هراس از مضحکه «داعش»
کارن آرمسترانگ . ترجمه: نیما عیسیپور
گروه اندیشه: مقاله حاضر شرح کوتاه و فشردهای است از روند سکولاریزاسیون در اروپایغربی و رسیدن به برداشتی که اکنون از این مفهوم داریم. کارن آرمسترانگ، از مشهورترین نویسندگان بریتانیایی که حوزه اصلی کارش مطالعات تطبیقی دین است، کتابها و پژوهشهای مختلفی درباره اسلام دارد و در این مقاله به بهانه خشونتهای داعش درصدد بررسی رابطه دین و خشونت بر میآید. او پیوند میان «دین» و «خشونت» را چنان که امروزه در رسانهها به آن دامن زده میشود باور ندارد بلکه آن را اسطوره میداند و میکوشد در این راستا با ذکر نقلقولهایی از خداناباورانی همچون سام هریس و ریچارد داوکینز با نگاهی تاریخی-انتقادی به ظرافت دیدگاه آنان را به نقد بکشد. آرمسترانگ میکوشد نشان دهد تفکیک دین و سیاست در تاریخ هرگز به این سادگی نبوده و نمیتوان با نگاهی تقلیلگرایانه دین را منشأ خشونت دانست. او برداشت کنونی از سکولاریسم را نیز محصول تحولات تاریخی اروپا از قرن پانزدهم تا امروز میداند و معتقد است هرکجا سکولاریزاسیون به زور به اجرا درآمده عکسالعملی بنیادگرایانه به همراه داشته است و در نهایت میگوید وقتی با هراس به مضحکه داعش مینگریم،
عاقلانهتر این است که خشونت سبعانه آن را محصول سیاستهایی بدانیم که نگاه تحقیرآمیز ما غربیها به آن دامن زده است.
هنگامی که یکهتازی جنگجویان داعش را در خاورمیانه به تماشا نشستهایم و تکهپارهشدن ملت-دولتهای مدرنی را (سوریه و عراق) مشاهده میکنیم که زمانی توسط استعمارگران اروپایی شکل گرفته بودند، پذیرش این باور که اکنون در قرن21 بهسر میبریم کمی دشوار است. تصویر ازدحام پناهندگان هراسان و خشونت وحشیانه و کور چهبسا یادآور قبایل بربری است که امپراتوری روم را درمینوردیدند، یا قبایل مغول که به رهبری چنگیزخان سرزمینهایی همچون چین، آناتولی، روسیه و اروپایشرقی را آماج حملات خود قرار داده و سر راهشان همه شهرها را نابود کرده و ساکنانشان را از دم تیغ میگذراندند. تنها همین عکسهای آشنای تکراری از بمبهایی که همچنان بر سر شهرها و شهرستانهای خاورمیانه ریخته میشوند و پیشگوییهای یأسآلود درخصوص تکرار ویتنامی دیگر، چیزی را به یادمان میاندازد: این حقیقتا جنگی تماما مدرن است.
ظلم وحشیانه این جهادگرایان تکفیری، که به هنگام سربریدن قربانیان قرآن میخوانند، دغدغه مشخصا مدرن دیگری را رو میآورد: پیوند میان دین و خشونت. قساوت داعش شاید علیالظاهر تصدیقی باشد بر گفتههای سام هَریس، یکی از نمایندگان سرشناس جریان موسوم به «ناخداباوری نوین»، که در جایی مدعی میشود «اکثر این افراد بهشدت مفتون ایمان مذهبیشان هستند» بسیاری نیز با ریچارد داوکینز همنظرند که در جایی نوشته بود «صرفا ایمان مذهبی است که میتواند با نیروی به کفایت قویاش انگیزه لازم برای دستزدن به چنین دیوانگیای را در افرادی عاقل و محترم به وجود آورد». حتی آنانی که این گزارهها را بیش از حد افراطی میدانند نیز، بهطور غریزی، هنوز بر این باورند که در ذات ایمان قسمی جوهره خشونت وجود دارد، جوهرهای که رادیکالکردن هر جدالی را اجتنابناپذیر میسازد - زیرا به مجرد اینکه ستیزهجویان متقاعد شوند خدا طرف آنهاست، هرگونه مسامحهای ملغی گشته و قساوت و بیرحمی حدومرز نخواهند شناخت.
با وجود تلاشهای سرسختانه باراک اوباما و دیوید کامرون در پافشاری بر اینکه خشونت غیرقانونی داعش هیچ ربطی به اسلام ندارد، برخی با این نظر مخالفند. در غرب، از تجارب تلخ گذشته آموختهایم که تعصب افراطی تنها با دخالت دولت لیبرالی در جداسازی سیاست از دین ممکن میگردد. هرگز تصورش را هم نمیکردیم که دیگر بار این مصایب گران اجازه بیابند به حیات سیاسی ورود کنند. اما چرا، واقعا چرا، ملتهای خاورمیانه نمیتوانند به یک راهحل منطقی برای معضلات اخیرشان دست یابند؟ چرا قادر نیستند تا به جهان مدرن قدم بگذارند؟ پاسخ قطعی به این پرسشها همیشه اشارتی است به تاریخ آنها.
اما شاید بهتر است بپرسیم، چگونه شد که ما در غرب توانستیم دین را همچون یک سلوک شخصی ناب فهم کنیم، سیر و سلوکی که اساسا از دیگر فعالیتهای انسانی علیالخصوص سیاست جداست. بالاخره، جنگ و خشونت همیشه ویژگی حیات سیاسی بودهاند، درحالیکه بر اساس نتیجهگیری ما جدایی کلیسا از دولت پیششرط صلح بود. سکولاریسم آنچنان برایمان طبیعی شده است که تصور میکنیم ظهور یکپارچه آن شرط ضروری پیشرفت هر جامعه به سوی مدرنیته است. درصورتی که برآمدن آن داستانی دیگر دارد: ظهور سکولاریسم نتیجه زنجیره غریبی از وضعیتهای تاریخی است؛ بنابراین تصورمان به خطا خواهد بود اگر بپذیریم تکامل آن به این شیوه در هر فرهنگ و نقطهای از جهان یکسان بوده است.
از قرن18، حتی تصور سکولاریسم هم برای کاتولیکهای اروپایی در عقل نمیگنجید. معادلهایی که مقابل «دین» در زبانهای دیگر وجود دارند بیکموکاست به مقولهای عظیمتر و کلیتر اشاره دارند. کلمه عربی دین به طریقت کلی حیات دلالت میکند و در سانسکریت dharma حقوق، سیاست، نهادهای اجتماعی و همچنین زهد را نیز دربرمیگیرد. در تورات هیچ مفهومی از «دین» وجود ندارد؛ خاخامهای یهود ارایه تعریفی از ایمان در تنها یک معنا یا صورت را غیرممکن میدانند، زیرا تلمود (یا همان تورات شفاهی) مشخصا آمده است تا کل حیات بشری را به درون حوزه امر مقدس بکشاند. در فرهنگ کلاسیک آکسفورد قویا به این نکته اشاره شده است که: «هیچ کلمهای در یونانی یا لاتین برای کلمه انگلیسی"religion" یا"religious" وجود ندارد». فیالواقع، تنها سنتی که با معیار غربی مدرن ما از دین بهمثابه سلوک شخصی ناب سازگار است مسیحیت پروتستانی است، مذهبی که، مشابه بینش غربی ما از «دین»، ساخته و پرداخته دوران مدرن است. معنویت سنتی مردم را به کنارهگیری از فعالیتهای سیاسی ترغیب نمیکرد.
اسطوره خشونت
پیش از دوران مدرن، دین فعالیتی جداگانه و بسته به حساب نمیآمد؛ بلکه جملگی مسوولیتهای انسانی از جمله اقتصاد، برپایی حکومت، سیاست و جنگ را در بر میگرفت. قبل از1700، تعیین مرزی که در آن، به عنوان مثال، «سیاست» پایان مییافت و «دین» آغاز میشد محال بود. جنگهای صلیبی قطعا محصول شور دینیای بود که در عین حال عمیقا سیاسی نیز بود: پاپ اربن دوم به شوالیههای مسیحی اجازه داد به جهان مسلمانان حمله برند تا قدرت کلیسا را در شرق گسترده و سلطنتی پاپی بسازند که بر اروپای مسیحی تسلط داشته باشد. تفتیش عقاید در اسپانیا تلاش مذبوحانهای بود برای ایمنساختن نظم درونی اسپانیا پس از جنگ داخلی، آن هم زمانی که کشور از حمله قریبالوقوع امپراتوری عثمانی در هراس بود. به همین منوال، جدالهای تفرقهافکنانه میان پروتستانها و کاتولیکها جنگهای مذهبی اروپا و همچنین جنگ 30ساله را تشدید میکردند، اما خشونت افسارگسیخته این جنگها مبیّن درد شدیدی بود که تولد ملت-دولت مدرن را نوید میداد.
همین جنگهای اروپا در قرون 16 و 17 بودند که موجب پیدایش چیزی شد که «اسطوره خشونت دینی» نامیدهاند. گفته میشد آتش خشم مذهبی دوران اصلاح آنچنان پروتستانها و کاتولیکها را به جان هم انداخته بود که یکدیگر را بیرحمانه در جنگها قتلعام میکردند، جنگهایی که 35درصد جمعیت اروپای مرکزی را به کام مرگ کشانده بودند. با اینوجود اگرچه حاضران در این جنگها بیتردید جنگ را همچون مبارزهای دینی برای مرگ و زندگی تجربه میکردند، این جدال میان دو دسته از دولتسازان نیز بود: شاهزادگان آلمانی و دیگر پادشاهان اروپایی علیه امپراتور مقدس روم، شارل پنجم میجنگیدند، کسی که سودای تاسیس هژمونی فرااروپاییای همچون امپراتوری عثمانی را در سر میپروراند.
اگر تنها انگیزه جنگهای مذهبی تعصب فرقهگرایانه بود، پروتستانها و کاتولیکها نمیبایست در یک طرف کنار هم میجنگیدند. در نتیجه، کاتولیکهای فرانسه به کرات با کاتولیکهای هابزبورگ جنگیدند؛ جالب است بدانید که برخی از شاهزادگان پروتستان از کاتولیکهای هابزبورگ حمایت میکردند. در جنگهای مذهبی فرانسه در خلال سالهای 98-1562 و همچنین جنگهای 30ساله، جنگجویان آنقدر از خطوط قرمز عبور میکردند که صحبت کردن از کاتولیکها یا پروتستانهای خالص محال بود. این جنگها نه «صرفا برای دین» بودند و نه «فقط برای سیاست». مساله نیز این نبود که دولت دین را تنها برای مقاصد سیاسی «مورد استفاده» قرار میدهد. حتی روش منسجمی برای مرزکشی بین آرمانهای دینی و اجتماعی وجود نداشت. مردم بهخاطر بینشهای مختلف موجود در جامعه میجنگیدند، اما نه میخواستند و نه میتوانستند مولفههای دینی و زمانی این جدالها را از هم تمییز دهند. تا پیش از قرن18، تلاش برای جدا ساختن این دو از یکدیگر امری عبث مینمود.
با پایانیافتن جنگهای 30ساله، اروپاییان از خطر حکومت پادشاهی رهیده بودند. زینپس، اروپا به دولتهای کوچکتری تقسیم میشد که هرکدام در محدوده سرزمینی خود مدعی قدرتی بیچون و چرا بود، هر یک توسط ارتشی حرفهای حمایت میشد و شاهزادهای بر آن حکم میراند که خواستار قدرت مطلق بود- شاید یکی از دلایل اصلی جنگهای دایم بین دول اروپایی همین بود. اَشکال جدید قدرت سیاسی فشار بیشتری را بر کلیسا تحمیل میکردند تا بدان نقشی فرعی بخشند، فرآیندی که خود مستلزم جابهجایی بنیادین مرجعیت قدرت و داراییها از نهاد کلیسا به پادشاه بود. هنگامیکه در اواخر قرن16 کلمه جدید «سکولاریزاسیون» جعل شد، به سلب مالکیت از کالاهایی اشاره داشت که دیگر از آن کلیسا نبودند بلکه به جهانیان تعلق داشتند. این آزمونی یکسر نو بود. مساله این نبود که غرب سودای کشف یک قانون طبیعی را در سر میپروراند؛ بلکه سکولاریزاسیون قسمی فرآیند حادث به شمار میآمد که در بخش عمدهای از اروپا ریشه دوانده بود. زیرا این فرآیند ساختارهای جدیدی از قدرت را بازتاب میداد که میکوشیدند کلیساها را از اداره جامعه بازدارند. این تغییر و تحولات فهمی جدید از دین را طلب میکردند. مارتین لوتر شاید نخستین شخصی بود که درکی متفاوت از دین را ارایه میداد که بر اساس آن جدایی کلیسا از دولت تصریح شده بود. کاتولیسیسمِ مربوط به سدههای میانه اساسا گونهای ایمان عمومی بود؛ اغلب مردم امر مقدس را با زندگی در اجتماع تجربه میکردند. لیکن بهزعم لوتر، مسیحیان در برابر خداوند تنهایند، درحالیکه تنها تکیهگاهشان انجیل است. تعبیر اکید لوتر درخصوص گناهکار بودن انسان وی را در ابتدای قرن 16، به حمایت از دولتهایی سوق داد که تا صد سال دیگر نیز به یک واقعیت سیاسی بدل نشده بودند. برای لوتر، نخستین وظیفه دولت محدودساختن سوژههای شرور خود است، «درست انگار که حیوان درندهای را غل و زنجیر کنند». دولت مستقل بازتابی بود از بینش یک فرد مستقل و عالیمقام. نظر لوتر درباب دین، بهمثابه سلوکی شخصی و سوبژکتیو که دولت در آن هیچ دخالتی ندارد، میتواند بنیانی باشد برای آرمانهای مدرن و سکولار. اما واکنش لوتر به قیام دهقانی در آلمان در سال 1525، آنهم در نخستین سالهای جنگهای مذهبی، مبین این نکته بود که یک نظریه سیاسی سکولارشده ضرورتا نیرویی برای صلح و دموکراسی قلمداد نمیشود. دهقانانی، که در برابر سیاستهای تمرکزگرایانه شاهزادگان آلمانی - که آنان را از حقوق سنتی خویش محروم کرده بودند - مقاومت میکردند، بیرحمانه توسط دولت قتلعام شدند. لوتر باور داشت که آنان گناه کبیره مرتکب شده بودند: رنجکشیدن اقبال آنان بود و آنها میبایست طرف دیگر صورتشان را برای سیلی بعدی نگاه میداشتند و تباهی جان و مالشان را پذیرا میشدند. او تاکید میکرد که ««ملکوت دنیوی بیهرگونه نابرابری افراد، برخی آزاد، بعضی در بند، عدهای ارباب و عدهای بنده میسر نخواهد بود». بنابراین، لوتر به شاهزادگان فرمان داد، «بگذارید هر کس که میتواند، در خفا یا آشکارا، اینان را درهم کوبد، بکشد و دشنه در جانشان فرو کند. و به یاد داشته باشید هیچ چیز مسمومتر، دردآورتر، یا شیطانیتر از یک شورشی نیست.»
ظهور دولت لیبرالی
تا اواخر قرن 17، فیلسوفان نسخه بهتری از آرمان سکولار ارایه داده بودند. برای جان لاک واضح و مبرهن بود که «کلیسا خود چیزی است تماما مجزا و متمایز از مصالح عامه. مرزها در هر دو سوی ثابت و تغییرناپذیرند». بهزعم لاک، جدایی دین از سیاست - «که کاملا و بینهایت از هم متفاوتند» - در ذات چیزها مندرج بود. لیکن دولت لیبرالی بدعتی بود ریشهای، درست به همان اندازه انقلابی که اقتصاد بازار، اقتصادی که در غرب رو به گسترش بود و توانست در اندکزمانی جهان را دگرگون سازد. به موجب خشونتی که این جدایی دامن زده بود، لاک معتقد بود جدایی «دین» از دولت «پیش از هر چیز» برای ساختن یک جامعه آرام و صلحجو «ضروری» است. بدینترتیب، لاک مصرانه اعتقاد داشت که دولت لیبرالی نه کاتولیکها را برمیتابد نه مسلمانان را. لاک از طرفداران نظریه حقوق طبیعی بشر بود، که در اصل نخستینبار توسط اومانیستهای دوران رنسانس مطرح شد و در اولین پیشنویس اعلامیه استقلال آمریکا نیز از آن با عنوان زندگی، آزادی و مالکیت تعریفی ارایه شد. اما سکولاریزاسیون زمانی ظهور میکند که اروپا به مستعمرهسازی قاره جدید [آمریکا] دست میزند و این خود در شیوه نگاه غرب به مستعمرهنشینان تاثیر بسزایی داشت.
این خود مبین یک تناقض بود، چرا که نزد اومانیستهای دوران رنسانس بسط حقوق طبیعی میان ساکنان بومی قاره جدید موضوعیت نداشت. در واقع، این مردمان باید بهحق، تاوان عدم سازگاریشان با هنجارهای اروپایی را میدادند. در قرن شانزدهم، آلبریکو جنتیلی، یک استاد حقوق مدنی در دانشگاه آکسفورد، اذعان میکند زمینی که پیشتر در آن زراعت نشده بود، همانطور که در اروپا نیز، زمین «خالی» محسوب میشود و «تصرف آن» میبایست «بهمثابه قانون طبیعی تلقی شود». لاک هم با این نظر موافق بود که بومیان واجد هیچ حقی برای زندگی، آزادی و مالکیت نبودند. وی همچنین مقرر میکند که «شاهان» قاره تازه کشفشده آمریکا از هیچگونه حق قانونیای دال بر مالکیت قلمروشان برخوردار نبودند. بهعلاوه او در خصوص بردگان نیز تصریح میکند که ارباب «اختیار تام، دلبخواهی و مطلقالعنان» برده خویش را داراست که «حق کشتن وی در هر زمانی» را هم شامل میشود. به نظر میرسید پیشگامان سکولاریسم نیز به همان عادات قدیمی پیشینیان مذهبیشان درمیغلتیدند. سکولاریسم بنا بود نظم را در جهانی پر از صلح برپا دارد، لیکن کلیسا آنچنان با ساختارهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جامعه درهم تنیده بود که نظم سکولار صرفا به مدد خشونت استقرار مییافت. در آمریکای شمالی، جایی که هیچ دولت اشرافی مستحکمی وجود نداشت، قطع مناسبات کلیساهای متعدد موجود نسبتا به راحتی قابل حصول بود. اما در فرانسه، کلیسا تنها با یک حمله تمامعیار بود که میتوانست متلاشی شود؛ جدایی دین از سیاست را نمیشد طبیعی از سر گذراند، این جدایی مستلزم تجربه دردی جراحتبار و دهشتناک بود.
در طول انقلاب فرانسه، یکی از نخستین مصوبات مجلس ملی در دوم نوامبر 1789، مصادره کل اموال و داراییهای کلیسا بهمنظور پرداخت دیون ملی بود: سکولاریزاسیون مستلزم مالکیتزدایی، تحقیر و منزویسازی بود. مصوبه فوق خشونتی تمامعیار را درپی داشت: طی کشتارهای سپتامبر 1792، جمعیت خشمگین به زندانهای پاریس هجوم برده و تعداد دو تا سه هزار زندانی را که اغلب کشیش بودند قتلعام کردند. اوایل 1794، چهار ارتش انقلابی از پاریس به ودی گسیل شدند تا در راستای سیاستهای ضدکاتولیکی رژیم شورشی را سرکوب کنند. به آنها دستور داده شده بود تا کسی را زنده نگذارند. در پایان عملیات، ژنرال فرانسوا-ژوزف وسترمان به مافوق خود اینگونه گزارش میدهد: «ودی دیگر وجود خارجی ندارد. ما کودکان را زیر سم اسبانمان له کردهایم و زنان را از دم تیغ گذراندهایم... راهها مملو از اجساد مردگاناند.» از قضای روزگار، دیری نگذشته بود انقلابیون خود را از شر یک دین رهانیده بودند که دینی دیگر بدعت نهادند. خدایان جدید آنان آزادی، طبیعت و ملت فرانسه بودند؛ اینان این خدایان نوظهور را در جشنهایی که توسط ژاک لویی داوید هنرمند طراحی شده بود عبادت میکردند. همان سال که الهه خرد در محراب آسمانی کلیسای نوتردام بر تخت نشست، حکومت ترور ملت جدید را در حمام خونی غرقه ساخت که در آن 17000 مرد و زن و کودک توسط دولت به قتل رسیدند.
برای کشورت بمیر
هنگامیکه در 1807 ارتشهای ناپلئون به پروس حمله بردند، یوهان فیخته فیلسوف عاجزانه از هموطنانش میخواست که جان خویش را در راه سرزمین پدری - تجلی امر قدسی و منبع لایزال ذات روحانی مردم (Volk) - فدا کنند. اگر امر مقدس را همان چیزی بدانیم که برایش حاضریم حتی جانمان را نیز فدا کنیم، آنچه بندیکت اَندرسون «اجتماع تخیلی» ملت مینامید جایگزین خدا شده بود1. دیگر جاندادن در راه وطن عملی پسندیده محسوب میشد، زمانیکه در قرن 19 ملت-دولت خود را به همراه انقلاب صنعتی آشکار ساخت، شهروندانش بالاجبار باید به اتفاق همپیمان شده و چرخ صنعت را به حرکت درمیآوردند. ارتباطات مدرن نه تنها دولتها را قادر میساخت تا خلقیات ملی بیافرینند و تبلیغ کنند، بلکه به آنها اجازه میداد تا بیش از هر زمان دیگری به زندگی شهروندان خویش وارد شوند. حتی اگر این شهروندان به زبانی غیر از زبان حاکمان خویش سخن میگفتند، چه میخواستند چه نمیخواستند، اکنون دیگر جزیی از «ملت» بهشمار میآمدند. جان استوارت میل این همسانسازی اجباری را پیشرفت قلمداد میکرد؛ برای یک بریتانیایی «نیمهوحشی متعلق به گذشتههای دور» مطمئنا بهتر بود که یک شهروند فرانسوی باشد تا «زانوی غم بغل گیرد». اما در اواخر قرن 19، مورخ انگلیسی لرد اَکتون از این هراس داشت که ستایش روح ملی که با تاکید بسیار بر نژاد، فرهنگ و زبان همراه بود میتوانست برای آنانی که از این معیارها بیبهره بودند عواقب وخیمی بهدنبال داشته باشد: «با توجه به میزان انسانیت و تمدن موجود در آن گروه مسلطی که جملگی حقوق در اجتماع را از آن خود میداند، نژادهای پستتر یا قلعوقمع یا به خدمت گرفته میشوند یا استقلال خود را از دست میدهند.» فیلسوفان عصر روشنگری کوشیده بودند تا عدم رواداری و تعصب مربوط به «دین» را با ایجاد برابری میان همه ابنای بشر به همراه دموکراسی، حقوق بشر و آزادی سیاسی و فکری بیاثر کنند؛ از طنز ماجرا، آرمانهای فوق همان نسخه مدرن و سکولار ایدهآلهایی هستند که پیشتر با لحنی دینی بیان میشدند. هرچند بیعدالتی ساختاری موجود در دولت وابسته به کشاورزی کاربست عملی این ایدهآلها را کاملا غیرممکن ساخته بود، ملت-دولت به خواستههای مهم فوق سویهای عملی بخشید و دستیابی به آنها را به یک ضرورت بدل ساخت. باید افراد بیشتری به فرآیند تولید جذب میشدند و دستکم به اندکی تحصیلات نیاز داشتند. سرانجام آنان حقی را طلب میکردند که طبق آن در تصمیمگیریهای دولت حضور داشته باشند. به آزمون و خطا دریافته بودند ملتهایی که فرآیند دموکراتشدن را پشت سر میگذاشتند از حیث اقتصادی بهسرعت پیشرفت میکردند، اما آنهایی که مزایای مدرنیته را به جمع نخبگان محدود میکردند اغلب عقب میماندند. نوآوری اساس پیشرفت بود، از اینرو باید به مردم اجازه داده میشد تا آزادانه بیندیشند و محدودیتهای طبقاتیشان را پشتسر بگذارند. دولتها نیاز داشتند همه منابع انسانی موجود را استثمار کنند، بنابراین بیگانگانی از قبیل یهودیان در اروپا و کاتولیکها در انگلستان و آمریکا به جریان اصلی سوق داده میشدند. با این وجود، مدارا با دیگران موقتی و سطحی بود و همانطور که لرد اَکتون پیشگویی کرده بود، تحملنکردن اقلیتهای نژادی و فرهنگی به پاشنهآشیل ملت-دولتها بدل شد. مسلم است اقلیت نژادی جایگزین همان ملحدانی شد که معمولا به نظم اجتماعی آن دوران معترض بودند. اما در دوران جدید این اقلیتهای قومی یا نژادی بودند که به ابژه کینهتوزی ملت-دولت جدید بدل میشدند. تامس جفرسون، یکی از حامیان اصلی عصر روشنگری در ایالات متحده، در 1807 به وزیر جنگ خود توصیه میکند که بومیان آمریکا «مردمان عقبمانده»ای هستند که یا باید «نابود شوند» یا به «جایی خارج از دسترسمان» در آن سوی میسیسیپی «در جنگل کنار حیوانات وحشی» رانده شوند. سال بعد ناپلئون «احکام ننگین» را صادر کرد که به موجبشان یهودیان فرانسه ملزم بودند اسامی فرانسوی برگزینند، ایمان مذهبیشان را در حوزهای خصوصی پی گیرند و تضمین کنند که حداقل از هر سه ازدواج یکی با غیریهودیان انجام پذیرد. هرچه احساسات ملی اهمیت بیشتری مییافت، یهودیان بیریشهتر و هرجایی به حساب میآمدند. در اواخر قرن 19، احساسات ضدیهودی بهشدت در اروپا قوت گرفت، که بیتردید از دل قرنها تعصب مسیحی نشأت میگرفت، اما اروپاییان برای توجیه آن دلایلی علمی ارایه میکردند که طبق آن ادعا میشد یهودیان با تعریف زیستشناختی و ژنتیکی ملت (Volk) سازگار نبوده، پس باید از صحنه سیاست حذف گردند.
هنگامیکه سکولاریزاسیون در کشورهای روبهتوسعه به اجرا درآمد، تجربه آن با قسمی بینظمی تمامعیار و شکاف همراه بود- همانطور که پیشتر در اروپا نیز چنین بود. چرا که بهطور معمول این فرآیند پیامد سلطه استعمارگران محسوب میشد، همگان آن را وارداتی و بیگانه میدانستند و همچون چیزی عمیقا نابهنجار رد میشد. در تقریبا هر نقطهای از جهان که دولتهای سکولار با هدف جدایی دین از سیاست استقرار یافتهاند، در مقابل جنبشی رشد کرده که مصمم است دین را به حیات عمومی جامعه بازگرداند. سکولاریسم تجاوزکار اغلب دین را به ارایه واکنشی خشن و تند سوق داده است. هر جریان بنیادگرایی که در یهودیت، مسیحیت و اسلام به آن برخوردهام در ترس عمیق از نابودی ریشه دارد و گمان میکند جریان سکولار یا لیبرال در پی آن است شیوه زندگی آنان را نابود سازد. این متاسفانه چیزی است که در خاورمیانه میتوان آن را مشاهده کرد.
در اکثر موارد حاکمان طرفدار مدرنیزاسیون [از بالا] سکولاریسم را به بدترین نحو پیاده کردند و آن را نزد مردمانشان به چیزی ناخوشایند بدل ساختند. مصطفی کمال آتاتورک، که جمهوری سکولار ترکیه را در 1918 تاسیس کرد، در غرب اغلب بهعنوان یک رهبر روشنبین مسلمان تحسین میشود، اما برای بسیاری در خاورمیانه او مظهر ظلم ناسیونالیسم سکولار است. کوشید با غیرقانونی اعلامکردن فرقههای صوفی، مصادره اموال و بستن مدارسشان آنان را سرکوب کند. او همچنین به برچیدهشدن نهاد خلافتی مبادرت ورزید که مدتها پیش از لحاظ سیاسی مرده بود در حالیکه، برای گروههایی از قبیل القاعده و داعش معکوسسازی این تصمیم در جهت احیای خلافت اسلامی هدف اصلی است.
آتاتورک همچنین سیاست پاکسازی نژادی را که توسط واپسین سلاطین عثمانی آغاز گشته بود ادامه داد؛ در تلاشی برای نظارت بر اصناف و طبقات روبهرشد تجاری، آنها مسیحیان آمریکایی و یونانی را که 90 درصد بورژوازی را تشکیل میدادند، به گونهای نظاممند اخراج کردند. ترکهای جوان، که در 1909 قدرت را به دست گرفتند، از پوزیتیویسم ضدمذهبی آگوست کنت متاثر بودند و مصمم بودند یک دولت تماما ترک تشکیل دهند. درطول جنگ جهانی اول تقریبا یک میلیون ارمنی در نخستین نسلکشی قرن بیستم قتلعام شدند: مردان و جوانان را هر جایی که مییافتند میکشتند، درحالیکه زنان، کودکان و افراد سالخورده را به صحرا میکشاندند و همانجا یا به آنان تجاوز میکردند یا از گرسنگی، مسمومیت، خفگی و سوزاندهشدن میمردند. مهمد رشید، که او را «فرماندار اعدام» مینامیدند، آشکارا تحتتأثیر نژادپرستی علمی، اَرمنیان را «میکروبهای خطرناک» در «آغوش سرزمین پدری» مینامید. آتاتورک این تصفیه نژادی را تکمیل کرد. قرنهای متمادی مسلمانان و مسیحیان در کنار هم در دو سوی دریای اژه زیسته بودند؛ آتاتورک منطقه را تجزیه کرد و مسیحیان یونانی ساکن در ترکیه را به یونان بازفرستاد، در مقابل مسلمانان ترکزبان ساکن در یونان نیز به ترکیه فرستاده شدند.
واکنش بنیادگرایی
حاکمان سکولاری همچون آتاتورک اغلب خواستار این بودند که کشورشان مدرن، یعنی اروپایی، به نظر رسد. در 1928 در ایران، رضا شاه پهلوی قوانینی ابلاغ کرد که بهموجب آنها همه باید لباسهایی متحدالشکل میپوشیدند: سربازان او با سرنیزه چادر را از سر زنان کشیده و در همان خیابان تکهتکه میکردند. در 1935، پلیس به سوی معترضانی آتش گشود که در یک راهپیمایی مسالمتآمیز علیه قوانین مربوط به پوشش در مکانی مقدس شرکت کرده بودند، در پی این سرکوب صدها غیرنظامی جان باختند. چنین سیاستهایی در عمل هم موجب گسترش حجاب در اقصینقاط جهان اسلام شد و هم بدان گونهای اصالت اسلامی بخشید. به پیروی از مدل فرانسه، حاکمان مصری نیز با قدرتزدایی و تضعیف روحانیون دست به سکولاریزهکردن جامعه زدند. در دوران تسلط امپراتوری عثمانی، مدرنیزاسیون تحت مدیریت محمدعلی پاشا فرماندار نظامی مصر آغاز شده بود؛ او کسی بود که از لحاظ مالی فشارهای زیادی را بر روحانیون تحمیل کرد: معافیت مالیاتی آنان را برای همیشه برداشت، املاک و داراییهای وقفشده که منبع اصلی درآمدشان به حساب میآمد را مصادره کرد و بهگونهای نظاممند هر گونه پیوند با قدرت را از آنان سلب کرد. وقتی جمال عبدالناصر افسر اصلاحطلب ارتش در 1952 به قدرت رسید، روحانیون را به مناصب رسمی دولتی گمارد. در طول قرنها، در مقابل خشونت نظاممند حکومت روحانیون ملجا مردم بودند. حال زمان آن فرا رسیده بود که مردم آنان را تابع دولت بدانند. نهایتا این سیاست نتیجهای عکس داشت، زیرا عموم مردم را از راهنمایی اشخاصی محروم ساخت که با پیچیدگیهای سنت اسلامی آشنایی داشتند. بدینترتیب، افراد خودگماردهای که دانششان از اسلام محدود و اندک بود این وظیفه را به عهده گرفتند.
بسیاری بر این باورند که تلاش غرب برای جدایی دین از سیاست با آرمانهای غربی از قبیل دموکراسی و آزادی در تضاد است. در 1992، طی یک کودتای نظامی در الجزایر رییسجمهوری که انجام اصلاحات دموکراتیک را وعده داده بود از قدرت برکنار شد و رهبران جبهه نجات اسلامی (FIS)، که در انتخابات آتی از قابلیت بالایی در کسب اکثریت آرا برخوردار بودند، به زندان فرستاده شدند. اگر در ایران یا پاکستان فرآیند دموکراتیزهشدن به چنین شیوه غیرقانونیای متوقف میشد، موجی از انزجار را در جهان دامن میزد. اما توقف یک دولت اسلامی آن هم با کودتا در برخی از جراید غربی موجی از شادی را در پی داشت، انگار که بهموجب این عمل غیردموکراتیک فضا برای برقراری دموکراسی در الجزایر امن شده بود. به همین منوال، سال گذشته پس از عزل محمد مرسی در مصر نیز بسیاری در غرب آهی از سر آسودگی کشیدند. اما از آن زمان تاکنون به خشونت دیکتاتوری نظامی سکولار که جایگزین دولت پیشین شده و حتی بیش از دولت مبارک به سوءاستفاده از قدرت مشغول است چندان وقعی نمیگذارند.
پس از یک آغاز نه چندان خوب، سکولاریسم بیتردید برای غرب باارزش بوده است، اما اگر آن را قاعدهای جهانشمول قلمداد کنیم به خطا رفتهایم. سکولاریسم بهمنزله ویژگی منحصربهفرد و خاص یک فرآیند تاریخی در اروپا ظهور کرد؛ این فرآیند قسمی سازگاری - تکاملی با دستهای از شرایط ویژه بود. مدرنیته هم، در محیطی متفاوت، ممکن است اَشکال دیگری به خود گیرد. بهزعم بسیاری از متفکران سکولار «دین» ذاتا خصمانه و متعصب است و برای دولت لیبرال بشردوست و صلحطلب نقش یک «دیگری» واپسگرا و خشن را ایفا میکند- نگرشی که طنین ناخوشایندش یادآور نظر استعمارگران درخصوص مردمان بومیای است که در عین عقبافتادگی در باتلاق افکار تیره و پوسیدهشان گیرافتادهاند. ناتوانی ما از درک اینکه سکولاریسم ما و فهم آن از نقش دین، استثنایی است عواقبی در پی دارد. وقتی سکولاریزاسیون به زور به اجرا درآمد، عکسالعملی بنیادگرایانه را با خود به همراه داشت- و تاریخ ثابت کرده است که جریانهای بنیادگرایی که مورد حمله قرار میگیرند بیتردید افراطیتر میشوند. اکنون ماحصل نامیمون این اشتباه را در سراسر خاورمیانه مشاهده میکنیم: هنگامیکه با هراس به مضحکه داعش مینگریم، عاقلانه خواهد بود اگر خشونت سبعانه آن را، دستکم، محصول سیاستهایی بدانیم که نگاه تحقیرآمیز ما به آن دامن زده است.
پینوشت
1."imagined communities" یا «اجتماعات تخیلی» مفهومی است که بندیکت اَندرسون در کتابی با همین عنوان ارایه کرده است. براساس این مفهوم یک اجتماع تخیلی با اجتماع واقعی تفاوتی آشکار دارد. زیرا اجتماع تخیلی بر تعامل چهره به چهره و هرروزه اعضایش بنا نشده است. به زعم اَندرسون یک ملت اجتماعی است که به شکل اجتماعی ساخته میشود و توسط مردمی که خود را اعضای آن میدانند تخیل میشود- م.
The Myth of Religious Violence, Gaurdian
هنگامی که یکهتازی جنگجویان داعش را در خاورمیانه به تماشا نشستهایم و تکهپارهشدن ملت-دولتهای مدرنی را (سوریه و عراق) مشاهده میکنیم که زمانی توسط استعمارگران اروپایی شکل گرفته بودند، پذیرش این باور که اکنون در قرن21 بهسر میبریم کمی دشوار است. تصویر ازدحام پناهندگان هراسان و خشونت وحشیانه و کور چهبسا یادآور قبایل بربری است که امپراتوری روم را درمینوردیدند، یا قبایل مغول که به رهبری چنگیزخان سرزمینهایی همچون چین، آناتولی، روسیه و اروپایشرقی را آماج حملات خود قرار داده و سر راهشان همه شهرها را نابود کرده و ساکنانشان را از دم تیغ میگذراندند. تنها همین عکسهای آشنای تکراری از بمبهایی که همچنان بر سر شهرها و شهرستانهای خاورمیانه ریخته میشوند و پیشگوییهای یأسآلود درخصوص تکرار ویتنامی دیگر، چیزی را به یادمان میاندازد: این حقیقتا جنگی تماما مدرن است.
ظلم وحشیانه این جهادگرایان تکفیری، که به هنگام سربریدن قربانیان قرآن میخوانند، دغدغه مشخصا مدرن دیگری را رو میآورد: پیوند میان دین و خشونت. قساوت داعش شاید علیالظاهر تصدیقی باشد بر گفتههای سام هَریس، یکی از نمایندگان سرشناس جریان موسوم به «ناخداباوری نوین»، که در جایی مدعی میشود «اکثر این افراد بهشدت مفتون ایمان مذهبیشان هستند» بسیاری نیز با ریچارد داوکینز همنظرند که در جایی نوشته بود «صرفا ایمان مذهبی است که میتواند با نیروی به کفایت قویاش انگیزه لازم برای دستزدن به چنین دیوانگیای را در افرادی عاقل و محترم به وجود آورد». حتی آنانی که این گزارهها را بیش از حد افراطی میدانند نیز، بهطور غریزی، هنوز بر این باورند که در ذات ایمان قسمی جوهره خشونت وجود دارد، جوهرهای که رادیکالکردن هر جدالی را اجتنابناپذیر میسازد - زیرا به مجرد اینکه ستیزهجویان متقاعد شوند خدا طرف آنهاست، هرگونه مسامحهای ملغی گشته و قساوت و بیرحمی حدومرز نخواهند شناخت.
با وجود تلاشهای سرسختانه باراک اوباما و دیوید کامرون در پافشاری بر اینکه خشونت غیرقانونی داعش هیچ ربطی به اسلام ندارد، برخی با این نظر مخالفند. در غرب، از تجارب تلخ گذشته آموختهایم که تعصب افراطی تنها با دخالت دولت لیبرالی در جداسازی سیاست از دین ممکن میگردد. هرگز تصورش را هم نمیکردیم که دیگر بار این مصایب گران اجازه بیابند به حیات سیاسی ورود کنند. اما چرا، واقعا چرا، ملتهای خاورمیانه نمیتوانند به یک راهحل منطقی برای معضلات اخیرشان دست یابند؟ چرا قادر نیستند تا به جهان مدرن قدم بگذارند؟ پاسخ قطعی به این پرسشها همیشه اشارتی است به تاریخ آنها.
اما شاید بهتر است بپرسیم، چگونه شد که ما در غرب توانستیم دین را همچون یک سلوک شخصی ناب فهم کنیم، سیر و سلوکی که اساسا از دیگر فعالیتهای انسانی علیالخصوص سیاست جداست. بالاخره، جنگ و خشونت همیشه ویژگی حیات سیاسی بودهاند، درحالیکه بر اساس نتیجهگیری ما جدایی کلیسا از دولت پیششرط صلح بود. سکولاریسم آنچنان برایمان طبیعی شده است که تصور میکنیم ظهور یکپارچه آن شرط ضروری پیشرفت هر جامعه به سوی مدرنیته است. درصورتی که برآمدن آن داستانی دیگر دارد: ظهور سکولاریسم نتیجه زنجیره غریبی از وضعیتهای تاریخی است؛ بنابراین تصورمان به خطا خواهد بود اگر بپذیریم تکامل آن به این شیوه در هر فرهنگ و نقطهای از جهان یکسان بوده است.
از قرن18، حتی تصور سکولاریسم هم برای کاتولیکهای اروپایی در عقل نمیگنجید. معادلهایی که مقابل «دین» در زبانهای دیگر وجود دارند بیکموکاست به مقولهای عظیمتر و کلیتر اشاره دارند. کلمه عربی دین به طریقت کلی حیات دلالت میکند و در سانسکریت dharma حقوق، سیاست، نهادهای اجتماعی و همچنین زهد را نیز دربرمیگیرد. در تورات هیچ مفهومی از «دین» وجود ندارد؛ خاخامهای یهود ارایه تعریفی از ایمان در تنها یک معنا یا صورت را غیرممکن میدانند، زیرا تلمود (یا همان تورات شفاهی) مشخصا آمده است تا کل حیات بشری را به درون حوزه امر مقدس بکشاند. در فرهنگ کلاسیک آکسفورد قویا به این نکته اشاره شده است که: «هیچ کلمهای در یونانی یا لاتین برای کلمه انگلیسی"religion" یا"religious" وجود ندارد». فیالواقع، تنها سنتی که با معیار غربی مدرن ما از دین بهمثابه سلوک شخصی ناب سازگار است مسیحیت پروتستانی است، مذهبی که، مشابه بینش غربی ما از «دین»، ساخته و پرداخته دوران مدرن است. معنویت سنتی مردم را به کنارهگیری از فعالیتهای سیاسی ترغیب نمیکرد.
اسطوره خشونت
پیش از دوران مدرن، دین فعالیتی جداگانه و بسته به حساب نمیآمد؛ بلکه جملگی مسوولیتهای انسانی از جمله اقتصاد، برپایی حکومت، سیاست و جنگ را در بر میگرفت. قبل از1700، تعیین مرزی که در آن، به عنوان مثال، «سیاست» پایان مییافت و «دین» آغاز میشد محال بود. جنگهای صلیبی قطعا محصول شور دینیای بود که در عین حال عمیقا سیاسی نیز بود: پاپ اربن دوم به شوالیههای مسیحی اجازه داد به جهان مسلمانان حمله برند تا قدرت کلیسا را در شرق گسترده و سلطنتی پاپی بسازند که بر اروپای مسیحی تسلط داشته باشد. تفتیش عقاید در اسپانیا تلاش مذبوحانهای بود برای ایمنساختن نظم درونی اسپانیا پس از جنگ داخلی، آن هم زمانی که کشور از حمله قریبالوقوع امپراتوری عثمانی در هراس بود. به همین منوال، جدالهای تفرقهافکنانه میان پروتستانها و کاتولیکها جنگهای مذهبی اروپا و همچنین جنگ 30ساله را تشدید میکردند، اما خشونت افسارگسیخته این جنگها مبیّن درد شدیدی بود که تولد ملت-دولت مدرن را نوید میداد.
همین جنگهای اروپا در قرون 16 و 17 بودند که موجب پیدایش چیزی شد که «اسطوره خشونت دینی» نامیدهاند. گفته میشد آتش خشم مذهبی دوران اصلاح آنچنان پروتستانها و کاتولیکها را به جان هم انداخته بود که یکدیگر را بیرحمانه در جنگها قتلعام میکردند، جنگهایی که 35درصد جمعیت اروپای مرکزی را به کام مرگ کشانده بودند. با اینوجود اگرچه حاضران در این جنگها بیتردید جنگ را همچون مبارزهای دینی برای مرگ و زندگی تجربه میکردند، این جدال میان دو دسته از دولتسازان نیز بود: شاهزادگان آلمانی و دیگر پادشاهان اروپایی علیه امپراتور مقدس روم، شارل پنجم میجنگیدند، کسی که سودای تاسیس هژمونی فرااروپاییای همچون امپراتوری عثمانی را در سر میپروراند.
اگر تنها انگیزه جنگهای مذهبی تعصب فرقهگرایانه بود، پروتستانها و کاتولیکها نمیبایست در یک طرف کنار هم میجنگیدند. در نتیجه، کاتولیکهای فرانسه به کرات با کاتولیکهای هابزبورگ جنگیدند؛ جالب است بدانید که برخی از شاهزادگان پروتستان از کاتولیکهای هابزبورگ حمایت میکردند. در جنگهای مذهبی فرانسه در خلال سالهای 98-1562 و همچنین جنگهای 30ساله، جنگجویان آنقدر از خطوط قرمز عبور میکردند که صحبت کردن از کاتولیکها یا پروتستانهای خالص محال بود. این جنگها نه «صرفا برای دین» بودند و نه «فقط برای سیاست». مساله نیز این نبود که دولت دین را تنها برای مقاصد سیاسی «مورد استفاده» قرار میدهد. حتی روش منسجمی برای مرزکشی بین آرمانهای دینی و اجتماعی وجود نداشت. مردم بهخاطر بینشهای مختلف موجود در جامعه میجنگیدند، اما نه میخواستند و نه میتوانستند مولفههای دینی و زمانی این جدالها را از هم تمییز دهند. تا پیش از قرن18، تلاش برای جدا ساختن این دو از یکدیگر امری عبث مینمود.
با پایانیافتن جنگهای 30ساله، اروپاییان از خطر حکومت پادشاهی رهیده بودند. زینپس، اروپا به دولتهای کوچکتری تقسیم میشد که هرکدام در محدوده سرزمینی خود مدعی قدرتی بیچون و چرا بود، هر یک توسط ارتشی حرفهای حمایت میشد و شاهزادهای بر آن حکم میراند که خواستار قدرت مطلق بود- شاید یکی از دلایل اصلی جنگهای دایم بین دول اروپایی همین بود. اَشکال جدید قدرت سیاسی فشار بیشتری را بر کلیسا تحمیل میکردند تا بدان نقشی فرعی بخشند، فرآیندی که خود مستلزم جابهجایی بنیادین مرجعیت قدرت و داراییها از نهاد کلیسا به پادشاه بود. هنگامیکه در اواخر قرن16 کلمه جدید «سکولاریزاسیون» جعل شد، به سلب مالکیت از کالاهایی اشاره داشت که دیگر از آن کلیسا نبودند بلکه به جهانیان تعلق داشتند. این آزمونی یکسر نو بود. مساله این نبود که غرب سودای کشف یک قانون طبیعی را در سر میپروراند؛ بلکه سکولاریزاسیون قسمی فرآیند حادث به شمار میآمد که در بخش عمدهای از اروپا ریشه دوانده بود. زیرا این فرآیند ساختارهای جدیدی از قدرت را بازتاب میداد که میکوشیدند کلیساها را از اداره جامعه بازدارند. این تغییر و تحولات فهمی جدید از دین را طلب میکردند. مارتین لوتر شاید نخستین شخصی بود که درکی متفاوت از دین را ارایه میداد که بر اساس آن جدایی کلیسا از دولت تصریح شده بود. کاتولیسیسمِ مربوط به سدههای میانه اساسا گونهای ایمان عمومی بود؛ اغلب مردم امر مقدس را با زندگی در اجتماع تجربه میکردند. لیکن بهزعم لوتر، مسیحیان در برابر خداوند تنهایند، درحالیکه تنها تکیهگاهشان انجیل است. تعبیر اکید لوتر درخصوص گناهکار بودن انسان وی را در ابتدای قرن 16، به حمایت از دولتهایی سوق داد که تا صد سال دیگر نیز به یک واقعیت سیاسی بدل نشده بودند. برای لوتر، نخستین وظیفه دولت محدودساختن سوژههای شرور خود است، «درست انگار که حیوان درندهای را غل و زنجیر کنند». دولت مستقل بازتابی بود از بینش یک فرد مستقل و عالیمقام. نظر لوتر درباب دین، بهمثابه سلوکی شخصی و سوبژکتیو که دولت در آن هیچ دخالتی ندارد، میتواند بنیانی باشد برای آرمانهای مدرن و سکولار. اما واکنش لوتر به قیام دهقانی در آلمان در سال 1525، آنهم در نخستین سالهای جنگهای مذهبی، مبین این نکته بود که یک نظریه سیاسی سکولارشده ضرورتا نیرویی برای صلح و دموکراسی قلمداد نمیشود. دهقانانی، که در برابر سیاستهای تمرکزگرایانه شاهزادگان آلمانی - که آنان را از حقوق سنتی خویش محروم کرده بودند - مقاومت میکردند، بیرحمانه توسط دولت قتلعام شدند. لوتر باور داشت که آنان گناه کبیره مرتکب شده بودند: رنجکشیدن اقبال آنان بود و آنها میبایست طرف دیگر صورتشان را برای سیلی بعدی نگاه میداشتند و تباهی جان و مالشان را پذیرا میشدند. او تاکید میکرد که ««ملکوت دنیوی بیهرگونه نابرابری افراد، برخی آزاد، بعضی در بند، عدهای ارباب و عدهای بنده میسر نخواهد بود». بنابراین، لوتر به شاهزادگان فرمان داد، «بگذارید هر کس که میتواند، در خفا یا آشکارا، اینان را درهم کوبد، بکشد و دشنه در جانشان فرو کند. و به یاد داشته باشید هیچ چیز مسمومتر، دردآورتر، یا شیطانیتر از یک شورشی نیست.»
ظهور دولت لیبرالی
تا اواخر قرن 17، فیلسوفان نسخه بهتری از آرمان سکولار ارایه داده بودند. برای جان لاک واضح و مبرهن بود که «کلیسا خود چیزی است تماما مجزا و متمایز از مصالح عامه. مرزها در هر دو سوی ثابت و تغییرناپذیرند». بهزعم لاک، جدایی دین از سیاست - «که کاملا و بینهایت از هم متفاوتند» - در ذات چیزها مندرج بود. لیکن دولت لیبرالی بدعتی بود ریشهای، درست به همان اندازه انقلابی که اقتصاد بازار، اقتصادی که در غرب رو به گسترش بود و توانست در اندکزمانی جهان را دگرگون سازد. به موجب خشونتی که این جدایی دامن زده بود، لاک معتقد بود جدایی «دین» از دولت «پیش از هر چیز» برای ساختن یک جامعه آرام و صلحجو «ضروری» است. بدینترتیب، لاک مصرانه اعتقاد داشت که دولت لیبرالی نه کاتولیکها را برمیتابد نه مسلمانان را. لاک از طرفداران نظریه حقوق طبیعی بشر بود، که در اصل نخستینبار توسط اومانیستهای دوران رنسانس مطرح شد و در اولین پیشنویس اعلامیه استقلال آمریکا نیز از آن با عنوان زندگی، آزادی و مالکیت تعریفی ارایه شد. اما سکولاریزاسیون زمانی ظهور میکند که اروپا به مستعمرهسازی قاره جدید [آمریکا] دست میزند و این خود در شیوه نگاه غرب به مستعمرهنشینان تاثیر بسزایی داشت.
این خود مبین یک تناقض بود، چرا که نزد اومانیستهای دوران رنسانس بسط حقوق طبیعی میان ساکنان بومی قاره جدید موضوعیت نداشت. در واقع، این مردمان باید بهحق، تاوان عدم سازگاریشان با هنجارهای اروپایی را میدادند. در قرن شانزدهم، آلبریکو جنتیلی، یک استاد حقوق مدنی در دانشگاه آکسفورد، اذعان میکند زمینی که پیشتر در آن زراعت نشده بود، همانطور که در اروپا نیز، زمین «خالی» محسوب میشود و «تصرف آن» میبایست «بهمثابه قانون طبیعی تلقی شود». لاک هم با این نظر موافق بود که بومیان واجد هیچ حقی برای زندگی، آزادی و مالکیت نبودند. وی همچنین مقرر میکند که «شاهان» قاره تازه کشفشده آمریکا از هیچگونه حق قانونیای دال بر مالکیت قلمروشان برخوردار نبودند. بهعلاوه او در خصوص بردگان نیز تصریح میکند که ارباب «اختیار تام، دلبخواهی و مطلقالعنان» برده خویش را داراست که «حق کشتن وی در هر زمانی» را هم شامل میشود. به نظر میرسید پیشگامان سکولاریسم نیز به همان عادات قدیمی پیشینیان مذهبیشان درمیغلتیدند. سکولاریسم بنا بود نظم را در جهانی پر از صلح برپا دارد، لیکن کلیسا آنچنان با ساختارهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جامعه درهم تنیده بود که نظم سکولار صرفا به مدد خشونت استقرار مییافت. در آمریکای شمالی، جایی که هیچ دولت اشرافی مستحکمی وجود نداشت، قطع مناسبات کلیساهای متعدد موجود نسبتا به راحتی قابل حصول بود. اما در فرانسه، کلیسا تنها با یک حمله تمامعیار بود که میتوانست متلاشی شود؛ جدایی دین از سیاست را نمیشد طبیعی از سر گذراند، این جدایی مستلزم تجربه دردی جراحتبار و دهشتناک بود.
در طول انقلاب فرانسه، یکی از نخستین مصوبات مجلس ملی در دوم نوامبر 1789، مصادره کل اموال و داراییهای کلیسا بهمنظور پرداخت دیون ملی بود: سکولاریزاسیون مستلزم مالکیتزدایی، تحقیر و منزویسازی بود. مصوبه فوق خشونتی تمامعیار را درپی داشت: طی کشتارهای سپتامبر 1792، جمعیت خشمگین به زندانهای پاریس هجوم برده و تعداد دو تا سه هزار زندانی را که اغلب کشیش بودند قتلعام کردند. اوایل 1794، چهار ارتش انقلابی از پاریس به ودی گسیل شدند تا در راستای سیاستهای ضدکاتولیکی رژیم شورشی را سرکوب کنند. به آنها دستور داده شده بود تا کسی را زنده نگذارند. در پایان عملیات، ژنرال فرانسوا-ژوزف وسترمان به مافوق خود اینگونه گزارش میدهد: «ودی دیگر وجود خارجی ندارد. ما کودکان را زیر سم اسبانمان له کردهایم و زنان را از دم تیغ گذراندهایم... راهها مملو از اجساد مردگاناند.» از قضای روزگار، دیری نگذشته بود انقلابیون خود را از شر یک دین رهانیده بودند که دینی دیگر بدعت نهادند. خدایان جدید آنان آزادی، طبیعت و ملت فرانسه بودند؛ اینان این خدایان نوظهور را در جشنهایی که توسط ژاک لویی داوید هنرمند طراحی شده بود عبادت میکردند. همان سال که الهه خرد در محراب آسمانی کلیسای نوتردام بر تخت نشست، حکومت ترور ملت جدید را در حمام خونی غرقه ساخت که در آن 17000 مرد و زن و کودک توسط دولت به قتل رسیدند.
برای کشورت بمیر
هنگامیکه در 1807 ارتشهای ناپلئون به پروس حمله بردند، یوهان فیخته فیلسوف عاجزانه از هموطنانش میخواست که جان خویش را در راه سرزمین پدری - تجلی امر قدسی و منبع لایزال ذات روحانی مردم (Volk) - فدا کنند. اگر امر مقدس را همان چیزی بدانیم که برایش حاضریم حتی جانمان را نیز فدا کنیم، آنچه بندیکت اَندرسون «اجتماع تخیلی» ملت مینامید جایگزین خدا شده بود1. دیگر جاندادن در راه وطن عملی پسندیده محسوب میشد، زمانیکه در قرن 19 ملت-دولت خود را به همراه انقلاب صنعتی آشکار ساخت، شهروندانش بالاجبار باید به اتفاق همپیمان شده و چرخ صنعت را به حرکت درمیآوردند. ارتباطات مدرن نه تنها دولتها را قادر میساخت تا خلقیات ملی بیافرینند و تبلیغ کنند، بلکه به آنها اجازه میداد تا بیش از هر زمان دیگری به زندگی شهروندان خویش وارد شوند. حتی اگر این شهروندان به زبانی غیر از زبان حاکمان خویش سخن میگفتند، چه میخواستند چه نمیخواستند، اکنون دیگر جزیی از «ملت» بهشمار میآمدند. جان استوارت میل این همسانسازی اجباری را پیشرفت قلمداد میکرد؛ برای یک بریتانیایی «نیمهوحشی متعلق به گذشتههای دور» مطمئنا بهتر بود که یک شهروند فرانسوی باشد تا «زانوی غم بغل گیرد». اما در اواخر قرن 19، مورخ انگلیسی لرد اَکتون از این هراس داشت که ستایش روح ملی که با تاکید بسیار بر نژاد، فرهنگ و زبان همراه بود میتوانست برای آنانی که از این معیارها بیبهره بودند عواقب وخیمی بهدنبال داشته باشد: «با توجه به میزان انسانیت و تمدن موجود در آن گروه مسلطی که جملگی حقوق در اجتماع را از آن خود میداند، نژادهای پستتر یا قلعوقمع یا به خدمت گرفته میشوند یا استقلال خود را از دست میدهند.» فیلسوفان عصر روشنگری کوشیده بودند تا عدم رواداری و تعصب مربوط به «دین» را با ایجاد برابری میان همه ابنای بشر به همراه دموکراسی، حقوق بشر و آزادی سیاسی و فکری بیاثر کنند؛ از طنز ماجرا، آرمانهای فوق همان نسخه مدرن و سکولار ایدهآلهایی هستند که پیشتر با لحنی دینی بیان میشدند. هرچند بیعدالتی ساختاری موجود در دولت وابسته به کشاورزی کاربست عملی این ایدهآلها را کاملا غیرممکن ساخته بود، ملت-دولت به خواستههای مهم فوق سویهای عملی بخشید و دستیابی به آنها را به یک ضرورت بدل ساخت. باید افراد بیشتری به فرآیند تولید جذب میشدند و دستکم به اندکی تحصیلات نیاز داشتند. سرانجام آنان حقی را طلب میکردند که طبق آن در تصمیمگیریهای دولت حضور داشته باشند. به آزمون و خطا دریافته بودند ملتهایی که فرآیند دموکراتشدن را پشت سر میگذاشتند از حیث اقتصادی بهسرعت پیشرفت میکردند، اما آنهایی که مزایای مدرنیته را به جمع نخبگان محدود میکردند اغلب عقب میماندند. نوآوری اساس پیشرفت بود، از اینرو باید به مردم اجازه داده میشد تا آزادانه بیندیشند و محدودیتهای طبقاتیشان را پشتسر بگذارند. دولتها نیاز داشتند همه منابع انسانی موجود را استثمار کنند، بنابراین بیگانگانی از قبیل یهودیان در اروپا و کاتولیکها در انگلستان و آمریکا به جریان اصلی سوق داده میشدند. با این وجود، مدارا با دیگران موقتی و سطحی بود و همانطور که لرد اَکتون پیشگویی کرده بود، تحملنکردن اقلیتهای نژادی و فرهنگی به پاشنهآشیل ملت-دولتها بدل شد. مسلم است اقلیت نژادی جایگزین همان ملحدانی شد که معمولا به نظم اجتماعی آن دوران معترض بودند. اما در دوران جدید این اقلیتهای قومی یا نژادی بودند که به ابژه کینهتوزی ملت-دولت جدید بدل میشدند. تامس جفرسون، یکی از حامیان اصلی عصر روشنگری در ایالات متحده، در 1807 به وزیر جنگ خود توصیه میکند که بومیان آمریکا «مردمان عقبمانده»ای هستند که یا باید «نابود شوند» یا به «جایی خارج از دسترسمان» در آن سوی میسیسیپی «در جنگل کنار حیوانات وحشی» رانده شوند. سال بعد ناپلئون «احکام ننگین» را صادر کرد که به موجبشان یهودیان فرانسه ملزم بودند اسامی فرانسوی برگزینند، ایمان مذهبیشان را در حوزهای خصوصی پی گیرند و تضمین کنند که حداقل از هر سه ازدواج یکی با غیریهودیان انجام پذیرد. هرچه احساسات ملی اهمیت بیشتری مییافت، یهودیان بیریشهتر و هرجایی به حساب میآمدند. در اواخر قرن 19، احساسات ضدیهودی بهشدت در اروپا قوت گرفت، که بیتردید از دل قرنها تعصب مسیحی نشأت میگرفت، اما اروپاییان برای توجیه آن دلایلی علمی ارایه میکردند که طبق آن ادعا میشد یهودیان با تعریف زیستشناختی و ژنتیکی ملت (Volk) سازگار نبوده، پس باید از صحنه سیاست حذف گردند.
هنگامیکه سکولاریزاسیون در کشورهای روبهتوسعه به اجرا درآمد، تجربه آن با قسمی بینظمی تمامعیار و شکاف همراه بود- همانطور که پیشتر در اروپا نیز چنین بود. چرا که بهطور معمول این فرآیند پیامد سلطه استعمارگران محسوب میشد، همگان آن را وارداتی و بیگانه میدانستند و همچون چیزی عمیقا نابهنجار رد میشد. در تقریبا هر نقطهای از جهان که دولتهای سکولار با هدف جدایی دین از سیاست استقرار یافتهاند، در مقابل جنبشی رشد کرده که مصمم است دین را به حیات عمومی جامعه بازگرداند. سکولاریسم تجاوزکار اغلب دین را به ارایه واکنشی خشن و تند سوق داده است. هر جریان بنیادگرایی که در یهودیت، مسیحیت و اسلام به آن برخوردهام در ترس عمیق از نابودی ریشه دارد و گمان میکند جریان سکولار یا لیبرال در پی آن است شیوه زندگی آنان را نابود سازد. این متاسفانه چیزی است که در خاورمیانه میتوان آن را مشاهده کرد.
در اکثر موارد حاکمان طرفدار مدرنیزاسیون [از بالا] سکولاریسم را به بدترین نحو پیاده کردند و آن را نزد مردمانشان به چیزی ناخوشایند بدل ساختند. مصطفی کمال آتاتورک، که جمهوری سکولار ترکیه را در 1918 تاسیس کرد، در غرب اغلب بهعنوان یک رهبر روشنبین مسلمان تحسین میشود، اما برای بسیاری در خاورمیانه او مظهر ظلم ناسیونالیسم سکولار است. کوشید با غیرقانونی اعلامکردن فرقههای صوفی، مصادره اموال و بستن مدارسشان آنان را سرکوب کند. او همچنین به برچیدهشدن نهاد خلافتی مبادرت ورزید که مدتها پیش از لحاظ سیاسی مرده بود در حالیکه، برای گروههایی از قبیل القاعده و داعش معکوسسازی این تصمیم در جهت احیای خلافت اسلامی هدف اصلی است.
آتاتورک همچنین سیاست پاکسازی نژادی را که توسط واپسین سلاطین عثمانی آغاز گشته بود ادامه داد؛ در تلاشی برای نظارت بر اصناف و طبقات روبهرشد تجاری، آنها مسیحیان آمریکایی و یونانی را که 90 درصد بورژوازی را تشکیل میدادند، به گونهای نظاممند اخراج کردند. ترکهای جوان، که در 1909 قدرت را به دست گرفتند، از پوزیتیویسم ضدمذهبی آگوست کنت متاثر بودند و مصمم بودند یک دولت تماما ترک تشکیل دهند. درطول جنگ جهانی اول تقریبا یک میلیون ارمنی در نخستین نسلکشی قرن بیستم قتلعام شدند: مردان و جوانان را هر جایی که مییافتند میکشتند، درحالیکه زنان، کودکان و افراد سالخورده را به صحرا میکشاندند و همانجا یا به آنان تجاوز میکردند یا از گرسنگی، مسمومیت، خفگی و سوزاندهشدن میمردند. مهمد رشید، که او را «فرماندار اعدام» مینامیدند، آشکارا تحتتأثیر نژادپرستی علمی، اَرمنیان را «میکروبهای خطرناک» در «آغوش سرزمین پدری» مینامید. آتاتورک این تصفیه نژادی را تکمیل کرد. قرنهای متمادی مسلمانان و مسیحیان در کنار هم در دو سوی دریای اژه زیسته بودند؛ آتاتورک منطقه را تجزیه کرد و مسیحیان یونانی ساکن در ترکیه را به یونان بازفرستاد، در مقابل مسلمانان ترکزبان ساکن در یونان نیز به ترکیه فرستاده شدند.
واکنش بنیادگرایی
حاکمان سکولاری همچون آتاتورک اغلب خواستار این بودند که کشورشان مدرن، یعنی اروپایی، به نظر رسد. در 1928 در ایران، رضا شاه پهلوی قوانینی ابلاغ کرد که بهموجب آنها همه باید لباسهایی متحدالشکل میپوشیدند: سربازان او با سرنیزه چادر را از سر زنان کشیده و در همان خیابان تکهتکه میکردند. در 1935، پلیس به سوی معترضانی آتش گشود که در یک راهپیمایی مسالمتآمیز علیه قوانین مربوط به پوشش در مکانی مقدس شرکت کرده بودند، در پی این سرکوب صدها غیرنظامی جان باختند. چنین سیاستهایی در عمل هم موجب گسترش حجاب در اقصینقاط جهان اسلام شد و هم بدان گونهای اصالت اسلامی بخشید. به پیروی از مدل فرانسه، حاکمان مصری نیز با قدرتزدایی و تضعیف روحانیون دست به سکولاریزهکردن جامعه زدند. در دوران تسلط امپراتوری عثمانی، مدرنیزاسیون تحت مدیریت محمدعلی پاشا فرماندار نظامی مصر آغاز شده بود؛ او کسی بود که از لحاظ مالی فشارهای زیادی را بر روحانیون تحمیل کرد: معافیت مالیاتی آنان را برای همیشه برداشت، املاک و داراییهای وقفشده که منبع اصلی درآمدشان به حساب میآمد را مصادره کرد و بهگونهای نظاممند هر گونه پیوند با قدرت را از آنان سلب کرد. وقتی جمال عبدالناصر افسر اصلاحطلب ارتش در 1952 به قدرت رسید، روحانیون را به مناصب رسمی دولتی گمارد. در طول قرنها، در مقابل خشونت نظاممند حکومت روحانیون ملجا مردم بودند. حال زمان آن فرا رسیده بود که مردم آنان را تابع دولت بدانند. نهایتا این سیاست نتیجهای عکس داشت، زیرا عموم مردم را از راهنمایی اشخاصی محروم ساخت که با پیچیدگیهای سنت اسلامی آشنایی داشتند. بدینترتیب، افراد خودگماردهای که دانششان از اسلام محدود و اندک بود این وظیفه را به عهده گرفتند.
بسیاری بر این باورند که تلاش غرب برای جدایی دین از سیاست با آرمانهای غربی از قبیل دموکراسی و آزادی در تضاد است. در 1992، طی یک کودتای نظامی در الجزایر رییسجمهوری که انجام اصلاحات دموکراتیک را وعده داده بود از قدرت برکنار شد و رهبران جبهه نجات اسلامی (FIS)، که در انتخابات آتی از قابلیت بالایی در کسب اکثریت آرا برخوردار بودند، به زندان فرستاده شدند. اگر در ایران یا پاکستان فرآیند دموکراتیزهشدن به چنین شیوه غیرقانونیای متوقف میشد، موجی از انزجار را در جهان دامن میزد. اما توقف یک دولت اسلامی آن هم با کودتا در برخی از جراید غربی موجی از شادی را در پی داشت، انگار که بهموجب این عمل غیردموکراتیک فضا برای برقراری دموکراسی در الجزایر امن شده بود. به همین منوال، سال گذشته پس از عزل محمد مرسی در مصر نیز بسیاری در غرب آهی از سر آسودگی کشیدند. اما از آن زمان تاکنون به خشونت دیکتاتوری نظامی سکولار که جایگزین دولت پیشین شده و حتی بیش از دولت مبارک به سوءاستفاده از قدرت مشغول است چندان وقعی نمیگذارند.
پس از یک آغاز نه چندان خوب، سکولاریسم بیتردید برای غرب باارزش بوده است، اما اگر آن را قاعدهای جهانشمول قلمداد کنیم به خطا رفتهایم. سکولاریسم بهمنزله ویژگی منحصربهفرد و خاص یک فرآیند تاریخی در اروپا ظهور کرد؛ این فرآیند قسمی سازگاری - تکاملی با دستهای از شرایط ویژه بود. مدرنیته هم، در محیطی متفاوت، ممکن است اَشکال دیگری به خود گیرد. بهزعم بسیاری از متفکران سکولار «دین» ذاتا خصمانه و متعصب است و برای دولت لیبرال بشردوست و صلحطلب نقش یک «دیگری» واپسگرا و خشن را ایفا میکند- نگرشی که طنین ناخوشایندش یادآور نظر استعمارگران درخصوص مردمان بومیای است که در عین عقبافتادگی در باتلاق افکار تیره و پوسیدهشان گیرافتادهاند. ناتوانی ما از درک اینکه سکولاریسم ما و فهم آن از نقش دین، استثنایی است عواقبی در پی دارد. وقتی سکولاریزاسیون به زور به اجرا درآمد، عکسالعملی بنیادگرایانه را با خود به همراه داشت- و تاریخ ثابت کرده است که جریانهای بنیادگرایی که مورد حمله قرار میگیرند بیتردید افراطیتر میشوند. اکنون ماحصل نامیمون این اشتباه را در سراسر خاورمیانه مشاهده میکنیم: هنگامیکه با هراس به مضحکه داعش مینگریم، عاقلانه خواهد بود اگر خشونت سبعانه آن را، دستکم، محصول سیاستهایی بدانیم که نگاه تحقیرآمیز ما به آن دامن زده است.
پینوشت
1."imagined communities" یا «اجتماعات تخیلی» مفهومی است که بندیکت اَندرسون در کتابی با همین عنوان ارایه کرده است. براساس این مفهوم یک اجتماع تخیلی با اجتماع واقعی تفاوتی آشکار دارد. زیرا اجتماع تخیلی بر تعامل چهره به چهره و هرروزه اعضایش بنا نشده است. به زعم اَندرسون یک ملت اجتماعی است که به شکل اجتماعی ساخته میشود و توسط مردمی که خود را اعضای آن میدانند تخیل میشود- م.
The Myth of Religious Violence, Gaurdian
گروه اندیشه: مقاله حاضر شرح کوتاه و فشردهای است از روند سکولاریزاسیون در اروپایغربی و رسیدن به برداشتی که اکنون از این مفهوم داریم. کارن آرمسترانگ، از مشهورترین نویسندگان بریتانیایی که حوزه اصلی کارش مطالعات تطبیقی دین است، کتابها و پژوهشهای مختلفی درباره اسلام دارد و در این مقاله به بهانه خشونتهای داعش درصدد بررسی رابطه دین و خشونت بر میآید. او پیوند میان «دین» و «خشونت» را چنان که امروزه در رسانهها به آن دامن زده میشود باور ندارد بلکه آن را اسطوره میداند و میکوشد در این راستا با ذکر نقلقولهایی از خداناباورانی همچون سام هریس و ریچارد داوکینز با نگاهی تاریخی-انتقادی به ظرافت دیدگاه آنان را به نقد بکشد. آرمسترانگ میکوشد نشان دهد تفکیک دین و سیاست در تاریخ هرگز به این سادگی نبوده و نمیتوان با نگاهی تقلیلگرایانه دین را منشأ خشونت دانست. او برداشت کنونی از سکولاریسم را نیز محصول تحولات تاریخی اروپا از قرن پانزدهم تا امروز میداند و معتقد است هرکجا سکولاریزاسیون به زور به اجرا درآمده عکسالعملی بنیادگرایانه به همراه داشته است و در نهایت میگوید وقتی با هراس به مضحکه داعش مینگریم،
عاقلانهتر این است که خشونت سبعانه آن را محصول سیاستهایی بدانیم که نگاه تحقیرآمیز ما غربیها به آن دامن زده است.
هنگامی که یکهتازی جنگجویان داعش را در خاورمیانه به تماشا نشستهایم و تکهپارهشدن ملت-دولتهای مدرنی را (سوریه و عراق) مشاهده میکنیم که زمانی توسط استعمارگران اروپایی شکل گرفته بودند، پذیرش این باور که اکنون در قرن21 بهسر میبریم کمی دشوار است. تصویر ازدحام پناهندگان هراسان و خشونت وحشیانه و کور چهبسا یادآور قبایل بربری است که امپراتوری روم را درمینوردیدند، یا قبایل مغول که به رهبری چنگیزخان سرزمینهایی همچون چین، آناتولی، روسیه و اروپایشرقی را آماج حملات خود قرار داده و سر راهشان همه شهرها را نابود کرده و ساکنانشان را از دم تیغ میگذراندند. تنها همین عکسهای آشنای تکراری از بمبهایی که همچنان بر سر شهرها و شهرستانهای خاورمیانه ریخته میشوند و پیشگوییهای یأسآلود درخصوص تکرار ویتنامی دیگر، چیزی را به یادمان میاندازد: این حقیقتا جنگی تماما مدرن است.
ظلم وحشیانه این جهادگرایان تکفیری، که به هنگام سربریدن قربانیان قرآن میخوانند، دغدغه مشخصا مدرن دیگری را رو میآورد: پیوند میان دین و خشونت. قساوت داعش شاید علیالظاهر تصدیقی باشد بر گفتههای سام هَریس، یکی از نمایندگان سرشناس جریان موسوم به «ناخداباوری نوین»، که در جایی مدعی میشود «اکثر این افراد بهشدت مفتون ایمان مذهبیشان هستند» بسیاری نیز با ریچارد داوکینز همنظرند که در جایی نوشته بود «صرفا ایمان مذهبی است که میتواند با نیروی به کفایت قویاش انگیزه لازم برای دستزدن به چنین دیوانگیای را در افرادی عاقل و محترم به وجود آورد». حتی آنانی که این گزارهها را بیش از حد افراطی میدانند نیز، بهطور غریزی، هنوز بر این باورند که در ذات ایمان قسمی جوهره خشونت وجود دارد، جوهرهای که رادیکالکردن هر جدالی را اجتنابناپذیر میسازد - زیرا به مجرد اینکه ستیزهجویان متقاعد شوند خدا طرف آنهاست، هرگونه مسامحهای ملغی گشته و قساوت و بیرحمی حدومرز نخواهند شناخت.
با وجود تلاشهای سرسختانه باراک اوباما و دیوید کامرون در پافشاری بر اینکه خشونت غیرقانونی داعش هیچ ربطی به اسلام ندارد، برخی با این نظر مخالفند. در غرب، از تجارب تلخ گذشته آموختهایم که تعصب افراطی تنها با دخالت دولت لیبرالی در جداسازی سیاست از دین ممکن میگردد. هرگز تصورش را هم نمیکردیم که دیگر بار این مصایب گران اجازه بیابند به حیات سیاسی ورود کنند. اما چرا، واقعا چرا، ملتهای خاورمیانه نمیتوانند به یک راهحل منطقی برای معضلات اخیرشان دست یابند؟ چرا قادر نیستند تا به جهان مدرن قدم بگذارند؟ پاسخ قطعی به این پرسشها همیشه اشارتی است به تاریخ آنها.
اما شاید بهتر است بپرسیم، چگونه شد که ما در غرب توانستیم دین را همچون یک سلوک شخصی ناب فهم کنیم، سیر و سلوکی که اساسا از دیگر فعالیتهای انسانی علیالخصوص سیاست جداست. بالاخره، جنگ و خشونت همیشه ویژگی حیات سیاسی بودهاند، درحالیکه بر اساس نتیجهگیری ما جدایی کلیسا از دولت پیششرط صلح بود. سکولاریسم آنچنان برایمان طبیعی شده است که تصور میکنیم ظهور یکپارچه آن شرط ضروری پیشرفت هر جامعه به سوی مدرنیته است. درصورتی که برآمدن آن داستانی دیگر دارد: ظهور سکولاریسم نتیجه زنجیره غریبی از وضعیتهای تاریخی است؛ بنابراین تصورمان به خطا خواهد بود اگر بپذیریم تکامل آن به این شیوه در هر فرهنگ و نقطهای از جهان یکسان بوده است.
از قرن18، حتی تصور سکولاریسم هم برای کاتولیکهای اروپایی در عقل نمیگنجید. معادلهایی که مقابل «دین» در زبانهای دیگر وجود دارند بیکموکاست به مقولهای عظیمتر و کلیتر اشاره دارند. کلمه عربی دین به طریقت کلی حیات دلالت میکند و در سانسکریت dharma حقوق، سیاست، نهادهای اجتماعی و همچنین زهد را نیز دربرمیگیرد. در تورات هیچ مفهومی از «دین» وجود ندارد؛ خاخامهای یهود ارایه تعریفی از ایمان در تنها یک معنا یا صورت را غیرممکن میدانند، زیرا تلمود (یا همان تورات شفاهی) مشخصا آمده است تا کل حیات بشری را به درون حوزه امر مقدس بکشاند. در فرهنگ کلاسیک آکسفورد قویا به این نکته اشاره شده است که: «هیچ کلمهای در یونانی یا لاتین برای کلمه انگلیسی"religion" یا"religious" وجود ندارد». فیالواقع، تنها سنتی که با معیار غربی مدرن ما از دین بهمثابه سلوک شخصی ناب سازگار است مسیحیت پروتستانی است، مذهبی که، مشابه بینش غربی ما از «دین»، ساخته و پرداخته دوران مدرن است. معنویت سنتی مردم را به کنارهگیری از فعالیتهای سیاسی ترغیب نمیکرد.
اسطوره خشونت
پیش از دوران مدرن، دین فعالیتی جداگانه و بسته به حساب نمیآمد؛ بلکه جملگی مسوولیتهای انسانی از جمله اقتصاد، برپایی حکومت، سیاست و جنگ را در بر میگرفت. قبل از1700، تعیین مرزی که در آن، به عنوان مثال، «سیاست» پایان مییافت و «دین» آغاز میشد محال بود. جنگهای صلیبی قطعا محصول شور دینیای بود که در عین حال عمیقا سیاسی نیز بود: پاپ اربن دوم به شوالیههای مسیحی اجازه داد به جهان مسلمانان حمله برند تا قدرت کلیسا را در شرق گسترده و سلطنتی پاپی بسازند که بر اروپای مسیحی تسلط داشته باشد. تفتیش عقاید در اسپانیا تلاش مذبوحانهای بود برای ایمنساختن نظم درونی اسپانیا پس از جنگ داخلی، آن هم زمانی که کشور از حمله قریبالوقوع امپراتوری عثمانی در هراس بود. به همین منوال، جدالهای تفرقهافکنانه میان پروتستانها و کاتولیکها جنگهای مذهبی اروپا و همچنین جنگ 30ساله را تشدید میکردند، اما خشونت افسارگسیخته این جنگها مبیّن درد شدیدی بود که تولد ملت-دولت مدرن را نوید میداد.
همین جنگهای اروپا در قرون 16 و 17 بودند که موجب پیدایش چیزی شد که «اسطوره خشونت دینی» نامیدهاند. گفته میشد آتش خشم مذهبی دوران اصلاح آنچنان پروتستانها و کاتولیکها را به جان هم انداخته بود که یکدیگر را بیرحمانه در جنگها قتلعام میکردند، جنگهایی که 35درصد جمعیت اروپای مرکزی را به کام مرگ کشانده بودند. با اینوجود اگرچه حاضران در این جنگها بیتردید جنگ را همچون مبارزهای دینی برای مرگ و زندگی تجربه میکردند، این جدال میان دو دسته از دولتسازان نیز بود: شاهزادگان آلمانی و دیگر پادشاهان اروپایی علیه امپراتور مقدس روم، شارل پنجم میجنگیدند، کسی که سودای تاسیس هژمونی فرااروپاییای همچون امپراتوری عثمانی را در سر میپروراند.
اگر تنها انگیزه جنگهای مذهبی تعصب فرقهگرایانه بود، پروتستانها و کاتولیکها نمیبایست در یک طرف کنار هم میجنگیدند. در نتیجه، کاتولیکهای فرانسه به کرات با کاتولیکهای هابزبورگ جنگیدند؛ جالب است بدانید که برخی از شاهزادگان پروتستان از کاتولیکهای هابزبورگ حمایت میکردند. در جنگهای مذهبی فرانسه در خلال سالهای 98-1562 و همچنین جنگهای 30ساله، جنگجویان آنقدر از خطوط قرمز عبور میکردند که صحبت کردن از کاتولیکها یا پروتستانهای خالص محال بود. این جنگها نه «صرفا برای دین» بودند و نه «فقط برای سیاست». مساله نیز این نبود که دولت دین را تنها برای مقاصد سیاسی «مورد استفاده» قرار میدهد. حتی روش منسجمی برای مرزکشی بین آرمانهای دینی و اجتماعی وجود نداشت. مردم بهخاطر بینشهای مختلف موجود در جامعه میجنگیدند، اما نه میخواستند و نه میتوانستند مولفههای دینی و زمانی این جدالها را از هم تمییز دهند. تا پیش از قرن18، تلاش برای جدا ساختن این دو از یکدیگر امری عبث مینمود.
با پایانیافتن جنگهای 30ساله، اروپاییان از خطر حکومت پادشاهی رهیده بودند. زینپس، اروپا به دولتهای کوچکتری تقسیم میشد که هرکدام در محدوده سرزمینی خود مدعی قدرتی بیچون و چرا بود، هر یک توسط ارتشی حرفهای حمایت میشد و شاهزادهای بر آن حکم میراند که خواستار قدرت مطلق بود- شاید یکی از دلایل اصلی جنگهای دایم بین دول اروپایی همین بود. اَشکال جدید قدرت سیاسی فشار بیشتری را بر کلیسا تحمیل میکردند تا بدان نقشی فرعی بخشند، فرآیندی که خود مستلزم جابهجایی بنیادین مرجعیت قدرت و داراییها از نهاد کلیسا به پادشاه بود. هنگامیکه در اواخر قرن16 کلمه جدید «سکولاریزاسیون» جعل شد، به سلب مالکیت از کالاهایی اشاره داشت که دیگر از آن کلیسا نبودند بلکه به جهانیان تعلق داشتند. این آزمونی یکسر نو بود. مساله این نبود که غرب سودای کشف یک قانون طبیعی را در سر میپروراند؛ بلکه سکولاریزاسیون قسمی فرآیند حادث به شمار میآمد که در بخش عمدهای از اروپا ریشه دوانده بود. زیرا این فرآیند ساختارهای جدیدی از قدرت را بازتاب میداد که میکوشیدند کلیساها را از اداره جامعه بازدارند. این تغییر و تحولات فهمی جدید از دین را طلب میکردند. مارتین لوتر شاید نخستین شخصی بود که درکی متفاوت از دین را ارایه میداد که بر اساس آن جدایی کلیسا از دولت تصریح شده بود. کاتولیسیسمِ مربوط به سدههای میانه اساسا گونهای ایمان عمومی بود؛ اغلب مردم امر مقدس را با زندگی در اجتماع تجربه میکردند. لیکن بهزعم لوتر، مسیحیان در برابر خداوند تنهایند، درحالیکه تنها تکیهگاهشان انجیل است. تعبیر اکید لوتر درخصوص گناهکار بودن انسان وی را در ابتدای قرن 16، به حمایت از دولتهایی سوق داد که تا صد سال دیگر نیز به یک واقعیت سیاسی بدل نشده بودند. برای لوتر، نخستین وظیفه دولت محدودساختن سوژههای شرور خود است، «درست انگار که حیوان درندهای را غل و زنجیر کنند». دولت مستقل بازتابی بود از بینش یک فرد مستقل و عالیمقام. نظر لوتر درباب دین، بهمثابه سلوکی شخصی و سوبژکتیو که دولت در آن هیچ دخالتی ندارد، میتواند بنیانی باشد برای آرمانهای مدرن و سکولار. اما واکنش لوتر به قیام دهقانی در آلمان در سال 1525، آنهم در نخستین سالهای جنگهای مذهبی، مبین این نکته بود که یک نظریه سیاسی سکولارشده ضرورتا نیرویی برای صلح و دموکراسی قلمداد نمیشود. دهقانانی، که در برابر سیاستهای تمرکزگرایانه شاهزادگان آلمانی - که آنان را از حقوق سنتی خویش محروم کرده بودند - مقاومت میکردند، بیرحمانه توسط دولت قتلعام شدند. لوتر باور داشت که آنان گناه کبیره مرتکب شده بودند: رنجکشیدن اقبال آنان بود و آنها میبایست طرف دیگر صورتشان را برای سیلی بعدی نگاه میداشتند و تباهی جان و مالشان را پذیرا میشدند. او تاکید میکرد که ««ملکوت دنیوی بیهرگونه نابرابری افراد، برخی آزاد، بعضی در بند، عدهای ارباب و عدهای بنده میسر نخواهد بود». بنابراین، لوتر به شاهزادگان فرمان داد، «بگذارید هر کس که میتواند، در خفا یا آشکارا، اینان را درهم کوبد، بکشد و دشنه در جانشان فرو کند. و به یاد داشته باشید هیچ چیز مسمومتر، دردآورتر، یا شیطانیتر از یک شورشی نیست.»
ظهور دولت لیبرالی
تا اواخر قرن 17، فیلسوفان نسخه بهتری از آرمان سکولار ارایه داده بودند. برای جان لاک واضح و مبرهن بود که «کلیسا خود چیزی است تماما مجزا و متمایز از مصالح عامه. مرزها در هر دو سوی ثابت و تغییرناپذیرند». بهزعم لاک، جدایی دین از سیاست - «که کاملا و بینهایت از هم متفاوتند» - در ذات چیزها مندرج بود. لیکن دولت لیبرالی بدعتی بود ریشهای، درست به همان اندازه انقلابی که اقتصاد بازار، اقتصادی که در غرب رو به گسترش بود و توانست در اندکزمانی جهان را دگرگون سازد. به موجب خشونتی که این جدایی دامن زده بود، لاک معتقد بود جدایی «دین» از دولت «پیش از هر چیز» برای ساختن یک جامعه آرام و صلحجو «ضروری» است. بدینترتیب، لاک مصرانه اعتقاد داشت که دولت لیبرالی نه کاتولیکها را برمیتابد نه مسلمانان را. لاک از طرفداران نظریه حقوق طبیعی بشر بود، که در اصل نخستینبار توسط اومانیستهای دوران رنسانس مطرح شد و در اولین پیشنویس اعلامیه استقلال آمریکا نیز از آن با عنوان زندگی، آزادی و مالکیت تعریفی ارایه شد. اما سکولاریزاسیون زمانی ظهور میکند که اروپا به مستعمرهسازی قاره جدید [آمریکا] دست میزند و این خود در شیوه نگاه غرب به مستعمرهنشینان تاثیر بسزایی داشت.
این خود مبین یک تناقض بود، چرا که نزد اومانیستهای دوران رنسانس بسط حقوق طبیعی میان ساکنان بومی قاره جدید موضوعیت نداشت. در واقع، این مردمان باید بهحق، تاوان عدم سازگاریشان با هنجارهای اروپایی را میدادند. در قرن شانزدهم، آلبریکو جنتیلی، یک استاد حقوق مدنی در دانشگاه آکسفورد، اذعان میکند زمینی که پیشتر در آن زراعت نشده بود، همانطور که در اروپا نیز، زمین «خالی» محسوب میشود و «تصرف آن» میبایست «بهمثابه قانون طبیعی تلقی شود». لاک هم با این نظر موافق بود که بومیان واجد هیچ حقی برای زندگی، آزادی و مالکیت نبودند. وی همچنین مقرر میکند که «شاهان» قاره تازه کشفشده آمریکا از هیچگونه حق قانونیای دال بر مالکیت قلمروشان برخوردار نبودند. بهعلاوه او در خصوص بردگان نیز تصریح میکند که ارباب «اختیار تام، دلبخواهی و مطلقالعنان» برده خویش را داراست که «حق کشتن وی در هر زمانی» را هم شامل میشود. به نظر میرسید پیشگامان سکولاریسم نیز به همان عادات قدیمی پیشینیان مذهبیشان درمیغلتیدند. سکولاریسم بنا بود نظم را در جهانی پر از صلح برپا دارد، لیکن کلیسا آنچنان با ساختارهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جامعه درهم تنیده بود که نظم سکولار صرفا به مدد خشونت استقرار مییافت. در آمریکای شمالی، جایی که هیچ دولت اشرافی مستحکمی وجود نداشت، قطع مناسبات کلیساهای متعدد موجود نسبتا به راحتی قابل حصول بود. اما در فرانسه، کلیسا تنها با یک حمله تمامعیار بود که میتوانست متلاشی شود؛ جدایی دین از سیاست را نمیشد طبیعی از سر گذراند، این جدایی مستلزم تجربه دردی جراحتبار و دهشتناک بود.
در طول انقلاب فرانسه، یکی از نخستین مصوبات مجلس ملی در دوم نوامبر 1789، مصادره کل اموال و داراییهای کلیسا بهمنظور پرداخت دیون ملی بود: سکولاریزاسیون مستلزم مالکیتزدایی، تحقیر و منزویسازی بود. مصوبه فوق خشونتی تمامعیار را درپی داشت: طی کشتارهای سپتامبر 1792، جمعیت خشمگین به زندانهای پاریس هجوم برده و تعداد دو تا سه هزار زندانی را که اغلب کشیش بودند قتلعام کردند. اوایل 1794، چهار ارتش انقلابی از پاریس به ودی گسیل شدند تا در راستای سیاستهای ضدکاتولیکی رژیم شورشی را سرکوب کنند. به آنها دستور داده شده بود تا کسی را زنده نگذارند. در پایان عملیات، ژنرال فرانسوا-ژوزف وسترمان به مافوق خود اینگونه گزارش میدهد: «ودی دیگر وجود خارجی ندارد. ما کودکان را زیر سم اسبانمان له کردهایم و زنان را از دم تیغ گذراندهایم... راهها مملو از اجساد مردگاناند.» از قضای روزگار، دیری نگذشته بود انقلابیون خود را از شر یک دین رهانیده بودند که دینی دیگر بدعت نهادند. خدایان جدید آنان آزادی، طبیعت و ملت فرانسه بودند؛ اینان این خدایان نوظهور را در جشنهایی که توسط ژاک لویی داوید هنرمند طراحی شده بود عبادت میکردند. همان سال که الهه خرد در محراب آسمانی کلیسای نوتردام بر تخت نشست، حکومت ترور ملت جدید را در حمام خونی غرقه ساخت که در آن 17000 مرد و زن و کودک توسط دولت به قتل رسیدند.
برای کشورت بمیر
هنگامیکه در 1807 ارتشهای ناپلئون به پروس حمله بردند، یوهان فیخته فیلسوف عاجزانه از هموطنانش میخواست که جان خویش را در راه سرزمین پدری - تجلی امر قدسی و منبع لایزال ذات روحانی مردم (Volk) - فدا کنند. اگر امر مقدس را همان چیزی بدانیم که برایش حاضریم حتی جانمان را نیز فدا کنیم، آنچه بندیکت اَندرسون «اجتماع تخیلی» ملت مینامید جایگزین خدا شده بود1. دیگر جاندادن در راه وطن عملی پسندیده محسوب میشد، زمانیکه در قرن 19 ملت-دولت خود را به همراه انقلاب صنعتی آشکار ساخت، شهروندانش بالاجبار باید به اتفاق همپیمان شده و چرخ صنعت را به حرکت درمیآوردند. ارتباطات مدرن نه تنها دولتها را قادر میساخت تا خلقیات ملی بیافرینند و تبلیغ کنند، بلکه به آنها اجازه میداد تا بیش از هر زمان دیگری به زندگی شهروندان خویش وارد شوند. حتی اگر این شهروندان به زبانی غیر از زبان حاکمان خویش سخن میگفتند، چه میخواستند چه نمیخواستند، اکنون دیگر جزیی از «ملت» بهشمار میآمدند. جان استوارت میل این همسانسازی اجباری را پیشرفت قلمداد میکرد؛ برای یک بریتانیایی «نیمهوحشی متعلق به گذشتههای دور» مطمئنا بهتر بود که یک شهروند فرانسوی باشد تا «زانوی غم بغل گیرد». اما در اواخر قرن 19، مورخ انگلیسی لرد اَکتون از این هراس داشت که ستایش روح ملی که با تاکید بسیار بر نژاد، فرهنگ و زبان همراه بود میتوانست برای آنانی که از این معیارها بیبهره بودند عواقب وخیمی بهدنبال داشته باشد: «با توجه به میزان انسانیت و تمدن موجود در آن گروه مسلطی که جملگی حقوق در اجتماع را از آن خود میداند، نژادهای پستتر یا قلعوقمع یا به خدمت گرفته میشوند یا استقلال خود را از دست میدهند.» فیلسوفان عصر روشنگری کوشیده بودند تا عدم رواداری و تعصب مربوط به «دین» را با ایجاد برابری میان همه ابنای بشر به همراه دموکراسی، حقوق بشر و آزادی سیاسی و فکری بیاثر کنند؛ از طنز ماجرا، آرمانهای فوق همان نسخه مدرن و سکولار ایدهآلهایی هستند که پیشتر با لحنی دینی بیان میشدند. هرچند بیعدالتی ساختاری موجود در دولت وابسته به کشاورزی کاربست عملی این ایدهآلها را کاملا غیرممکن ساخته بود، ملت-دولت به خواستههای مهم فوق سویهای عملی بخشید و دستیابی به آنها را به یک ضرورت بدل ساخت. باید افراد بیشتری به فرآیند تولید جذب میشدند و دستکم به اندکی تحصیلات نیاز داشتند. سرانجام آنان حقی را طلب میکردند که طبق آن در تصمیمگیریهای دولت حضور داشته باشند. به آزمون و خطا دریافته بودند ملتهایی که فرآیند دموکراتشدن را پشت سر میگذاشتند از حیث اقتصادی بهسرعت پیشرفت میکردند، اما آنهایی که مزایای مدرنیته را به جمع نخبگان محدود میکردند اغلب عقب میماندند. نوآوری اساس پیشرفت بود، از اینرو باید به مردم اجازه داده میشد تا آزادانه بیندیشند و محدودیتهای طبقاتیشان را پشتسر بگذارند. دولتها نیاز داشتند همه منابع انسانی موجود را استثمار کنند، بنابراین بیگانگانی از قبیل یهودیان در اروپا و کاتولیکها در انگلستان و آمریکا به جریان اصلی سوق داده میشدند. با این وجود، مدارا با دیگران موقتی و سطحی بود و همانطور که لرد اَکتون پیشگویی کرده بود، تحملنکردن اقلیتهای نژادی و فرهنگی به پاشنهآشیل ملت-دولتها بدل شد. مسلم است اقلیت نژادی جایگزین همان ملحدانی شد که معمولا به نظم اجتماعی آن دوران معترض بودند. اما در دوران جدید این اقلیتهای قومی یا نژادی بودند که به ابژه کینهتوزی ملت-دولت جدید بدل میشدند. تامس جفرسون، یکی از حامیان اصلی عصر روشنگری در ایالات متحده، در 1807 به وزیر جنگ خود توصیه میکند که بومیان آمریکا «مردمان عقبمانده»ای هستند که یا باید «نابود شوند» یا به «جایی خارج از دسترسمان» در آن سوی میسیسیپی «در جنگل کنار حیوانات وحشی» رانده شوند. سال بعد ناپلئون «احکام ننگین» را صادر کرد که به موجبشان یهودیان فرانسه ملزم بودند اسامی فرانسوی برگزینند، ایمان مذهبیشان را در حوزهای خصوصی پی گیرند و تضمین کنند که حداقل از هر سه ازدواج یکی با غیریهودیان انجام پذیرد. هرچه احساسات ملی اهمیت بیشتری مییافت، یهودیان بیریشهتر و هرجایی به حساب میآمدند. در اواخر قرن 19، احساسات ضدیهودی بهشدت در اروپا قوت گرفت، که بیتردید از دل قرنها تعصب مسیحی نشأت میگرفت، اما اروپاییان برای توجیه آن دلایلی علمی ارایه میکردند که طبق آن ادعا میشد یهودیان با تعریف زیستشناختی و ژنتیکی ملت (Volk) سازگار نبوده، پس باید از صحنه سیاست حذف گردند.
هنگامیکه سکولاریزاسیون در کشورهای روبهتوسعه به اجرا درآمد، تجربه آن با قسمی بینظمی تمامعیار و شکاف همراه بود- همانطور که پیشتر در اروپا نیز چنین بود. چرا که بهطور معمول این فرآیند پیامد سلطه استعمارگران محسوب میشد، همگان آن را وارداتی و بیگانه میدانستند و همچون چیزی عمیقا نابهنجار رد میشد. در تقریبا هر نقطهای از جهان که دولتهای سکولار با هدف جدایی دین از سیاست استقرار یافتهاند، در مقابل جنبشی رشد کرده که مصمم است دین را به حیات عمومی جامعه بازگرداند. سکولاریسم تجاوزکار اغلب دین را به ارایه واکنشی خشن و تند سوق داده است. هر جریان بنیادگرایی که در یهودیت، مسیحیت و اسلام به آن برخوردهام در ترس عمیق از نابودی ریشه دارد و گمان میکند جریان سکولار یا لیبرال در پی آن است شیوه زندگی آنان را نابود سازد. این متاسفانه چیزی است که در خاورمیانه میتوان آن را مشاهده کرد.
در اکثر موارد حاکمان طرفدار مدرنیزاسیون [از بالا] سکولاریسم را به بدترین نحو پیاده کردند و آن را نزد مردمانشان به چیزی ناخوشایند بدل ساختند. مصطفی کمال آتاتورک، که جمهوری سکولار ترکیه را در 1918 تاسیس کرد، در غرب اغلب بهعنوان یک رهبر روشنبین مسلمان تحسین میشود، اما برای بسیاری در خاورمیانه او مظهر ظلم ناسیونالیسم سکولار است. کوشید با غیرقانونی اعلامکردن فرقههای صوفی، مصادره اموال و بستن مدارسشان آنان را سرکوب کند. او همچنین به برچیدهشدن نهاد خلافتی مبادرت ورزید که مدتها پیش از لحاظ سیاسی مرده بود در حالیکه، برای گروههایی از قبیل القاعده و داعش معکوسسازی این تصمیم در جهت احیای خلافت اسلامی هدف اصلی است.
آتاتورک همچنین سیاست پاکسازی نژادی را که توسط واپسین سلاطین عثمانی آغاز گشته بود ادامه داد؛ در تلاشی برای نظارت بر اصناف و طبقات روبهرشد تجاری، آنها مسیحیان آمریکایی و یونانی را که 90 درصد بورژوازی را تشکیل میدادند، به گونهای نظاممند اخراج کردند. ترکهای جوان، که در 1909 قدرت را به دست گرفتند، از پوزیتیویسم ضدمذهبی آگوست کنت متاثر بودند و مصمم بودند یک دولت تماما ترک تشکیل دهند. درطول جنگ جهانی اول تقریبا یک میلیون ارمنی در نخستین نسلکشی قرن بیستم قتلعام شدند: مردان و جوانان را هر جایی که مییافتند میکشتند، درحالیکه زنان، کودکان و افراد سالخورده را به صحرا میکشاندند و همانجا یا به آنان تجاوز میکردند یا از گرسنگی، مسمومیت، خفگی و سوزاندهشدن میمردند. مهمد رشید، که او را «فرماندار اعدام» مینامیدند، آشکارا تحتتأثیر نژادپرستی علمی، اَرمنیان را «میکروبهای خطرناک» در «آغوش سرزمین پدری» مینامید. آتاتورک این تصفیه نژادی را تکمیل کرد. قرنهای متمادی مسلمانان و مسیحیان در کنار هم در دو سوی دریای اژه زیسته بودند؛ آتاتورک منطقه را تجزیه کرد و مسیحیان یونانی ساکن در ترکیه را به یونان بازفرستاد، در مقابل مسلمانان ترکزبان ساکن در یونان نیز به ترکیه فرستاده شدند.
واکنش بنیادگرایی
حاکمان سکولاری همچون آتاتورک اغلب خواستار این بودند که کشورشان مدرن، یعنی اروپایی، به نظر رسد. در 1928 در ایران، رضا شاه پهلوی قوانینی ابلاغ کرد که بهموجب آنها همه باید لباسهایی متحدالشکل میپوشیدند: سربازان او با سرنیزه چادر را از سر زنان کشیده و در همان خیابان تکهتکه میکردند. در 1935، پلیس به سوی معترضانی آتش گشود که در یک راهپیمایی مسالمتآمیز علیه قوانین مربوط به پوشش در مکانی مقدس شرکت کرده بودند، در پی این سرکوب صدها غیرنظامی جان باختند. چنین سیاستهایی در عمل هم موجب گسترش حجاب در اقصینقاط جهان اسلام شد و هم بدان گونهای اصالت اسلامی بخشید. به پیروی از مدل فرانسه، حاکمان مصری نیز با قدرتزدایی و تضعیف روحانیون دست به سکولاریزهکردن جامعه زدند. در دوران تسلط امپراتوری عثمانی، مدرنیزاسیون تحت مدیریت محمدعلی پاشا فرماندار نظامی مصر آغاز شده بود؛ او کسی بود که از لحاظ مالی فشارهای زیادی را بر روحانیون تحمیل کرد: معافیت مالیاتی آنان را برای همیشه برداشت، املاک و داراییهای وقفشده که منبع اصلی درآمدشان به حساب میآمد را مصادره کرد و بهگونهای نظاممند هر گونه پیوند با قدرت را از آنان سلب کرد. وقتی جمال عبدالناصر افسر اصلاحطلب ارتش در 1952 به قدرت رسید، روحانیون را به مناصب رسمی دولتی گمارد. در طول قرنها، در مقابل خشونت نظاممند حکومت روحانیون ملجا مردم بودند. حال زمان آن فرا رسیده بود که مردم آنان را تابع دولت بدانند. نهایتا این سیاست نتیجهای عکس داشت، زیرا عموم مردم را از راهنمایی اشخاصی محروم ساخت که با پیچیدگیهای سنت اسلامی آشنایی داشتند. بدینترتیب، افراد خودگماردهای که دانششان از اسلام محدود و اندک بود این وظیفه را به عهده گرفتند.
بسیاری بر این باورند که تلاش غرب برای جدایی دین از سیاست با آرمانهای غربی از قبیل دموکراسی و آزادی در تضاد است. در 1992، طی یک کودتای نظامی در الجزایر رییسجمهوری که انجام اصلاحات دموکراتیک را وعده داده بود از قدرت برکنار شد و رهبران جبهه نجات اسلامی (FIS)، که در انتخابات آتی از قابلیت بالایی در کسب اکثریت آرا برخوردار بودند، به زندان فرستاده شدند. اگر در ایران یا پاکستان فرآیند دموکراتیزهشدن به چنین شیوه غیرقانونیای متوقف میشد، موجی از انزجار را در جهان دامن میزد. اما توقف یک دولت اسلامی آن هم با کودتا در برخی از جراید غربی موجی از شادی را در پی داشت، انگار که بهموجب این عمل غیردموکراتیک فضا برای برقراری دموکراسی در الجزایر امن شده بود. به همین منوال، سال گذشته پس از عزل محمد مرسی در مصر نیز بسیاری در غرب آهی از سر آسودگی کشیدند. اما از آن زمان تاکنون به خشونت دیکتاتوری نظامی سکولار که جایگزین دولت پیشین شده و حتی بیش از دولت مبارک به سوءاستفاده از قدرت مشغول است چندان وقعی نمیگذارند.
پس از یک آغاز نه چندان خوب، سکولاریسم بیتردید برای غرب باارزش بوده است، اما اگر آن را قاعدهای جهانشمول قلمداد کنیم به خطا رفتهایم. سکولاریسم بهمنزله ویژگی منحصربهفرد و خاص یک فرآیند تاریخی در اروپا ظهور کرد؛ این فرآیند قسمی سازگاری - تکاملی با دستهای از شرایط ویژه بود. مدرنیته هم، در محیطی متفاوت، ممکن است اَشکال دیگری به خود گیرد. بهزعم بسیاری از متفکران سکولار «دین» ذاتا خصمانه و متعصب است و برای دولت لیبرال بشردوست و صلحطلب نقش یک «دیگری» واپسگرا و خشن را ایفا میکند- نگرشی که طنین ناخوشایندش یادآور نظر استعمارگران درخصوص مردمان بومیای است که در عین عقبافتادگی در باتلاق افکار تیره و پوسیدهشان گیرافتادهاند. ناتوانی ما از درک اینکه سکولاریسم ما و فهم آن از نقش دین، استثنایی است عواقبی در پی دارد. وقتی سکولاریزاسیون به زور به اجرا درآمد، عکسالعملی بنیادگرایانه را با خود به همراه داشت- و تاریخ ثابت کرده است که جریانهای بنیادگرایی که مورد حمله قرار میگیرند بیتردید افراطیتر میشوند. اکنون ماحصل نامیمون این اشتباه را در سراسر خاورمیانه مشاهده میکنیم: هنگامیکه با هراس به مضحکه داعش مینگریم، عاقلانه خواهد بود اگر خشونت سبعانه آن را، دستکم، محصول سیاستهایی بدانیم که نگاه تحقیرآمیز ما به آن دامن زده است.
پینوشت
1."imagined communities" یا «اجتماعات تخیلی» مفهومی است که بندیکت اَندرسون در کتابی با همین عنوان ارایه کرده است. براساس این مفهوم یک اجتماع تخیلی با اجتماع واقعی تفاوتی آشکار دارد. زیرا اجتماع تخیلی بر تعامل چهره به چهره و هرروزه اعضایش بنا نشده است. به زعم اَندرسون یک ملت اجتماعی است که به شکل اجتماعی ساخته میشود و توسط مردمی که خود را اعضای آن میدانند تخیل میشود- م.
The Myth of Religious Violence, Gaurdian
هنگامی که یکهتازی جنگجویان داعش را در خاورمیانه به تماشا نشستهایم و تکهپارهشدن ملت-دولتهای مدرنی را (سوریه و عراق) مشاهده میکنیم که زمانی توسط استعمارگران اروپایی شکل گرفته بودند، پذیرش این باور که اکنون در قرن21 بهسر میبریم کمی دشوار است. تصویر ازدحام پناهندگان هراسان و خشونت وحشیانه و کور چهبسا یادآور قبایل بربری است که امپراتوری روم را درمینوردیدند، یا قبایل مغول که به رهبری چنگیزخان سرزمینهایی همچون چین، آناتولی، روسیه و اروپایشرقی را آماج حملات خود قرار داده و سر راهشان همه شهرها را نابود کرده و ساکنانشان را از دم تیغ میگذراندند. تنها همین عکسهای آشنای تکراری از بمبهایی که همچنان بر سر شهرها و شهرستانهای خاورمیانه ریخته میشوند و پیشگوییهای یأسآلود درخصوص تکرار ویتنامی دیگر، چیزی را به یادمان میاندازد: این حقیقتا جنگی تماما مدرن است.
ظلم وحشیانه این جهادگرایان تکفیری، که به هنگام سربریدن قربانیان قرآن میخوانند، دغدغه مشخصا مدرن دیگری را رو میآورد: پیوند میان دین و خشونت. قساوت داعش شاید علیالظاهر تصدیقی باشد بر گفتههای سام هَریس، یکی از نمایندگان سرشناس جریان موسوم به «ناخداباوری نوین»، که در جایی مدعی میشود «اکثر این افراد بهشدت مفتون ایمان مذهبیشان هستند» بسیاری نیز با ریچارد داوکینز همنظرند که در جایی نوشته بود «صرفا ایمان مذهبی است که میتواند با نیروی به کفایت قویاش انگیزه لازم برای دستزدن به چنین دیوانگیای را در افرادی عاقل و محترم به وجود آورد». حتی آنانی که این گزارهها را بیش از حد افراطی میدانند نیز، بهطور غریزی، هنوز بر این باورند که در ذات ایمان قسمی جوهره خشونت وجود دارد، جوهرهای که رادیکالکردن هر جدالی را اجتنابناپذیر میسازد - زیرا به مجرد اینکه ستیزهجویان متقاعد شوند خدا طرف آنهاست، هرگونه مسامحهای ملغی گشته و قساوت و بیرحمی حدومرز نخواهند شناخت.
با وجود تلاشهای سرسختانه باراک اوباما و دیوید کامرون در پافشاری بر اینکه خشونت غیرقانونی داعش هیچ ربطی به اسلام ندارد، برخی با این نظر مخالفند. در غرب، از تجارب تلخ گذشته آموختهایم که تعصب افراطی تنها با دخالت دولت لیبرالی در جداسازی سیاست از دین ممکن میگردد. هرگز تصورش را هم نمیکردیم که دیگر بار این مصایب گران اجازه بیابند به حیات سیاسی ورود کنند. اما چرا، واقعا چرا، ملتهای خاورمیانه نمیتوانند به یک راهحل منطقی برای معضلات اخیرشان دست یابند؟ چرا قادر نیستند تا به جهان مدرن قدم بگذارند؟ پاسخ قطعی به این پرسشها همیشه اشارتی است به تاریخ آنها.
اما شاید بهتر است بپرسیم، چگونه شد که ما در غرب توانستیم دین را همچون یک سلوک شخصی ناب فهم کنیم، سیر و سلوکی که اساسا از دیگر فعالیتهای انسانی علیالخصوص سیاست جداست. بالاخره، جنگ و خشونت همیشه ویژگی حیات سیاسی بودهاند، درحالیکه بر اساس نتیجهگیری ما جدایی کلیسا از دولت پیششرط صلح بود. سکولاریسم آنچنان برایمان طبیعی شده است که تصور میکنیم ظهور یکپارچه آن شرط ضروری پیشرفت هر جامعه به سوی مدرنیته است. درصورتی که برآمدن آن داستانی دیگر دارد: ظهور سکولاریسم نتیجه زنجیره غریبی از وضعیتهای تاریخی است؛ بنابراین تصورمان به خطا خواهد بود اگر بپذیریم تکامل آن به این شیوه در هر فرهنگ و نقطهای از جهان یکسان بوده است.
از قرن18، حتی تصور سکولاریسم هم برای کاتولیکهای اروپایی در عقل نمیگنجید. معادلهایی که مقابل «دین» در زبانهای دیگر وجود دارند بیکموکاست به مقولهای عظیمتر و کلیتر اشاره دارند. کلمه عربی دین به طریقت کلی حیات دلالت میکند و در سانسکریت dharma حقوق، سیاست، نهادهای اجتماعی و همچنین زهد را نیز دربرمیگیرد. در تورات هیچ مفهومی از «دین» وجود ندارد؛ خاخامهای یهود ارایه تعریفی از ایمان در تنها یک معنا یا صورت را غیرممکن میدانند، زیرا تلمود (یا همان تورات شفاهی) مشخصا آمده است تا کل حیات بشری را به درون حوزه امر مقدس بکشاند. در فرهنگ کلاسیک آکسفورد قویا به این نکته اشاره شده است که: «هیچ کلمهای در یونانی یا لاتین برای کلمه انگلیسی"religion" یا"religious" وجود ندارد». فیالواقع، تنها سنتی که با معیار غربی مدرن ما از دین بهمثابه سلوک شخصی ناب سازگار است مسیحیت پروتستانی است، مذهبی که، مشابه بینش غربی ما از «دین»، ساخته و پرداخته دوران مدرن است. معنویت سنتی مردم را به کنارهگیری از فعالیتهای سیاسی ترغیب نمیکرد.
اسطوره خشونت
پیش از دوران مدرن، دین فعالیتی جداگانه و بسته به حساب نمیآمد؛ بلکه جملگی مسوولیتهای انسانی از جمله اقتصاد، برپایی حکومت، سیاست و جنگ را در بر میگرفت. قبل از1700، تعیین مرزی که در آن، به عنوان مثال، «سیاست» پایان مییافت و «دین» آغاز میشد محال بود. جنگهای صلیبی قطعا محصول شور دینیای بود که در عین حال عمیقا سیاسی نیز بود: پاپ اربن دوم به شوالیههای مسیحی اجازه داد به جهان مسلمانان حمله برند تا قدرت کلیسا را در شرق گسترده و سلطنتی پاپی بسازند که بر اروپای مسیحی تسلط داشته باشد. تفتیش عقاید در اسپانیا تلاش مذبوحانهای بود برای ایمنساختن نظم درونی اسپانیا پس از جنگ داخلی، آن هم زمانی که کشور از حمله قریبالوقوع امپراتوری عثمانی در هراس بود. به همین منوال، جدالهای تفرقهافکنانه میان پروتستانها و کاتولیکها جنگهای مذهبی اروپا و همچنین جنگ 30ساله را تشدید میکردند، اما خشونت افسارگسیخته این جنگها مبیّن درد شدیدی بود که تولد ملت-دولت مدرن را نوید میداد.
همین جنگهای اروپا در قرون 16 و 17 بودند که موجب پیدایش چیزی شد که «اسطوره خشونت دینی» نامیدهاند. گفته میشد آتش خشم مذهبی دوران اصلاح آنچنان پروتستانها و کاتولیکها را به جان هم انداخته بود که یکدیگر را بیرحمانه در جنگها قتلعام میکردند، جنگهایی که 35درصد جمعیت اروپای مرکزی را به کام مرگ کشانده بودند. با اینوجود اگرچه حاضران در این جنگها بیتردید جنگ را همچون مبارزهای دینی برای مرگ و زندگی تجربه میکردند، این جدال میان دو دسته از دولتسازان نیز بود: شاهزادگان آلمانی و دیگر پادشاهان اروپایی علیه امپراتور مقدس روم، شارل پنجم میجنگیدند، کسی که سودای تاسیس هژمونی فرااروپاییای همچون امپراتوری عثمانی را در سر میپروراند.
اگر تنها انگیزه جنگهای مذهبی تعصب فرقهگرایانه بود، پروتستانها و کاتولیکها نمیبایست در یک طرف کنار هم میجنگیدند. در نتیجه، کاتولیکهای فرانسه به کرات با کاتولیکهای هابزبورگ جنگیدند؛ جالب است بدانید که برخی از شاهزادگان پروتستان از کاتولیکهای هابزبورگ حمایت میکردند. در جنگهای مذهبی فرانسه در خلال سالهای 98-1562 و همچنین جنگهای 30ساله، جنگجویان آنقدر از خطوط قرمز عبور میکردند که صحبت کردن از کاتولیکها یا پروتستانهای خالص محال بود. این جنگها نه «صرفا برای دین» بودند و نه «فقط برای سیاست». مساله نیز این نبود که دولت دین را تنها برای مقاصد سیاسی «مورد استفاده» قرار میدهد. حتی روش منسجمی برای مرزکشی بین آرمانهای دینی و اجتماعی وجود نداشت. مردم بهخاطر بینشهای مختلف موجود در جامعه میجنگیدند، اما نه میخواستند و نه میتوانستند مولفههای دینی و زمانی این جدالها را از هم تمییز دهند. تا پیش از قرن18، تلاش برای جدا ساختن این دو از یکدیگر امری عبث مینمود.
با پایانیافتن جنگهای 30ساله، اروپاییان از خطر حکومت پادشاهی رهیده بودند. زینپس، اروپا به دولتهای کوچکتری تقسیم میشد که هرکدام در محدوده سرزمینی خود مدعی قدرتی بیچون و چرا بود، هر یک توسط ارتشی حرفهای حمایت میشد و شاهزادهای بر آن حکم میراند که خواستار قدرت مطلق بود- شاید یکی از دلایل اصلی جنگهای دایم بین دول اروپایی همین بود. اَشکال جدید قدرت سیاسی فشار بیشتری را بر کلیسا تحمیل میکردند تا بدان نقشی فرعی بخشند، فرآیندی که خود مستلزم جابهجایی بنیادین مرجعیت قدرت و داراییها از نهاد کلیسا به پادشاه بود. هنگامیکه در اواخر قرن16 کلمه جدید «سکولاریزاسیون» جعل شد، به سلب مالکیت از کالاهایی اشاره داشت که دیگر از آن کلیسا نبودند بلکه به جهانیان تعلق داشتند. این آزمونی یکسر نو بود. مساله این نبود که غرب سودای کشف یک قانون طبیعی را در سر میپروراند؛ بلکه سکولاریزاسیون قسمی فرآیند حادث به شمار میآمد که در بخش عمدهای از اروپا ریشه دوانده بود. زیرا این فرآیند ساختارهای جدیدی از قدرت را بازتاب میداد که میکوشیدند کلیساها را از اداره جامعه بازدارند. این تغییر و تحولات فهمی جدید از دین را طلب میکردند. مارتین لوتر شاید نخستین شخصی بود که درکی متفاوت از دین را ارایه میداد که بر اساس آن جدایی کلیسا از دولت تصریح شده بود. کاتولیسیسمِ مربوط به سدههای میانه اساسا گونهای ایمان عمومی بود؛ اغلب مردم امر مقدس را با زندگی در اجتماع تجربه میکردند. لیکن بهزعم لوتر، مسیحیان در برابر خداوند تنهایند، درحالیکه تنها تکیهگاهشان انجیل است. تعبیر اکید لوتر درخصوص گناهکار بودن انسان وی را در ابتدای قرن 16، به حمایت از دولتهایی سوق داد که تا صد سال دیگر نیز به یک واقعیت سیاسی بدل نشده بودند. برای لوتر، نخستین وظیفه دولت محدودساختن سوژههای شرور خود است، «درست انگار که حیوان درندهای را غل و زنجیر کنند». دولت مستقل بازتابی بود از بینش یک فرد مستقل و عالیمقام. نظر لوتر درباب دین، بهمثابه سلوکی شخصی و سوبژکتیو که دولت در آن هیچ دخالتی ندارد، میتواند بنیانی باشد برای آرمانهای مدرن و سکولار. اما واکنش لوتر به قیام دهقانی در آلمان در سال 1525، آنهم در نخستین سالهای جنگهای مذهبی، مبین این نکته بود که یک نظریه سیاسی سکولارشده ضرورتا نیرویی برای صلح و دموکراسی قلمداد نمیشود. دهقانانی، که در برابر سیاستهای تمرکزگرایانه شاهزادگان آلمانی - که آنان را از حقوق سنتی خویش محروم کرده بودند - مقاومت میکردند، بیرحمانه توسط دولت قتلعام شدند. لوتر باور داشت که آنان گناه کبیره مرتکب شده بودند: رنجکشیدن اقبال آنان بود و آنها میبایست طرف دیگر صورتشان را برای سیلی بعدی نگاه میداشتند و تباهی جان و مالشان را پذیرا میشدند. او تاکید میکرد که ««ملکوت دنیوی بیهرگونه نابرابری افراد، برخی آزاد، بعضی در بند، عدهای ارباب و عدهای بنده میسر نخواهد بود». بنابراین، لوتر به شاهزادگان فرمان داد، «بگذارید هر کس که میتواند، در خفا یا آشکارا، اینان را درهم کوبد، بکشد و دشنه در جانشان فرو کند. و به یاد داشته باشید هیچ چیز مسمومتر، دردآورتر، یا شیطانیتر از یک شورشی نیست.»
ظهور دولت لیبرالی
تا اواخر قرن 17، فیلسوفان نسخه بهتری از آرمان سکولار ارایه داده بودند. برای جان لاک واضح و مبرهن بود که «کلیسا خود چیزی است تماما مجزا و متمایز از مصالح عامه. مرزها در هر دو سوی ثابت و تغییرناپذیرند». بهزعم لاک، جدایی دین از سیاست - «که کاملا و بینهایت از هم متفاوتند» - در ذات چیزها مندرج بود. لیکن دولت لیبرالی بدعتی بود ریشهای، درست به همان اندازه انقلابی که اقتصاد بازار، اقتصادی که در غرب رو به گسترش بود و توانست در اندکزمانی جهان را دگرگون سازد. به موجب خشونتی که این جدایی دامن زده بود، لاک معتقد بود جدایی «دین» از دولت «پیش از هر چیز» برای ساختن یک جامعه آرام و صلحجو «ضروری» است. بدینترتیب، لاک مصرانه اعتقاد داشت که دولت لیبرالی نه کاتولیکها را برمیتابد نه مسلمانان را. لاک از طرفداران نظریه حقوق طبیعی بشر بود، که در اصل نخستینبار توسط اومانیستهای دوران رنسانس مطرح شد و در اولین پیشنویس اعلامیه استقلال آمریکا نیز از آن با عنوان زندگی، آزادی و مالکیت تعریفی ارایه شد. اما سکولاریزاسیون زمانی ظهور میکند که اروپا به مستعمرهسازی قاره جدید [آمریکا] دست میزند و این خود در شیوه نگاه غرب به مستعمرهنشینان تاثیر بسزایی داشت.
این خود مبین یک تناقض بود، چرا که نزد اومانیستهای دوران رنسانس بسط حقوق طبیعی میان ساکنان بومی قاره جدید موضوعیت نداشت. در واقع، این مردمان باید بهحق، تاوان عدم سازگاریشان با هنجارهای اروپایی را میدادند. در قرن شانزدهم، آلبریکو جنتیلی، یک استاد حقوق مدنی در دانشگاه آکسفورد، اذعان میکند زمینی که پیشتر در آن زراعت نشده بود، همانطور که در اروپا نیز، زمین «خالی» محسوب میشود و «تصرف آن» میبایست «بهمثابه قانون طبیعی تلقی شود». لاک هم با این نظر موافق بود که بومیان واجد هیچ حقی برای زندگی، آزادی و مالکیت نبودند. وی همچنین مقرر میکند که «شاهان» قاره تازه کشفشده آمریکا از هیچگونه حق قانونیای دال بر مالکیت قلمروشان برخوردار نبودند. بهعلاوه او در خصوص بردگان نیز تصریح میکند که ارباب «اختیار تام، دلبخواهی و مطلقالعنان» برده خویش را داراست که «حق کشتن وی در هر زمانی» را هم شامل میشود. به نظر میرسید پیشگامان سکولاریسم نیز به همان عادات قدیمی پیشینیان مذهبیشان درمیغلتیدند. سکولاریسم بنا بود نظم را در جهانی پر از صلح برپا دارد، لیکن کلیسا آنچنان با ساختارهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جامعه درهم تنیده بود که نظم سکولار صرفا به مدد خشونت استقرار مییافت. در آمریکای شمالی، جایی که هیچ دولت اشرافی مستحکمی وجود نداشت، قطع مناسبات کلیساهای متعدد موجود نسبتا به راحتی قابل حصول بود. اما در فرانسه، کلیسا تنها با یک حمله تمامعیار بود که میتوانست متلاشی شود؛ جدایی دین از سیاست را نمیشد طبیعی از سر گذراند، این جدایی مستلزم تجربه دردی جراحتبار و دهشتناک بود.
در طول انقلاب فرانسه، یکی از نخستین مصوبات مجلس ملی در دوم نوامبر 1789، مصادره کل اموال و داراییهای کلیسا بهمنظور پرداخت دیون ملی بود: سکولاریزاسیون مستلزم مالکیتزدایی، تحقیر و منزویسازی بود. مصوبه فوق خشونتی تمامعیار را درپی داشت: طی کشتارهای سپتامبر 1792، جمعیت خشمگین به زندانهای پاریس هجوم برده و تعداد دو تا سه هزار زندانی را که اغلب کشیش بودند قتلعام کردند. اوایل 1794، چهار ارتش انقلابی از پاریس به ودی گسیل شدند تا در راستای سیاستهای ضدکاتولیکی رژیم شورشی را سرکوب کنند. به آنها دستور داده شده بود تا کسی را زنده نگذارند. در پایان عملیات، ژنرال فرانسوا-ژوزف وسترمان به مافوق خود اینگونه گزارش میدهد: «ودی دیگر وجود خارجی ندارد. ما کودکان را زیر سم اسبانمان له کردهایم و زنان را از دم تیغ گذراندهایم... راهها مملو از اجساد مردگاناند.» از قضای روزگار، دیری نگذشته بود انقلابیون خود را از شر یک دین رهانیده بودند که دینی دیگر بدعت نهادند. خدایان جدید آنان آزادی، طبیعت و ملت فرانسه بودند؛ اینان این خدایان نوظهور را در جشنهایی که توسط ژاک لویی داوید هنرمند طراحی شده بود عبادت میکردند. همان سال که الهه خرد در محراب آسمانی کلیسای نوتردام بر تخت نشست، حکومت ترور ملت جدید را در حمام خونی غرقه ساخت که در آن 17000 مرد و زن و کودک توسط دولت به قتل رسیدند.
برای کشورت بمیر
هنگامیکه در 1807 ارتشهای ناپلئون به پروس حمله بردند، یوهان فیخته فیلسوف عاجزانه از هموطنانش میخواست که جان خویش را در راه سرزمین پدری - تجلی امر قدسی و منبع لایزال ذات روحانی مردم (Volk) - فدا کنند. اگر امر مقدس را همان چیزی بدانیم که برایش حاضریم حتی جانمان را نیز فدا کنیم، آنچه بندیکت اَندرسون «اجتماع تخیلی» ملت مینامید جایگزین خدا شده بود1. دیگر جاندادن در راه وطن عملی پسندیده محسوب میشد، زمانیکه در قرن 19 ملت-دولت خود را به همراه انقلاب صنعتی آشکار ساخت، شهروندانش بالاجبار باید به اتفاق همپیمان شده و چرخ صنعت را به حرکت درمیآوردند. ارتباطات مدرن نه تنها دولتها را قادر میساخت تا خلقیات ملی بیافرینند و تبلیغ کنند، بلکه به آنها اجازه میداد تا بیش از هر زمان دیگری به زندگی شهروندان خویش وارد شوند. حتی اگر این شهروندان به زبانی غیر از زبان حاکمان خویش سخن میگفتند، چه میخواستند چه نمیخواستند، اکنون دیگر جزیی از «ملت» بهشمار میآمدند. جان استوارت میل این همسانسازی اجباری را پیشرفت قلمداد میکرد؛ برای یک بریتانیایی «نیمهوحشی متعلق به گذشتههای دور» مطمئنا بهتر بود که یک شهروند فرانسوی باشد تا «زانوی غم بغل گیرد». اما در اواخر قرن 19، مورخ انگلیسی لرد اَکتون از این هراس داشت که ستایش روح ملی که با تاکید بسیار بر نژاد، فرهنگ و زبان همراه بود میتوانست برای آنانی که از این معیارها بیبهره بودند عواقب وخیمی بهدنبال داشته باشد: «با توجه به میزان انسانیت و تمدن موجود در آن گروه مسلطی که جملگی حقوق در اجتماع را از آن خود میداند، نژادهای پستتر یا قلعوقمع یا به خدمت گرفته میشوند یا استقلال خود را از دست میدهند.» فیلسوفان عصر روشنگری کوشیده بودند تا عدم رواداری و تعصب مربوط به «دین» را با ایجاد برابری میان همه ابنای بشر به همراه دموکراسی، حقوق بشر و آزادی سیاسی و فکری بیاثر کنند؛ از طنز ماجرا، آرمانهای فوق همان نسخه مدرن و سکولار ایدهآلهایی هستند که پیشتر با لحنی دینی بیان میشدند. هرچند بیعدالتی ساختاری موجود در دولت وابسته به کشاورزی کاربست عملی این ایدهآلها را کاملا غیرممکن ساخته بود، ملت-دولت به خواستههای مهم فوق سویهای عملی بخشید و دستیابی به آنها را به یک ضرورت بدل ساخت. باید افراد بیشتری به فرآیند تولید جذب میشدند و دستکم به اندکی تحصیلات نیاز داشتند. سرانجام آنان حقی را طلب میکردند که طبق آن در تصمیمگیریهای دولت حضور داشته باشند. به آزمون و خطا دریافته بودند ملتهایی که فرآیند دموکراتشدن را پشت سر میگذاشتند از حیث اقتصادی بهسرعت پیشرفت میکردند، اما آنهایی که مزایای مدرنیته را به جمع نخبگان محدود میکردند اغلب عقب میماندند. نوآوری اساس پیشرفت بود، از اینرو باید به مردم اجازه داده میشد تا آزادانه بیندیشند و محدودیتهای طبقاتیشان را پشتسر بگذارند. دولتها نیاز داشتند همه منابع انسانی موجود را استثمار کنند، بنابراین بیگانگانی از قبیل یهودیان در اروپا و کاتولیکها در انگلستان و آمریکا به جریان اصلی سوق داده میشدند. با این وجود، مدارا با دیگران موقتی و سطحی بود و همانطور که لرد اَکتون پیشگویی کرده بود، تحملنکردن اقلیتهای نژادی و فرهنگی به پاشنهآشیل ملت-دولتها بدل شد. مسلم است اقلیت نژادی جایگزین همان ملحدانی شد که معمولا به نظم اجتماعی آن دوران معترض بودند. اما در دوران جدید این اقلیتهای قومی یا نژادی بودند که به ابژه کینهتوزی ملت-دولت جدید بدل میشدند. تامس جفرسون، یکی از حامیان اصلی عصر روشنگری در ایالات متحده، در 1807 به وزیر جنگ خود توصیه میکند که بومیان آمریکا «مردمان عقبمانده»ای هستند که یا باید «نابود شوند» یا به «جایی خارج از دسترسمان» در آن سوی میسیسیپی «در جنگل کنار حیوانات وحشی» رانده شوند. سال بعد ناپلئون «احکام ننگین» را صادر کرد که به موجبشان یهودیان فرانسه ملزم بودند اسامی فرانسوی برگزینند، ایمان مذهبیشان را در حوزهای خصوصی پی گیرند و تضمین کنند که حداقل از هر سه ازدواج یکی با غیریهودیان انجام پذیرد. هرچه احساسات ملی اهمیت بیشتری مییافت، یهودیان بیریشهتر و هرجایی به حساب میآمدند. در اواخر قرن 19، احساسات ضدیهودی بهشدت در اروپا قوت گرفت، که بیتردید از دل قرنها تعصب مسیحی نشأت میگرفت، اما اروپاییان برای توجیه آن دلایلی علمی ارایه میکردند که طبق آن ادعا میشد یهودیان با تعریف زیستشناختی و ژنتیکی ملت (Volk) سازگار نبوده، پس باید از صحنه سیاست حذف گردند.
هنگامیکه سکولاریزاسیون در کشورهای روبهتوسعه به اجرا درآمد، تجربه آن با قسمی بینظمی تمامعیار و شکاف همراه بود- همانطور که پیشتر در اروپا نیز چنین بود. چرا که بهطور معمول این فرآیند پیامد سلطه استعمارگران محسوب میشد، همگان آن را وارداتی و بیگانه میدانستند و همچون چیزی عمیقا نابهنجار رد میشد. در تقریبا هر نقطهای از جهان که دولتهای سکولار با هدف جدایی دین از سیاست استقرار یافتهاند، در مقابل جنبشی رشد کرده که مصمم است دین را به حیات عمومی جامعه بازگرداند. سکولاریسم تجاوزکار اغلب دین را به ارایه واکنشی خشن و تند سوق داده است. هر جریان بنیادگرایی که در یهودیت، مسیحیت و اسلام به آن برخوردهام در ترس عمیق از نابودی ریشه دارد و گمان میکند جریان سکولار یا لیبرال در پی آن است شیوه زندگی آنان را نابود سازد. این متاسفانه چیزی است که در خاورمیانه میتوان آن را مشاهده کرد.
در اکثر موارد حاکمان طرفدار مدرنیزاسیون [از بالا] سکولاریسم را به بدترین نحو پیاده کردند و آن را نزد مردمانشان به چیزی ناخوشایند بدل ساختند. مصطفی کمال آتاتورک، که جمهوری سکولار ترکیه را در 1918 تاسیس کرد، در غرب اغلب بهعنوان یک رهبر روشنبین مسلمان تحسین میشود، اما برای بسیاری در خاورمیانه او مظهر ظلم ناسیونالیسم سکولار است. کوشید با غیرقانونی اعلامکردن فرقههای صوفی، مصادره اموال و بستن مدارسشان آنان را سرکوب کند. او همچنین به برچیدهشدن نهاد خلافتی مبادرت ورزید که مدتها پیش از لحاظ سیاسی مرده بود در حالیکه، برای گروههایی از قبیل القاعده و داعش معکوسسازی این تصمیم در جهت احیای خلافت اسلامی هدف اصلی است.
آتاتورک همچنین سیاست پاکسازی نژادی را که توسط واپسین سلاطین عثمانی آغاز گشته بود ادامه داد؛ در تلاشی برای نظارت بر اصناف و طبقات روبهرشد تجاری، آنها مسیحیان آمریکایی و یونانی را که 90 درصد بورژوازی را تشکیل میدادند، به گونهای نظاممند اخراج کردند. ترکهای جوان، که در 1909 قدرت را به دست گرفتند، از پوزیتیویسم ضدمذهبی آگوست کنت متاثر بودند و مصمم بودند یک دولت تماما ترک تشکیل دهند. درطول جنگ جهانی اول تقریبا یک میلیون ارمنی در نخستین نسلکشی قرن بیستم قتلعام شدند: مردان و جوانان را هر جایی که مییافتند میکشتند، درحالیکه زنان، کودکان و افراد سالخورده را به صحرا میکشاندند و همانجا یا به آنان تجاوز میکردند یا از گرسنگی، مسمومیت، خفگی و سوزاندهشدن میمردند. مهمد رشید، که او را «فرماندار اعدام» مینامیدند، آشکارا تحتتأثیر نژادپرستی علمی، اَرمنیان را «میکروبهای خطرناک» در «آغوش سرزمین پدری» مینامید. آتاتورک این تصفیه نژادی را تکمیل کرد. قرنهای متمادی مسلمانان و مسیحیان در کنار هم در دو سوی دریای اژه زیسته بودند؛ آتاتورک منطقه را تجزیه کرد و مسیحیان یونانی ساکن در ترکیه را به یونان بازفرستاد، در مقابل مسلمانان ترکزبان ساکن در یونان نیز به ترکیه فرستاده شدند.
واکنش بنیادگرایی
حاکمان سکولاری همچون آتاتورک اغلب خواستار این بودند که کشورشان مدرن، یعنی اروپایی، به نظر رسد. در 1928 در ایران، رضا شاه پهلوی قوانینی ابلاغ کرد که بهموجب آنها همه باید لباسهایی متحدالشکل میپوشیدند: سربازان او با سرنیزه چادر را از سر زنان کشیده و در همان خیابان تکهتکه میکردند. در 1935، پلیس به سوی معترضانی آتش گشود که در یک راهپیمایی مسالمتآمیز علیه قوانین مربوط به پوشش در مکانی مقدس شرکت کرده بودند، در پی این سرکوب صدها غیرنظامی جان باختند. چنین سیاستهایی در عمل هم موجب گسترش حجاب در اقصینقاط جهان اسلام شد و هم بدان گونهای اصالت اسلامی بخشید. به پیروی از مدل فرانسه، حاکمان مصری نیز با قدرتزدایی و تضعیف روحانیون دست به سکولاریزهکردن جامعه زدند. در دوران تسلط امپراتوری عثمانی، مدرنیزاسیون تحت مدیریت محمدعلی پاشا فرماندار نظامی مصر آغاز شده بود؛ او کسی بود که از لحاظ مالی فشارهای زیادی را بر روحانیون تحمیل کرد: معافیت مالیاتی آنان را برای همیشه برداشت، املاک و داراییهای وقفشده که منبع اصلی درآمدشان به حساب میآمد را مصادره کرد و بهگونهای نظاممند هر گونه پیوند با قدرت را از آنان سلب کرد. وقتی جمال عبدالناصر افسر اصلاحطلب ارتش در 1952 به قدرت رسید، روحانیون را به مناصب رسمی دولتی گمارد. در طول قرنها، در مقابل خشونت نظاممند حکومت روحانیون ملجا مردم بودند. حال زمان آن فرا رسیده بود که مردم آنان را تابع دولت بدانند. نهایتا این سیاست نتیجهای عکس داشت، زیرا عموم مردم را از راهنمایی اشخاصی محروم ساخت که با پیچیدگیهای سنت اسلامی آشنایی داشتند. بدینترتیب، افراد خودگماردهای که دانششان از اسلام محدود و اندک بود این وظیفه را به عهده گرفتند.
بسیاری بر این باورند که تلاش غرب برای جدایی دین از سیاست با آرمانهای غربی از قبیل دموکراسی و آزادی در تضاد است. در 1992، طی یک کودتای نظامی در الجزایر رییسجمهوری که انجام اصلاحات دموکراتیک را وعده داده بود از قدرت برکنار شد و رهبران جبهه نجات اسلامی (FIS)، که در انتخابات آتی از قابلیت بالایی در کسب اکثریت آرا برخوردار بودند، به زندان فرستاده شدند. اگر در ایران یا پاکستان فرآیند دموکراتیزهشدن به چنین شیوه غیرقانونیای متوقف میشد، موجی از انزجار را در جهان دامن میزد. اما توقف یک دولت اسلامی آن هم با کودتا در برخی از جراید غربی موجی از شادی را در پی داشت، انگار که بهموجب این عمل غیردموکراتیک فضا برای برقراری دموکراسی در الجزایر امن شده بود. به همین منوال، سال گذشته پس از عزل محمد مرسی در مصر نیز بسیاری در غرب آهی از سر آسودگی کشیدند. اما از آن زمان تاکنون به خشونت دیکتاتوری نظامی سکولار که جایگزین دولت پیشین شده و حتی بیش از دولت مبارک به سوءاستفاده از قدرت مشغول است چندان وقعی نمیگذارند.
پس از یک آغاز نه چندان خوب، سکولاریسم بیتردید برای غرب باارزش بوده است، اما اگر آن را قاعدهای جهانشمول قلمداد کنیم به خطا رفتهایم. سکولاریسم بهمنزله ویژگی منحصربهفرد و خاص یک فرآیند تاریخی در اروپا ظهور کرد؛ این فرآیند قسمی سازگاری - تکاملی با دستهای از شرایط ویژه بود. مدرنیته هم، در محیطی متفاوت، ممکن است اَشکال دیگری به خود گیرد. بهزعم بسیاری از متفکران سکولار «دین» ذاتا خصمانه و متعصب است و برای دولت لیبرال بشردوست و صلحطلب نقش یک «دیگری» واپسگرا و خشن را ایفا میکند- نگرشی که طنین ناخوشایندش یادآور نظر استعمارگران درخصوص مردمان بومیای است که در عین عقبافتادگی در باتلاق افکار تیره و پوسیدهشان گیرافتادهاند. ناتوانی ما از درک اینکه سکولاریسم ما و فهم آن از نقش دین، استثنایی است عواقبی در پی دارد. وقتی سکولاریزاسیون به زور به اجرا درآمد، عکسالعملی بنیادگرایانه را با خود به همراه داشت- و تاریخ ثابت کرده است که جریانهای بنیادگرایی که مورد حمله قرار میگیرند بیتردید افراطیتر میشوند. اکنون ماحصل نامیمون این اشتباه را در سراسر خاورمیانه مشاهده میکنیم: هنگامیکه با هراس به مضحکه داعش مینگریم، عاقلانه خواهد بود اگر خشونت سبعانه آن را، دستکم، محصول سیاستهایی بدانیم که نگاه تحقیرآمیز ما به آن دامن زده است.
پینوشت
1."imagined communities" یا «اجتماعات تخیلی» مفهومی است که بندیکت اَندرسون در کتابی با همین عنوان ارایه کرده است. براساس این مفهوم یک اجتماع تخیلی با اجتماع واقعی تفاوتی آشکار دارد. زیرا اجتماع تخیلی بر تعامل چهره به چهره و هرروزه اعضایش بنا نشده است. به زعم اَندرسون یک ملت اجتماعی است که به شکل اجتماعی ساخته میشود و توسط مردمی که خود را اعضای آن میدانند تخیل میشود- م.
The Myth of Religious Violence, Gaurdian
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.