس ایتالیاست. او پیش از این رییس بخش تحقیقات در مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه و استاد مدرسه مطالعات عالی در علوم اجتماعی بوده است. به اعتقاد او رشد جهادگرایی در اروپا نه مرتبط با اسلام و مهاجران، بلکه حاکی از گسترش «نهیلیسم» در میان نسلی از جوانان است که در فضای قهرمانبازی و فیلمهای اکشن-تخیلی «هایلندر» بار آمدهاند. از اینرو، او مقابله نظامی با ««داعش»» را نیز کافی نمیبیند و معتقد است برای خشکاندن ریشههای این «نهیلیسم» سازمانیافته باید از جای دیگری شروع کرد؛ از همانجا که «داعش» بذرهای خود را میکارد. او راه مقابله با «داعش» را نه بدبینی رایج در میان روشنفکران فرانسوی میداند و نه رهبرانی که بر طبل جنگ میکوبند. بهزعم او باید مشروعیت القاعده و «داعش» را با درهمشکستن تصاویر
قهرمانبازی و ماجراجویی تضعیف کرد؛ تصاویری که رسانههای غربی در کار تولید آنند. آنچه در پی میآید، گفتوگوی جذاب «نیکلاس ترونگ» با «الیور روی» است که عمدتا به واکنش فرانسویها به پدیده «داعش» اختصاص دارد:
آیا ترور «اروه گوردل»1 نوعی اعلام نبرد از سوی «داعش» علیه فرانسه بود؟
جنگ از همان دوهفته پیش اعلام شد؛ وقتی که جنگندههای فرانسوی مواضع «داعش» را زیر آتش گرفتند. از آن موقع به بعد ما عملا درگیر جنگ بودهایم. اما ضعف اطلاعرسانی، به «داعش» جایگاه یک دولت، همچون دولت فرانسه را داده و به آن اهمیتی اعطا کرده که فاقد آن است. این، کاملا افتادن در بازی پروپاگاندای «دولت اسلامی» است که به پروپاگاندای القاعده شبیه است: آنها خود را همچون بدیلی جهانی برای «غرب» عرضه میکنند. خیلی ساده میتوان گفت از 13سال مبارزه علیه «القاعده»، هیچ درسی نگرفتهایم.
چرا آنها شیوه سر بریدن را برگزیدهاند؟
چون نیاز دارند نوعی تاثیر رعبآور بصری خلق کنند که بتواند در اینترنت به گردش درآید. در این منظره هیچچیز اسلامیای وجود ندارد، بلکه یادآور محاکمه «آلدومورو» توسط «بریگاد سرخ» ایتالیا در سال1978 است. سربریدن در عین حال کلیشهای متعلق به جهان فیلمهاست، یا جهان مجموعه فیلمهای
اکشن-تخیلی «هایلندر»؛ تصاویری که با شدت تمام به تخیل ما هجوم میآورند.
چگونه میتوان «داعش» را با «القاعده» مقایسه کرد؟
آنچه «داعش» نامیده میشود، در آغاز یک کلون (نمونه شبیهسازیشده ژنتیکی) از «القاعده» بود، اما از نقایص موجود در تشکیلات «بنلادن» درس گرفت. نبوغ «بنلادن» در برپاکردن یک تشکیلات غیرمتمرکز بود که در مبارزه، ارتباطات و عضوگیری عملا تشکیلاتی جهانی بود. از اینرو بود که او توانست از تمامی جنگهای زمینی که آمریکا به راه انداخت (افغانستان و عراق) جان سالم بهدر برد. اوباما با پرهیز از جنگ زمینی (همچون هواپیماهای بدونسرنشین، عملیات کماندویی) در این زمینه گامی بهجلو برداشته و بهخصوص با تشخیص این نکته که بهتر است در دام فرستادن نیروی زمینی نیفتد. فرمول القاعده دیگر کارایی ندارد چراکه القاعده نتوانست خودش را نوسازی کند و عملیات دیگری در آن سطح انجام دهد که حمله «11سپتامبر» را تحتالشعاع خود قرار دهد. «داعش» نتیجه گرفت باید با ایجاد «خلافتاسلامی» همزمان با حفظ بعد جهانی خود، جنگ را دوباره به قلمروی خاصی محدود کند. این قضیه به آنها امکان میداد در مقایسه با سیستم «القاعده» داوطلبان بیشتری جذب کنند، چون سلولهای کوچک «القاعده»، چندینسال صرف میکردند تا برای یک عمل قساوتبار مهیا شوند.
آیا «داعش» این ظرفیت را دارد که در بلندمدت خود را در عراق و سوریه تثبیت کند؟
مساله این است که تمامی این «قلمرو» مسکونی است. از اینرو جنگ باید بهنحوی تبیین شود که مناسب مردمان محلی باشد. نابودی دولت سنی عراق توسط آمریکاییها در سال2003 خودبهخود فضاهای تازهای گشوده است. «مثلث اعرابسنی» در شمال عراق که تا سوریه گسترش یافته، یک پایه ایدهآل برای «داعش» مهیا میکند، چراکه مردمان محلی با غیرسنیها (شیعیان بغداد و علویان دمشق) و کردها یا ترکهای غیرعرب در حال جنگ هستند. آنها در حالی که ناکام مانده، طرد شده و مورد تهاجم قرار گرفتهاند، «داعش» را همچون یک انتقامگیرنده میبینند. در یک چشمبههمزدن جوامع محلی شیعیان، کردها، مسیحیان، ایزدیها و تا حد کمتری ترکها، به دشمنان «داعش» بدل میشوند. بهعلاوه، آنها اکثریت را تشکیل میدهند. به همین دلیل پیروزیهای «داعش» شکنندهاند. بزرگان محلی اهلسنت دیر یا زود با «داعش» درگیر خواهند شد. تصور کنید یک رییس قبیله اهلفلوجه دخترش را به عقد جوانی درآورد که از حومه لیون برای جنگیدن به عراق آمده است. موضعیکردن جنگ به یک دام بدل میشود.
آیا حمله غرب به مواضع جهادیها کار درستی بود؟
بله، اما ضروری بود و هست که پشت مرزها باقی بمانند. اینبار بر خلاف سال2001، کنشگران محلی در خطمقدم نبرد، تنها میخواهند برای جنگیدن به آنها کمک شود، چراکه آنها انتخاب دیگری ندارند: کارزار ارعاب «داعش» آنها را متقاعد کرده که برای بقا باید جنگید. اگرچه زمان خواهد برد، اما این تنها راهی است که ماهیت «داعش» آشکار شود: یک مجموعه بینالمللی از افراطیهایی که علیه جوامع محلی و مخصوصا جوامع اسلامی میجنگند. اکنون به نحوی غریب، حتی پیش از آن که «دولت اسلامی» بیرون از قلمروی خود دست به کاری بزند، دولت فرانسه منازعه را «بینالمللی» کرده است: فرانسه با ناشیگری بسیار به «داعش» مشروعیت بخشیده و خود را بیهیچ دلیل قابلقبولی مستقیما به خطمقدم جنگ کشانده است.
اما «داعش» چه تاثیری میتواند بر جامعه مسلمانان فرانسه بگذارد؟
بیش از 20سال است که یک پدیده یکسان را تماشا میکنیم: رادیکالشدن جوانان حاشیهنشین، چه اصلونسب مسلمان داشته باشند و چه تازهمسلمانانی باشند که بهدنبال یک آرمان میگردند. این جوانان در فرانسه و جاهای دیگر، در جامعه مسلمانان ادغام نشدهاند، آنها حاصل وعظهای «سلفیان» در مسجد هم نیستند، بلکه از طریق اینترنت رادیکال شدهاند، درصد بالای اروپاییهایی که اسلام آورده و داوطلبانه به «داعش» پیوستهاند (حدود 25درصد) و هیچ پیوندی با دیگر گروههای اسلامی ندارند، به وضوح نشان میدهد سازوکار رادیکالشدن را نباید در اسلام سنتی جست.
درباره درخواستهایی که از جماعت مسلمانان میشود تا موضعی محکم علیه «داعش» اتخاذ کنند، چه نظری دارید؟
مدتهاست وضع به همینگونه است! تمامی سازمانهای مختلف موضعی صریح اتخاذ کردهاند. وقتی صحبت از جهادگرایی «داعش» است، هیچ فرانسوی مسلمانی نمیگوید: «باید آنها را درک کرد». برعکس، آنچه غالب میشود، ناتوانی از درک این نکته است که چه میگذرد. نبرد «داعش» برخلاف «غزه»، هیچ پژواکی در میان مسلمانان فرانسه نداشت. یک پیشرفت مهم و جدید، تعداد درخواستهایی است که سال گذشته والدین مسلمان به پلیس ارسال کردهاند؛ والدینی که خود در نگرانی بهسر میبرند و از پلیس تقاضا دارند تا جلو عزیمت بچههایشان را به سوریه بگیرد، همانطور که عده دیگری از والدین خواهان جنگ مقامات با مواد مخدر هستند. این قضیه بهوضوح هم نشاندهنده جنبه نسلی این درگیری و هم عدمپذیرش «داعش» از سوی مسلمانان است. کسانی که نگران وفاداری مسلمانان هستند نباید از یاد ببرند 15درصد از سربازان فرانسوی مسلمانند، آنها در افغانستان و مالی هستند، در عملیاتهای «ویژیپیرت» (سیستم ملی هشدار امنیتی در فرانسه) شرکت داشتهاند و هیچگونه خرابکاری یا ترک خدمتی از آنان دیده نشده است.
آیا خانوادههای مسلمان هیچ تصوری دارند که وسوسههای تروریستی تا چهحد بر فرزندانشان تاثیر میگذارد؟
بله. ما امروزه همچنان گرفتار کلیشههای 20سال پیش هستیم: نوجوان حومه شهری تبدیل به یکسلفی میشود چراکه او مشکلات هویتی دارد و از پدرش بیزار است. اما رادیکالشدن، دیگر مسالهای منحصر به مناطق محروم شهری نیست و محیطهای مختلفی را دربر میگیرد. ما شاهد رشد نسل جدیدی از والدین هستیم که خودشان اغلب از نسلدوم مهاجرانند، والدینی که میکوشند مسوولیت سرنوشت فرزندانشان را برعهده گیرند. پس از طریق ارتباط با خانواده است که میتوان با رادیکالشدن جنگید و فراموش نکنید اصلا چنین نیست که تمامی جوانان، تروریسم را انتخاب میکنند. تنها یکسال پیش، آنها که خانهوکاشانههایشان را ترک کردند تا بشار اسد را براندازند، کاملا با موضع دولت فرانسه همسو بودند.
از این گذشته، برخی از داوطلبانی که کشورشان را ترک گفته و به «داعش» پیوستند، اکنون احساس میکنند جهادگراها به آنان خیانت کردهاند. این مساله را میتوان در ماجرای سهتروریستی ملاحظه کرد که بیسروصدا به فرانسه برگشتند بیآنکه کسی جلویشان را بگیرد؛ این خودشان بودند که سراغ پلیس رفتند. بنابراین برای مبارزه با یک گروه تروریستی کوچک و بسیار محدود، باید از اکثریت مسلمانان و گرایشهای عمده امروزی (ازجمله ظهور و بروز یک طبقه متوسط مسلمان) حمایت کرد. باید لافزنی درباره جنگ علیه «دولت اسلامی» را متوقف کرد: مرحلهای تماشایی که امکان گذار از امر تراژیک به امر مسخره را فراهم میآورد.
توحش «داعش» آدمی را به این فکر میاندازد که آیا ما با طغیان نوعی «نهیلیسم» در جهان معاصر سروکار داریم؟
بله، نوعی «نهیلیسم» در میان نسلی از جوانانی که در نتیجه فرآیند جهانیشدن همهچیز خود را باخته و شیفته مرگ شدهاند. این شکلی از «نهیلیسم» است که بهوفور در جاهای دیگر قابل مشاهده است: میتوان آن را در کشتار کلمبیا دید که در آن دانشآموزان دبیرستانی همکلاسیهایشان را کشتند و از این کار فیلمبرداری کردند. این پدیده که بهنظر میرسد بهنحوی غریب بر کشورهای پروتستان، شمال آمریکا و اسکاندیناوی اثر میگذارد، به جنون فردی یکنفر تقلیل داده میشود (نظیر بریویک در نروژ)، حال آنکه همگان تروریسم «القاعده» را به اسلام وصل میکنند. اما آنچه باید در جستوجویش باشیم، تبارشناسی عامی است که در پشت این «نهیلیسم» انتحاری نهفته است. این پدیده فراتر از اسلام و مسلمانان است، ولی نکته اینجاست که القاعده و «داعش» قادرند به این جوانان قلمروی واقعی برای قهرمانبازی اعطا کنند و به آنها تضمین دهند که «نقشاول» رسانهها خواهند شد.
از نظر شما چگونه میتوان از این «نهیلیسم»گذر کرد؟
بیشک نه با بدبینی بیمارگونی که ظاهرا در میان روشنفکران فرانسوی رواج دارد و نه با رهبرانی که بر طبل جنگ میکوبند. باید مشروعیت «القاعده» و «داعش» را از راههای گوناگون تضعیف کرد: با درهمشکستن تصاویر قهرمانبازی و ماجراجوییای که اعمال آنها بهدنبال دارد، با برگرداندن آنها به قدوقواره واقعیشان و آنچه واقعا به حساب میآیند: یعنی نه قهرمانهای جامعه مسلمانان، بلکه در بهترین حالت بازندگانی که هیچ ندارند (همچون آن سهنفری که خود را تسلیم پلیس کردند) و در بدترین حالت راهزنان و لاتهای بیسروپایی که شیفته فیلم «صورتزخمی» برایان دیپالما شدهاند. تنها راه، کاستن از جذابیت تصویر جهاد است و این راهی است عکس آنچه اکنون در حال انجام است: فرمان حملهدادن زیر پرچم و با صدای شیپور! یادبودهای جنگ1914 باید در ذهن رهبران ما باشد!
پینوشت:
1- «اروه گوردل»، کوهنورد ۵۵ساله فرانسوی که ۲۱سپتامبر2014 در الجزایر ربوده شده بود، از سوی «جندالخلافه» گردن زده شد. عنوان ویدیویی که از کشتهشدن او منتشر شده، «پیام خون برای دولت فرانسه» بود. «جندالخلافه» او را به گروگان گرفته و به دولت فرانسه ۲۴ساعت وقت داده بود تا حملات هوایی به «داعش» در عراق را متوقف کند. این گروه از متحدان «داعش» بهحساب میآید.
آیا ترور «اروه گوردل»1 نوعی اعلام نبرد از سوی «داعش» علیه فرانسه بود؟
جنگ از همان دوهفته پیش اعلام شد؛ وقتی که جنگندههای فرانسوی مواضع «داعش» را زیر آتش گرفتند. از آن موقع به بعد ما عملا درگیر جنگ بودهایم. اما ضعف اطلاعرسانی، به «داعش» جایگاه یک دولت، همچون دولت فرانسه را داده و به آن اهمیتی اعطا کرده که فاقد آن است. این، کاملا افتادن در بازی پروپاگاندای «دولت اسلامی» است که به پروپاگاندای القاعده شبیه است: آنها خود را همچون بدیلی جهانی برای «غرب» عرضه میکنند. خیلی ساده میتوان گفت از 13سال مبارزه علیه «القاعده»، هیچ درسی نگرفتهایم.
چرا آنها شیوه سر بریدن را برگزیدهاند؟
چون نیاز دارند نوعی تاثیر رعبآور بصری خلق کنند که بتواند در اینترنت به گردش درآید. در این منظره هیچچیز اسلامیای وجود ندارد، بلکه یادآور محاکمه «آلدومورو» توسط «بریگاد سرخ» ایتالیا در سال1978 است. سربریدن در عین حال کلیشهای متعلق به جهان فیلمهاست، یا جهان مجموعه فیلمهای
اکشن-تخیلی «هایلندر»؛ تصاویری که با شدت تمام به تخیل ما هجوم میآورند.
چگونه میتوان «داعش» را با «القاعده» مقایسه کرد؟
آنچه «داعش» نامیده میشود، در آغاز یک کلون (نمونه شبیهسازیشده ژنتیکی) از «القاعده» بود، اما از نقایص موجود در تشکیلات «بنلادن» درس گرفت. نبوغ «بنلادن» در برپاکردن یک تشکیلات غیرمتمرکز بود که در مبارزه، ارتباطات و عضوگیری عملا تشکیلاتی جهانی بود. از اینرو بود که او توانست از تمامی جنگهای زمینی که آمریکا به راه انداخت (افغانستان و عراق) جان سالم بهدر برد. اوباما با پرهیز از جنگ زمینی (همچون هواپیماهای بدونسرنشین، عملیات کماندویی) در این زمینه گامی بهجلو برداشته و بهخصوص با تشخیص این نکته که بهتر است در دام فرستادن نیروی زمینی نیفتد. فرمول القاعده دیگر کارایی ندارد چراکه القاعده نتوانست خودش را نوسازی کند و عملیات دیگری در آن سطح انجام دهد که حمله «11سپتامبر» را تحتالشعاع خود قرار دهد. «داعش» نتیجه گرفت باید با ایجاد «خلافتاسلامی» همزمان با حفظ بعد جهانی خود، جنگ را دوباره به قلمروی خاصی محدود کند. این قضیه به آنها امکان میداد در مقایسه با سیستم «القاعده» داوطلبان بیشتری جذب کنند، چون سلولهای کوچک «القاعده»، چندینسال صرف میکردند تا برای یک عمل قساوتبار مهیا شوند.
آیا «داعش» این ظرفیت را دارد که در بلندمدت خود را در عراق و سوریه تثبیت کند؟
مساله این است که تمامی این «قلمرو» مسکونی است. از اینرو جنگ باید بهنحوی تبیین شود که مناسب مردمان محلی باشد. نابودی دولت سنی عراق توسط آمریکاییها در سال2003 خودبهخود فضاهای تازهای گشوده است. «مثلث اعرابسنی» در شمال عراق که تا سوریه گسترش یافته، یک پایه ایدهآل برای «داعش» مهیا میکند، چراکه مردمان محلی با غیرسنیها (شیعیان بغداد و علویان دمشق) و کردها یا ترکهای غیرعرب در حال جنگ هستند. آنها در حالی که ناکام مانده، طرد شده و مورد تهاجم قرار گرفتهاند، «داعش» را همچون یک انتقامگیرنده میبینند. در یک چشمبههمزدن جوامع محلی شیعیان، کردها، مسیحیان، ایزدیها و تا حد کمتری ترکها، به دشمنان «داعش» بدل میشوند. بهعلاوه، آنها اکثریت را تشکیل میدهند. به همین دلیل پیروزیهای «داعش» شکنندهاند. بزرگان محلی اهلسنت دیر یا زود با «داعش» درگیر خواهند شد. تصور کنید یک رییس قبیله اهلفلوجه دخترش را به عقد جوانی درآورد که از حومه لیون برای جنگیدن به عراق آمده است. موضعیکردن جنگ به یک دام بدل میشود.
آیا حمله غرب به مواضع جهادیها کار درستی بود؟
بله، اما ضروری بود و هست که پشت مرزها باقی بمانند. اینبار بر خلاف سال2001، کنشگران محلی در خطمقدم نبرد، تنها میخواهند برای جنگیدن به آنها کمک شود، چراکه آنها انتخاب دیگری ندارند: کارزار ارعاب «داعش» آنها را متقاعد کرده که برای بقا باید جنگید. اگرچه زمان خواهد برد، اما این تنها راهی است که ماهیت «داعش» آشکار شود: یک مجموعه بینالمللی از افراطیهایی که علیه جوامع محلی و مخصوصا جوامع اسلامی میجنگند. اکنون به نحوی غریب، حتی پیش از آن که «دولت اسلامی» بیرون از قلمروی خود دست به کاری بزند، دولت فرانسه منازعه را «بینالمللی» کرده است: فرانسه با ناشیگری بسیار به «داعش» مشروعیت بخشیده و خود را بیهیچ دلیل قابلقبولی مستقیما به خطمقدم جنگ کشانده است.
اما «داعش» چه تاثیری میتواند بر جامعه مسلمانان فرانسه بگذارد؟
بیش از 20سال است که یک پدیده یکسان را تماشا میکنیم: رادیکالشدن جوانان حاشیهنشین، چه اصلونسب مسلمان داشته باشند و چه تازهمسلمانانی باشند که بهدنبال یک آرمان میگردند. این جوانان در فرانسه و جاهای دیگر، در جامعه مسلمانان ادغام نشدهاند، آنها حاصل وعظهای «سلفیان» در مسجد هم نیستند، بلکه از طریق اینترنت رادیکال شدهاند، درصد بالای اروپاییهایی که اسلام آورده و داوطلبانه به «داعش» پیوستهاند (حدود 25درصد) و هیچ پیوندی با دیگر گروههای اسلامی ندارند، به وضوح نشان میدهد سازوکار رادیکالشدن را نباید در اسلام سنتی جست.
درباره درخواستهایی که از جماعت مسلمانان میشود تا موضعی محکم علیه «داعش» اتخاذ کنند، چه نظری دارید؟
مدتهاست وضع به همینگونه است! تمامی سازمانهای مختلف موضعی صریح اتخاذ کردهاند. وقتی صحبت از جهادگرایی «داعش» است، هیچ فرانسوی مسلمانی نمیگوید: «باید آنها را درک کرد». برعکس، آنچه غالب میشود، ناتوانی از درک این نکته است که چه میگذرد. نبرد «داعش» برخلاف «غزه»، هیچ پژواکی در میان مسلمانان فرانسه نداشت. یک پیشرفت مهم و جدید، تعداد درخواستهایی است که سال گذشته والدین مسلمان به پلیس ارسال کردهاند؛ والدینی که خود در نگرانی بهسر میبرند و از پلیس تقاضا دارند تا جلو عزیمت بچههایشان را به سوریه بگیرد، همانطور که عده دیگری از والدین خواهان جنگ مقامات با مواد مخدر هستند. این قضیه بهوضوح هم نشاندهنده جنبه نسلی این درگیری و هم عدمپذیرش «داعش» از سوی مسلمانان است. کسانی که نگران وفاداری مسلمانان هستند نباید از یاد ببرند 15درصد از سربازان فرانسوی مسلمانند، آنها در افغانستان و مالی هستند، در عملیاتهای «ویژیپیرت» (سیستم ملی هشدار امنیتی در فرانسه) شرکت داشتهاند و هیچگونه خرابکاری یا ترک خدمتی از آنان دیده نشده است.
آیا خانوادههای مسلمان هیچ تصوری دارند که وسوسههای تروریستی تا چهحد بر فرزندانشان تاثیر میگذارد؟
بله. ما امروزه همچنان گرفتار کلیشههای 20سال پیش هستیم: نوجوان حومه شهری تبدیل به یکسلفی میشود چراکه او مشکلات هویتی دارد و از پدرش بیزار است. اما رادیکالشدن، دیگر مسالهای منحصر به مناطق محروم شهری نیست و محیطهای مختلفی را دربر میگیرد. ما شاهد رشد نسل جدیدی از والدین هستیم که خودشان اغلب از نسلدوم مهاجرانند، والدینی که میکوشند مسوولیت سرنوشت فرزندانشان را برعهده گیرند. پس از طریق ارتباط با خانواده است که میتوان با رادیکالشدن جنگید و فراموش نکنید اصلا چنین نیست که تمامی جوانان، تروریسم را انتخاب میکنند. تنها یکسال پیش، آنها که خانهوکاشانههایشان را ترک کردند تا بشار اسد را براندازند، کاملا با موضع دولت فرانسه همسو بودند.
از این گذشته، برخی از داوطلبانی که کشورشان را ترک گفته و به «داعش» پیوستند، اکنون احساس میکنند جهادگراها به آنان خیانت کردهاند. این مساله را میتوان در ماجرای سهتروریستی ملاحظه کرد که بیسروصدا به فرانسه برگشتند بیآنکه کسی جلویشان را بگیرد؛ این خودشان بودند که سراغ پلیس رفتند. بنابراین برای مبارزه با یک گروه تروریستی کوچک و بسیار محدود، باید از اکثریت مسلمانان و گرایشهای عمده امروزی (ازجمله ظهور و بروز یک طبقه متوسط مسلمان) حمایت کرد. باید لافزنی درباره جنگ علیه «دولت اسلامی» را متوقف کرد: مرحلهای تماشایی که امکان گذار از امر تراژیک به امر مسخره را فراهم میآورد.
توحش «داعش» آدمی را به این فکر میاندازد که آیا ما با طغیان نوعی «نهیلیسم» در جهان معاصر سروکار داریم؟
بله، نوعی «نهیلیسم» در میان نسلی از جوانانی که در نتیجه فرآیند جهانیشدن همهچیز خود را باخته و شیفته مرگ شدهاند. این شکلی از «نهیلیسم» است که بهوفور در جاهای دیگر قابل مشاهده است: میتوان آن را در کشتار کلمبیا دید که در آن دانشآموزان دبیرستانی همکلاسیهایشان را کشتند و از این کار فیلمبرداری کردند. این پدیده که بهنظر میرسد بهنحوی غریب بر کشورهای پروتستان، شمال آمریکا و اسکاندیناوی اثر میگذارد، به جنون فردی یکنفر تقلیل داده میشود (نظیر بریویک در نروژ)، حال آنکه همگان تروریسم «القاعده» را به اسلام وصل میکنند. اما آنچه باید در جستوجویش باشیم، تبارشناسی عامی است که در پشت این «نهیلیسم» انتحاری نهفته است. این پدیده فراتر از اسلام و مسلمانان است، ولی نکته اینجاست که القاعده و «داعش» قادرند به این جوانان قلمروی واقعی برای قهرمانبازی اعطا کنند و به آنها تضمین دهند که «نقشاول» رسانهها خواهند شد.
از نظر شما چگونه میتوان از این «نهیلیسم»گذر کرد؟
بیشک نه با بدبینی بیمارگونی که ظاهرا در میان روشنفکران فرانسوی رواج دارد و نه با رهبرانی که بر طبل جنگ میکوبند. باید مشروعیت «القاعده» و «داعش» را از راههای گوناگون تضعیف کرد: با درهمشکستن تصاویر قهرمانبازی و ماجراجوییای که اعمال آنها بهدنبال دارد، با برگرداندن آنها به قدوقواره واقعیشان و آنچه واقعا به حساب میآیند: یعنی نه قهرمانهای جامعه مسلمانان، بلکه در بهترین حالت بازندگانی که هیچ ندارند (همچون آن سهنفری که خود را تسلیم پلیس کردند) و در بدترین حالت راهزنان و لاتهای بیسروپایی که شیفته فیلم «صورتزخمی» برایان دیپالما شدهاند. تنها راه، کاستن از جذابیت تصویر جهاد است و این راهی است عکس آنچه اکنون در حال انجام است: فرمان حملهدادن زیر پرچم و با صدای شیپور! یادبودهای جنگ1914 باید در ذهن رهبران ما باشد!
پینوشت:
1- «اروه گوردل»، کوهنورد ۵۵ساله فرانسوی که ۲۱سپتامبر2014 در الجزایر ربوده شده بود، از سوی «جندالخلافه» گردن زده شد. عنوان ویدیویی که از کشتهشدن او منتشر شده، «پیام خون برای دولت فرانسه» بود. «جندالخلافه» او را به گروگان گرفته و به دولت فرانسه ۲۴ساعت وقت داده بود تا حملات هوایی به «داعش» در عراق را متوقف کند. این گروه از متحدان «داعش» بهحساب میآید.
منبع: open democracy
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.