تاریخ و ایدئولوژی «داعش» در گفتوگو با هاشم آقاجری:
ایدئولوژی «داعش»؛ «نوسلفی» است
سهند ستاری، علی سالم
علت ظهور داعش را باید در معنای انضمامی و تاریخی آن با تمام تناقضاتش جست؛ گردآمدن گروهی از آدمیان با ایدئولوژی سلفی- جهادی که در تقابل با سایر گروههای انسانی، امکان وقوع جنگ و کشتار را تنها وسیله برای شکلگیری قلمرو حاکمیت خود میدانند. از اینرو، بهنظر میرسد تجمع وحشیانه چندهزار آدم با فرقه مذهبی خاص که بهمنظور مقابله با سایر گروههای انسانی به یک سازماندهی نظامی-سیاسی هم رسیده، میتواند پس از تثبیت «مرزها» و برپاکردن درهای قانون، در ظاهر تمام شروط اصلی تاسیس یک ملت-دولت را بهعنوان نهادی مدرن تجربه کند. این امکان منوط به دوشرط است: نخست تصرف و اشغال نظامی بخشی از خاک سرزمین که مستلزم اعمال خشونت در سطحی گسترده است و دوم استقرار نوعی نظام قانونی یا حکومت در بخش تحتتصرف که مستلزم انحصاریکردن خشونت نزد قدرت واحدی به نام «دولت» است. بنابراین مواجهه با داعش باید از یکسو متوجه تاریخ سیاسی معاصر جهان عرب باشد که متاثر از سیاستهای پسااستعماری بعد از جنگهای جهانی و همچنین زیادهخواهیها و جزماندیشی نولیبرالیسم و سرمایهداری و از سوی دیگر متوجه موقعیت و ریشههای ایدئولوژیکی داعش است. اما داعش
بهعنوان یک جریان سلفی و نیرویی انتحاری نظم ژئوپلیتیک سوریه و عراق را برهمزده و در تلاش است با تشکیل دولتی جدید و محو مرزهای پیشین، مرزهای تازهای را برقرار کند. ایده اصلی آنها ریشه در جریان سلفیگری دارد که با ایدئولوژی سلفی-جهادی و تاسیس حکومت واحد اسلامی بهدنبال توسعه قلمرو خود از غرب چین تا شمال آفریقاست. به همین منظور سراغ هاشم آقاجری رفتیم و درباره تبار جریان سلفیگری و ریشههای تاریخی و ایدئولوژیک داعش گفتوگو کردیم. آقاجری با بازخوانی دقیق جریان سلفیگری در تاریخ اعراب و اسلام، این جریان را به دودسته سلفیهای سنتی و نوسلفی تقسیم میکند و داعش را یک گروه نوسلفی میداند. به باور او، داعش از یکسو بر بستر ریشههای تاریخی و ایدئولوژیکی و از سوی دیگر بر بستر ریشههای جامعهشناختی، طبقاتی و اجتماعی رشد کرده است. او حمله آمریکا به افغانستان و عراق را در کنار ریشههای تاریخی و سیاسی جهان عرب یکی از دلایل بروز واکنشهای جهادی و مبارزهجویانه در این مناطق میداند. او معتقد است شاید ائتلاف غرب بتواند داعش را به عنوان یک دولت شکست دهد و تضعیف کند، اما در کوتاهمدت نمیتواند آثار آن را از بین ببرد، چراکه
داعش ریشههای اجتماعی، فکری و تاریخیای دارد و با حمله نظامی از بین نمیرود. در نتیجه، آقاجری داعش را محصول تضادها و بحرانهای تاریخی، ایدئولوژیکی و اجتماعی موجود در این منطقه میداند و تاکید دارد مادامی که زمینههای این تضادها و بحرانها رفع نشود، ممکن است این پدیده به نام داعش از بین برود، اما با نام دیگری دوباره سر باز میکند. آنچه در ادامه میآید بخشی از گفتوگوی چندساعته ما با هاشم آقاجری است:
تبار جریانهای سلفیگری در تاریخ اسلام نشان میدهند این نحله در اواخر قرن گذشته میلادی و قرن اخیر بیش از هر زمانی با چالش روبهرو بوده است؛ از اقدامات آنها در مصر دهههای 70 و 80 میلادی تا ظهور «طالبان» در افغانستان. به نظر شما اقدامات و خیزش سلفیها و نزاع آنها با غرب و حکومتهای منطقه چه تباری دارد و ارتباط میان آنها چیست؟
سلفیگری جریانی ریشهدار در تاریخ اسلام است. البته به نظرم باید سلفیگری را از نوسلفیگری تفکیک کرد. نوسلفیها، سلفیهای جهادیاند که ظهور و بروز آنها عمدتا به دهه80میلادی قرنبیستم برمیگردد. اگر بتوان بهلحاظ تاریخی و ایدئولوژیکی نقطه معینی برای این جریان مشخص کرد باید به «سیدقطب» بازگشت. او عضو اخوانالمسلمین و تحتتاثیر «ابولاعلی مودودی»، متفکر پاکستانی بود که ایده تاسیس حکومت اسلامی را مطرح کرده بود. بعد از کودتای افسران آزاد در مصر و تضادی که میان «جمال عبدالناصر» و افسران آزاد با اخوانالمسلمین پیش آمد، سرکوب اخوانیها آغاز شد. در این میان جریانی افراطی و جهادی شکل گرفت که نظریهپرداز اصلی آن «سیدقطب» بود. این جریان در مصر و در دهههای1970 و 1980 متفکران خاص خود را نیز پیدا کرد. افرادی همچون «صالح سریه» که در سال1973 رسالهای به نام «رسالهالایمان» نوشت و «محمد عبدالسلامفرج» که در سال1980 «رساله الفریضهالغائبه» را در ادامه آثار سیدقطب نوشت. این جریان بهتدریج در مصر بهعنوان جریانی تندرو از اخوان جدا شد و «جماعت الجهاد» و سازمان «التکفیر و الهجره» را بهوجود آورد. از سوی دیگر پدیده اسراییل نیز در کنار دیکتاتوریهای نظامی در جهان عرب و انسداد هرگونه فعالیت سیاسی برای این گروههای اسلامی باعث شد آنها مشی ترور در پیش بگیرند که ترور «انور سادات» توسط خالد اسلامبولی از نمونههای اولیه آن بود. در همین حال حمله شوروی به افغانستان این کشور را به بوته آزمایشی برای تمام جریانهای نوسلفی بدل کرد؛ جریانهایی که برای جهاد با کفار روانه آنجا شدند. پس از مبارزات جهادی در افغانستان و شکلگیری نیروهای نوسلفی اعم از «طالبان» و «القاعده» و به دنبال آن حمله 1991 آمریکا به عراق و سپس همدستی عربستان و کویت با آمریکا علیه صدامحسین، جریاناتی به وجود آمد که علاوه بر مبارزات ضدآمریکایی و ضدشوروی به سمت مبارزه با حکومتهای کشورهای مسلمان پیش رفت. حوادث 11سپتامبر، اتفاقات بوسنیوهرزگوین، چچن، قفقاز، تاجیکستان، جبهه مورو در میندانائوی فیلیپین، حوادث شمال آفریقا و سایر بحرانهای جهان اسلام نیز به رشد جریانهای نوسلفی دامن زد.
با توجه به تقسیمبندی شما، ایدئولوژی سلفیگری چه مسیری در تاریخ اسلام طی کرده؟ همچنین ارتباط نوسلفیها با سلفیهای سنتی چگونه بوده و هست؟ چگونه میتوان ردپای نوسلفیهای امروز را در تاریخ آنها دنبال کرد؟
سلفیهای جهادی همچنان با سلفیهای سنتی، پیوندهای تاریخی و منابع ایدئولوژیک یکسانی دارند. نقطه شکلگیری سلفیگری در تاریخ اسلام به مناظره «احمدبنحنبل» با معتزله در قرندومهجری بازمیگردد. مأمون و خلفای بعد از او همچون «معتصم»، بیشتر طرفدار معتزله بودند. نزاع معتزله با مخالفانش در باب نسبت عقل و نقل (متن مقدس) بود. اگر معتزله عقلگرا و معتقد به تاویل بودند در مقابل «احمدبنحنبل»، فقیه و محدثی بهشدت نصگرا بود و در عصر محنت (عصر شکنجه و حبس مخالفان معتزله)، بر سر حرف خود مبنی بر قدیمبودن کلام الاهی ایستاد و به زندان افتاد و با معتزله مبارزه کرد. اما «متوکل» در زمان خلافت خود تغییر موضع داد و از «احمدبنحنبل» جانبداری کرد. خاطره مقاومت «احمدبنحنبل» بهعنوان نماد جریان سلفی تا امروز نیز باقی مانده. البته در قرنسوم با ظهور تدریجی اشاعره و پیروان «ابوالحسن اشعری» که موضع معتدلی داشتند، مخالفت با معتزله در حالی شدت گرفت که آنها موضع افراطی و ضدعقلی حنابله را نیز قبول نداشتند. مجددا در قرنچهارم، خلیفه «القادر بالله» عباسی به حنابله روی آورد و این قرن، قرن احیای حنبلیگری بود.
نقطهعطف بعدی مربوط به قرنهفتم هجریقمری است که قرن بحران در جهان اسلام است؛ دورانی که مغولها حمله کردهاند، خلافت در بغداد سقوط کرده، جنگهای صلیبی آغاز شده و جهان مسیحی بیتالمقدس را فتح کرده و جنگی 200ساله علیه مسلمانان به راه افتاده است. در این شرایط «احمدبنتیمیه» در سوریه ظهور کرد که هم روحیه جنگندگی ابنحنبل را داشت و هم با آثاری که نوشت علیه مسیحیان و تمام فرق و ادیان غیراسلامی و قرائتهای اسلامی عقلگرا و عرفانگرا از جمله معتزله، تشیع، عرفا و متصوفه مقاومت کرد و زندانی شد. او دومین نماد سلفیها در تاریخ اسلام است. احمدبنتیمیه پیروانی داشت که پس از او نیز به راهش ادامه دادند.
و اما سومین نقطهعطف در قرندوازدهم و با «محمدبنعبدالوهاب» رخ داد. او در عربستان نهضتی را آغاز کرد که همچون احمدبنتیمیه و احمدبنحنبل ادعای احیای اسلام و مبارزه با بدعت و بازگشت به سنت سلف صالح را مطرح میکرد. جنبش سلفیگری مبنای اسلام را سنت سلف صالح میداند و منظورش صحابه و تابعین هستند؛ در درجهاول خلفای راشدین و سپس صحابهای که در زمان پیامبر میزیستند چراکه بهنظر آنها تنها در همین دوره، اسلام ناب و اصیل محقق شده بود؛ عصری که عصر طلایی اسلام میپنداشتند و گمان میکردند بعد از آن اسلام منحرف شده و آنها وظیفه احیای آن را دارند و باید آثار شرک، کفر و گمراهی را از سطح جامعه بزدایند. در این قرن ابنعبدالوهاب و ابنسعود با یکدیگر همدست شدند. ابنسعود فرماندهی نظامی بود و عبدالوهاب نیز مغز متفکر جنبش سلفی. آندو در همان دوره با کمک هم توانستند نجد، مکه و مدینه را تصرف کنند و سپس به عراق، کربلا، نجف و عتبات شیعه در عراق حمله کنند. چون به باور سلفیها زیارت آرامگاه اولیا و امامان شرک است و براساس سنت سلف صالح این آثار را باید از بین برد. در این حملات هزاراننفر از شیعیان کربلا و عراق کشته شدند و خرابیهای زیادی به بار آوردند. از سوی دیگر قدرت امپراتوری عثمانی نیز از قرندوازدهم رو به ضعف و افول گذاشته بود و نفوذ غرب و استعمار در سرزمینهای اسلامی رو به گسترش بود، هرچند در مقابل این جریانها در قرنسیزدهم متفکرانی در جهان اسلام پیدا شدند که بر خلاف سلفیهای گذشته مقتضیات عصر مدرن را درک کرده بودند و بهدنبال نوعی اصلاح در تفکر مذهبی بودند؛ افرادی همچون سیدجمالالدین اسدآبادی، «شیخمحمد عبده» و «کواکبی»؛ آنها ضمن اینکه بر بازگشت به سنت سلف صالح تاکید داشتند اما این بازگشت به معنای نفی تمامعیار دستاوردهای بشر نبود. آنها هم به اصلاح اندیشه اسلامی و هم به اجتهاد معتقد بودند. سیدجمال یا محمد عبده بر خلاف سلفیهای گذشته مخالف بازگشت مکانیکی و نصگرایانه بودند و میکوشیدند اسلام را با مظاهر تمدن جدید وفق دهند. اما در همین قرن13قمری (19میلادی) در برخی مناطق جهان اسلام همچون هند و الجزایر که تحت استعمار بودند شاهد شکلگیری جنبشهای سلفی و در عینحال ضداستعماری هستیم؛ مثل جنبش «امیر عبدالقادر» در الجزایر یا «احمد قادیانی» در هند. اما در میان یاران «سیدجمال» و «محمد عبده» که بهدنبال سلفیگری اصلاحطلبانه بودند، «رشیدرضا» بر خلاف استادش «عبده»، گرایشات سلفی افراطی داشت تا اصلاحطلبانه. او پیشدرآمد «حسنالبنا» در مصر بود؛ جریانی که بعدها به «اخوانالمسلمین» معروف شد؛ سازمان گستردهای که از مساجد و هیاتها بهوجود آمده بود. «اخوانالمسلمین» در آغاز راه با «افسران آزاد» در مصر علیه سلطنت مبارزه میکند اما بعد از پیروزی «افسران آزاد»، تضاد میان ملیگرایان سکولار (افسران آزاد) و اخوانیهای سلفی آشکار میشود و کار به درگیری و ستیز میکشد. «عبدالناصر» نیز با مشت آهنین، اخوانیها را سرکوب و با دستگیری رهبران «اخوان» این گروه را غیرقانونی اعلام میکند. «سیدقطب» هم در دوره «ناصر» اعدام میشود. این در حالی است که مساله اسراییل و فلسطین نیز بعد از جنگجهانی دوم به وجود آمده. به همین دلیل از دل «اخوانالمسلمین» که جریان سلفی سنتگرا بود، یک جریان نوسلفی جهادی شکل میگیرد و اتفاقها و بحرانهای کشورهای اسلامی، موجب رشد و گسترش این گروهها میشود. رهبران این گروهها عمدتا سابقه تحصیلات فقهی ندارند و غالبا فارغالتحصیل رشتههای پزشکی و مهندسی هستند. اما سنتهای فکری و ایدئولوژیک آنها در وهله اول وامدار احمدبنحنبل و ابنتیمیه و عبدالوهاب بود و در دوره معاصر سیدقطب و فرج عبدالسلام و دیگران. در نتیجه آنها از یکسو، بر بستر ریشههای تاریخی و ایدئولوژیکی و از سوی دیگر بر بستر ریشههای جامعهشناختی و طبقاتی و اجتماعی رشد کردند. به این معنا که این گروهها عمدتا در میان طبقاتی پایگاه داشتند که غالبا اقشار حاشیهای در جامعه هستند. از نیمهدوم قرنبیستم، بهخصوص در دهههای70 و 80میلادی به بعد، دیکتاتوریهای نظامی و «سکولار» در کشورهای اسلامی با مدلهای رشد و توسعه سرمایهدارانه موجب فاصله طبقاتی و گسترش فقر و حاشیهنشینی در میان طبقات فرودست شهری و روستاییان شدند و بهلحاظ جامعهشناختی جریانات نوسلفی توانستند در این مناطق یارگیری کنند.
بر این اساس چه نسبتی میان «داعش» بهعنوان یک جریان سلفی و نمونههای مشابه در جریان بنیادگرایی وجود دارد؟ آیا نحوه بهوجودآمدن این جریان را میتوان از دیگر گروههای سلفی تمییز داد؟ محتوای ایدئولوژیک «داعش» را چطور؟
حمله آمریکا به افغانستان و عراق واکنشهای جهادی و مبارزهجویانه را تشدید کرد تا جاییکه ««القاعده» » در واکنش به مظاهر مدرنیته و دموکراسی غربی رشد کرد. بعد از «القاعده»، در گروههایی نظیر «داعش» جابهجایی استراتژیکی رخ داد. آنها به این نتیجه رسیدند که مساله فوریشان پیش از آمریکا و دولتهای غیرمسلمان غربی مساله دولتهای ظاهرا مسلمان اما در واقع کافر است. در همین مقطع نوسلفیها اسلام و کفر را بازتعریف کردند. آنها معنایی مضیق از اسلام ارایه کردند و در مقابل مفهومی بسیار موسّع از کفر. در نظر آنها اسلام و سلف آنها کسانی هستند که مثل آنها فکر میکنند و «دیگری» نیز تمام کسانی هستند که برخلاف آنها میاندیشند هرچند به ظاهر مسلمان باشند. یکی از شعارهای آنها این است: «من لم یکفر الکافر فهو کافر» (هرکس کافری را کافر نداند؛ خود، کافر است). آنها خطر مسلمانهای غیر از خود و در راس آنها حکومتهای کشورهای اسلامی را فوریتر میدانند. در نتیجه در نظر آنها سرنگونی این حکومتها مقدم بر مبارزه و جنگ با غرب و آمریکا بود. اگر «حسنالبنا» میکوشید از پایین و با کتابنوشتن و منبررفتن اسلام را تبلیغ کند، نوسلفیها علاوه بر شعار عمومی همه سلفیها یعنی «الاسلام هو الحل» (تنها راهحل اسلام و اجرای شریعت است) به این نتیجه رسیدند که باید جهان سرتاپا کفر و ضلالت و «جامعه جاهلی» را با جهاد و به روش قهرآمیز نجات دهند. محمدعبدالسلامفرج در رساله خود مینویسد: «فریضه و واجب غایب جامعه اسلامی، جهاد است.» جهاد از نظر آنها «واجب عینی» است. در گذشته سلفیها و در کل فقه سنی و شیعه جهاد را یک واجب کفایی میدانستند. تشیع، «جهاد ابتدایی» را در عصر غیبت امام حرام میدانست و میداند. به این معنا که حمله به کشورهای دیگر به قصد کشورگشایی و جهاد در فقه شیعه بیشتر جنبه دفاع از «دارالاسلام» و سرزمینهای اسلامی دارد. اما در میان نوسلفیها جهاد، به جهاد ابتدایی و تهاجمی تغییر میکند و به «واجب عینی» تبدیل میشود. از اینرو، نوسلفیها هم ریشههای تاریخی ایدئولوژیک دارند و هم ریشههای جامعهشناختی و طبقاتی و هم ریشههای سیاسی. ریشههای سیاسی به استعمار، امپریالیسم، صهیونیسم و دیکتاتوریهای نظامی در جهان عرب بازمیگردد. از سوی دیگر؛ جنگ داخلی سوریه عنصری را برجسته کرد که میتوان ردپای این عوامل را در آن دید. مردم سوریه در آغاز با تظاهرات مسالمتآمیز اعتراض خود را اعلام کردند و گفتمان آنها یک «گفتمان مدنی» و دموکراتیک برای کسب حقوق سیاسی بود. اما بعد از ناهمراهی حکومت با این مطالبات، دموکراتها، میانهروها و سکولارها از صحنه خارج شدند و زمینه برای جریانهای تندرو فراهم شد. به اینها ورود قدرتهای جهانی و منطقهای را اضافه کنید. جنگی که ابتدا در چارچوب ملی سوریه بود، در معرض تلاشها برای مبدلشدن به جنگ فرقهای شیعه و سنی قرار گرفت. با تبلیغاتی هدفمند، نوسلفیهای تکفیری و جهادی از شرق و غرب عالم برای کمک به سنیهای هممذهب خود به سوریه سرازیر شدند. دولتهای منطقه نیز همچون عربستان، قطر و ترکیه که با ایران در حال رقابت منطقهای هستند از آنها حمایت کردند. هرچه این جنگ ادامه پیدا کرد در محیط داخلی سوریه ترکیب «اپوزیسیون» اسد به نفع نیروهای تندرو، ابتدا به نفع «القاعده» و «جبهه النصره» و بعد «داعش» تغییر یافت. «داعش» نیز خود یک جریان انشعابی از « القاعده» است و رهبران اصلی آنها همچون «ابومصعب زرقاوی» و «ابوبکر بغدادی» سوری و عراقی بودند. خلأ قدرت در عراق و برخی نارضایتیها در نواحی سنینشین عراق مثل استانهای «الانبار» و «موصل» موجب شد تا ««داعش»» بتواند بهسرعت مناطق وسیعی را تصرف کند. تا حدی که امروز خطر «داعش» تمام دولتهای منطقه و جهان را تهدید میکند و ائتلاف گستردهای علیه «داعش» شکل گرفته است. تفاوت «داعش» با «القاعده» در اولویت مبارزه آنهاست. برخلاف «القاعده» که مدعی ایجاد خلافت اسلامی نبود و اولویت مبارزه با کفار غیرمسلمان و آمریکا را در دستور کار داشت، هدف اصلی، فوری و بلافصل «داعش» ادعای تاسیس خلافت خودخوانده اسلامی است که ریشه در تاریخ اسلام سلفی دارد.
فارغ از اقدامات جهانی و همچنین بازنشر ایدئولوژی سلفیگری، به نظر میرسد «داعش» بیش از آنکه همچون نمونه مشابه سالهای اخیر یعنی «القاعده» صرفا در پی فرم سازماندهی شبکه انتحاری و جهادی خود باشد، دنبال فرم سازماندهی متمرکز دولتی در جغرافیایی خاص است. آیا میتوان این تلاش را به معنای تلاش برای بازیابی «هویتی تاریخی» دانست؟ به نظر شما، با تعیین قلمرو و مرز و تشکیل دولت آیا خصوصیت ناسیونالیسم عرب را هم میتوان به انگیزههای «داعش» افزود؟ اگر چنین است، این هویت تاریخی در ادامه احیای جریان پانعربیسم است یا در گرو جریان سلفی-تکفیری؟
خیر، به هیچ عنوان. «داعش» بهشدت ضدناسیونالیسم است و به همین دلیل تمام مبارزانی که از اقصی نقاط جهان به آنها پیوستند، در یکمراسم نمادین تمام پاسپورتها و هویت ملی خود را سوزاندند. آنها مدعی ایجاد «خلافت اسلامی» بدون مرز هستند. البته پیش از «داعش» نیز برخوردهای مشابه در گذشته نزدیک داشتهایم؛ همچون ادعای امارت اسلامی چچن و قفقاز، یا امارت اسلامی در افغانستان به خلافت «ملاعمر». اما «داعش» با همه آنها تفاوت دارد؛ چراکه توان و قدرت نظامی و اقتصادی «داعش» قابل مقایسه با آنها نیست. استراتژی «داعش» دنبال تکرار فتوحات صدر اسلام است. نقشه جغرافیاییای که «داعش» ترسیم کرده، در گام نخست دنبال احیای امپراتوری عظیم گذشته از مرزهای چین تا اسپانیاست و نقطه شروع آن نیز عراق و سوریه است. چون اولا، رهبرانشان متعلق به این دوکشور هستند. ثانیا، امروز در عراق و سوریه با خلأ قدرت روبهرو هستیم. فتوحات صدر اسلام هم از عراق و شام یعنی سوریه امروزی آغاز شد و سپس ادامه یافت. «داعش» درصدد شبیهسازی همین روند است تا رنگولعاب اسلامی به ادعاهای خود بزند. از اینرو، میکوشد نخست در خاورمیانه یک خلافت خودخوانده اسلامی ایجاد کند. سپس با ادعای داشتن یک ایدئولوژی آخرالزمانی، مدعی پایاندادن به عصر جاهلی شود و تمدن شیطانی مدرن را نابود کند. به اینترتیب، بخشی از مبانی ایدئولوژیک «داعش» با سلفیهای قدیم مشترک است. در نظر آنها اجرای شریعت - البته با قرائت ادعایی
آنان - راهحل تمام مشکلات است. درواقع نصگرایی بهدنبال رد هرگونه تاویل و عقلگرایی و نفی تمام مظاهر مدرنیته مثل دموکراسی است. «داعشی»ها دموکراسی را کفر میدانند. از اینرو، خلافت خودخوانده را نه برای کشوری خاص، بلکه برای تمام مسلمین جهان اعلام میکنند. در نظر آنها منازعه حاضر، منازعه امپریالیسم و استعمار با جهان توسعهنیافته نیست، بلکه درک و تصور آنها از استعمار فهمی پیشامدرن است. آنها جنگ امروز را همانند «جنگصلیبی» میدانند.
اما با توجه به موافقتنامه« سایکس-پیکو»، پس از جنگجهانی اول، مرزهایی در این منطقه کشیده شد که نتوانست مرزهای مبتنیبر دولت-ملت باشد و «داعش» دقیقا در این مرزها شکل گرفت. آیا با وجود ریشههای ناسیونالیستی میتوان تا این حد قضیه را صرفا ایدئولوژیک کرد؟ آیا میتوان از سهم تغییرات ژئوپلیتیک و سیاستهای پسااستعماری برای تولید قلمرو در این منطقه چشمپوشی کرد؟ اگر این مولفه را کنار بگذاریم، پیامد فرآیند قلمروسازی «داعش» در تولید یک ملت-دولت جدید را چگونه میتوان نشان داد؟ همان چیزی که در ترجمه عربی nation-state به «دوله القومیه» شناخته میشود.
فراموش نکنید سلفیگری و نوسلفیگری زمانی رشد مییابند که ایدئولوژیهای دیگر به بنبست رسیده باشند. «پانعربیسم» در «ناصریسم» و «بعثیسم» به بنبست رسید. حتی شاهد انسداد «سوسیالیسم» در زمان «ناصر» بودیم. از دل «سکولاریسم» نیز رژیمهایی شکل گرفتند که ماهیتی دیکتاتوری یافتند. درست است، قرارداد «سایکس-پیکو»، نوعی مرزکشی مصنوعی از بالا بود؛ تشکیل ملت-دولتهایی که بهواقع با دولتهایی بدون ملت ساخته شد. از اینرو، بنا بود در این کشورها نهادی به نام ارتش در محدوده این مرزها ملتسازی کند. اما عملا موفق نشدند. چون این مرزها نه براساس واقعیتهای تاریخی بود و نه جمعیتشناختی، بلکه تنها بر اساس سهم قدرتهای پیروز در جنگ جهانی بود. البته بحران ملت-دولتسازی مختص این کشورها هم نبود و در بسیاری از کشورهای آسیایی و آفریقایی وجود داشت، کشورهایی که ساختار جامعهشان قبیلهای بود و در آنها همبستگیهای ملی اساسا شکل نگرفته بود؛ از افغانستان تا سومالی و نیجریه و یمن. بالاترین هویت در این کشورها هویت قبیلهای بود و این هویتها نمیتوانستند هویت ملی را بربتابند. از اینرو، شکلگیری هویت ملی و ساختن ملت-دولت عملا شکست خورد و به آلترناتیوی برای تبدیل به امت-دولتسازی شد. امروز «داعش»، مدعی ایجاد امت-دولت به عنوان پاسخی به بحران ملت-دولت است. پس بر این اساس، ایدئولوژی «داعش» یک ایدئولوژی «انترناسیونالیستی» است نه «ناسیونالیستی». اما علت اینکه فعالیت آنها در این منطقه آغاز شده، شکنندگی و تصنعیبودن مرزهاست. تاکنون تنها ارتش و دیکتاتوری و سرکوب توانسته بود نظمی ظاهری در این کشورها به وجود آورد. در کشورهایی که پروژه ملت-دولتسازی و ساخت نهادهای مدرن در آنها پیشروتر بود، به همین نسبت بحرانها نیز کمتر بوده است؛ به عنوان مثال تونس. تونس در مقایسه با یمن و دیگر کشورهای منطقه بحرانهای بسیار کمتری از سر گذراند چراکه در تونس محور نظم ارتش نبود، بلکه یک جامعه مدنی ساخته شده است.
قرارداد سایکس-پیکو و تجربه جنگ سرد و حمایت از دیکتاتوریهایی که یا در اردوگاه شرق بودند یا در اردوگاه غرب، اسلامگرایی را در این کشورها به سوی افراطیگری سوق داد و نتیجه این روند چیزی جز بنیادگرایی ستیزهجو نبود که به هیچوجه قصد سازش با مدرنیته را ندارد. قانوناساسی از نظر سلفیها کفر است چراکه احکام آن غیرالاهی است. در نظر آنها انتخابات باید تعطیل شود و نهایتا اهل حل و عقل و نه تمام توده مردم با خلیفه بیعت کنند. در این کشورها هیچگاه ملت شکل نگرفت؛ یا «نظم آهنین» صدامحسین بعثی در کار بود یا دیکتاتوری قذافی و... از «انصار الشریعه»، «انصار الاسلام »در صحرای سینا تا «الشباب» و «بوکوحرام »در آفریقا و جریانهای بنیادگرای افراطی در فیلیپین و بنگلادش از جمله نمونههای پاسخ به این مدلها است. فراموش نکنید «داعش» امروز دومخالف جدی دارد: نخست «القاعده» که «داعش» را افراطی میداند و دوم «الازهریها» و سلفیهای سنتگرا. از اینرو، ریشههای عینی و ذهنی قدرتگیری «داعش» برای فراتررفتن از عراق و سوریه است تا بتواند مرزهای خلافت اسلامی را به مرزهای قرون سوم و چهارمهجری برساند. شکست عثمانی و انقراض خلافت عبدالمجیددوم واکنش به احیای خلافت را از همان دوره آغاز کرد؛ در حقیقت سلسلهجنبشهایی که در کشورهای عربی، هند و پاکستان شکل گرفت و درپی احیای خلافت بودند. اما جهان آن روز آماده پذیرش چنین پیامی نبود؛ حال آنکه جهان امروز، جهانی است که دوجنگجهانی، «جنگسرد» و فروپاشی بلوک شرق را از سر گذرانده و در پی حملات و کشتار آمریکا به منطقه خاورمیانه و بالکان و خرابیهایی که به بار آورده با خلأ قدرت منطقهای و بهتبع آن با پدیدهای مثل «داعش» روبهرو شده است. فراموش نکنید بنیادگرایی جهادی در درون خود دوشق است؛ شق اول بنیادگرایی فرقهای است که «القاعده» را میتوان در این دسته جای داد، دوم بنیادگرایی «پوپولیستی» و تودهای است که «داعش» را میتوان از این شق دانست. در واقع «داعش» تکاملیافته «القاعده» بهصورت «پوپولیستی» است. در نتیجه در پدیده «داعش» با نوعی «بینالملل» روبهروییم. از اینرو، به نظر میرسد «داعش»، مدعی مدل حکومتی تحت عنوان «امت» است؛ امتی که مرز و هویت ملی ندارد.
پس یارگیری «داعش» از جوانان غربی چه دلایلی میتواند داشته باشد؟
«داعش» نوسلفیگری جهادی را در عصر شبکههای اجتماعی پیش میبرد. از همین شبکههای اجتماعی که یکی از پیامدها و نتایج جهانیسازی بوده، به همان اندازه که آمریکا، سرمایهداری و جهان مدرن غرب از آن بهره برده، نیروهای ضدمدرنی همچون «داعش» نیز نهایت استفاده را برای تبلیغ، آموزش و عضوگیری میبرد. از سوی دیگر، کسانی که با پاسپورت غربی به «داعش» میپیوندند، معمولا از نسل دوم و سوم مهاجران مسلمانی هستند که دچار بحران هویتند و با تبعیضهای اجتماعی-سیاسی دستوپنجه نرم میکنند. غالب آنها در کشورهای غربی دچار بحران هویتند و «داعش» به آنها هویت میدهد. از اینرو، جریانهای اسلامی کنونی در جهان اسلام به چهارگفتمان تقسیم میشوند: نخست، گفتمان اسلام سنتگرا که در واکنش به گفتمان تجدد شکل گرفت و اسلامی معتدل را نمایندگی میکند که با اسلام استشهادی و انتحاری هیچ نسبتی ندارد. حتی برخی از جریانهای این گفتمان که اتفاقا سلفیهای سنتی هستند، ایدئولوژی حکومتهای محافظهکارند. بهعنوان مثال «الازهر» در مصر را در نظر بگیرید که نهاد رسمی سلفی سنتگراست و با تمام حکومتهای مصر از «سادات» تا «مبارک» و حتی امروز، «السیسی» کنار میآید. دسته دوم گفتمان اسلام بنیادگراست که در تلاش برای احیای تمدن و خلافت اسلامی از طریق عمل قهرآمیز، کنش مسلحانه و جهاد عمومی است. اندیشه این دسته آخرالزمانی است، تودهای و «پوپولیستی» میاندیشند و عمل میکنند، نمای انقلابی دارند و ممکن است شایبه فریبنده حمایت از فقرا و فرودستان را هم داشته باشند. دسته آخر، گفتمان اصلاحطلبان نوگرایان اسلامی است که بعد از «بهارعربی» به حاشیه رانده شد. امروز متاسفانه در این کشورها دست بالا را نه گفتمان سنتگرا و نوگرا، بلکه گفتمان بنیادگرای نوسلفی جهادی دارد. در این میان، جریان روشنفکری دینی در ایران با گفتمان نوگرایانه زمینهای را فراهم آورد که عملا از نشر و گسترش گفتمان اسلام بنیادگرا جلوگیری کرد. از اینرو، روشنفکری دینی در کنار عوامل تاریخی و فرهنگی ایران یکی از دلایل مهم در پیشگیری از رشد بنیادگرایی بود. غیر از این سهگفتمان، گفتمان جدیدی در کشورهای اسلامی، از جمله ایران در حال ظهور است که من آن را گفتمان «پسااسلامیست» مینامم. نظیر این را میتوان با گفتمان «پساسکولاریسم» که در اندیشههای هابرماس شکل گرفت، دنبال کرد؛ گفتمانی که «هابرماس» در تقابل و فاصلهگیری از «سکولاریسم بنیادگرا» مطرح میکند. «سکولاریسم بنیادگرا» در تلاش بود تا دین را نهتنها از عرصه حکومت، بلکه از عرصه حیات اجتماعی طرد کند. به نظرم گفتمان «هابرماس»، همگرا و همسو با گفتمانی است که من آن را «پسااسلامیست» میدانم. این گفتمان از تلفیق نهاد دین و حکومت عبور کرده و پذیرفته باید «ملتسازی» را بر اساس حقوقبشر و شهروندی و حقوق برابر همه انسانها انجام داد. در واقع؛ این گفتمان بیشتر بهدنبال اسلام اجتماعی و برخاسته از خاستگاه دولت-ملتهاست.
این در حالی است که جریانهای بنیادگرایی سلفی و جهادی نظیر «داعش» باوجود آنکه بر شکلگیری حکومت اسلامی تاکید دارند قایل به حکومت ملی نیستند، آیا این مساله میتواند آنها را به بنبست سیاسی برساند؟
کاملا درست است؛ ما امروز در عصر ملت-دولت زندگی میکنیم. تمام جریانات گفتمان اسلامی از سنتگرا تا بنیادگرا تا زمانیکه پیشامدرن باشند و بهدنبال دوران قبل از ملت-دولتها، نمیتوانند راه به جایی ببرند. ممکن است در تبوتاب وضعیت بحرانی امروز، عراقیها، مصری و سوریها به تعلقات ملی خود چندان وقعی ننهند، اما حتی در این کشورها که پروژه ملت-دولتسازی برنامهای ناتمام و شکننده است، پروژههای «پاناسلامیستی» و «پانعربیسم» نیز راه به جایی نمیبرد. امروز عصر ملت-دولتهاست و به نظر میرسد پروژه «داعش» شکست خواهد خورد زیرا مدعی جمعکردن تمام مسلمانان جهان زیر بیرق واحد خود است.
بر این اساس، تشکیل دولت و قلمروسازی «داعش» که باید در عمل وارد روابط بینالمللی سیاسی و اقتصادی در سطح جهانی شود، چگونه امکانپذیر خواهد بود؟ آنها امروز وارد مناسبات اقتصادی منطقهای شدهاند؛ حتی به فروش نفت هم متوسل شدهاند. به نظرتان آینده «داعش» با سویه پیشامدرنش در جهان مدرن چگونه خواهد بود؟
«داعش» محصول تضادهای مدرن است، در حالی که سرشتی پیشامدرن و حتی ضدمدرن دارد. «داعش» قطعا در پروژه دولتسازی شکست خواهد خورد. چون نمیتواند در مناسبات کنونی جهان که از یکسو مبتنی بر ساختارهای دولت ملی و از سوی دیگر مبتنی بر قوانین، نهادها و سازمان بینالمللی است، دوام بیاورد. اگر «داعش» امروز توانسته نفت هم بفروشد، به دلیل تضادها و شکافهایی است که در جبهه مقابل وجود دارد. از اینرو، تا زمانیکه تضادهای منطقهای - از ترکیه و عربستان تا اسراییل - وجود دارد، «داعش» میتواند به زیست خود در این شکاف ادامه دهد. از سوی دیگر، از حمله آمریکا به افغانستان حدود 13سال میگذرد، اما «طالبان» از بین نرفته. اگرچه «طالبان»، بهعنوان دولت از بین رفت، بهعنوان یک جریان بنیادگرا هنوز مقاومت میکند و وجود دارد. از بینرفتن «طالبان» یا «داعش» بهلحاظ اجتماعی در گرو تغییرات و تحولات ساختاری در این جوامع است. مادامی که فقر، تبعیض و ریشههای فکری تغذیهکننده این جریانهای بنیادگرا وجود دارد، این جریان ادامه پیدا خواهد کرد. به نظرم حتی ائتلاف غرب شاید بتواند «داعش» را بهعنوان یک دولت شکست دهد و تضعیف کند، اما در کوتاهمدت نمیتواند آن را از بین ببرد چراکه «داعش» ریشههای اجتماعی، فکری و تاریخیای دارد که با حمله نظامی از بین نمیرود. در حالیکه این حملات حتی گاه کور هستند و موجب تشدید جریانهای بنیادگرایی در این کشورها میشوند نظیر آنچه در حین و پس از حمله آمریکا به افغانستان شاهد بودیم. از اینرو، عکسالعمل منطقه خاورمیانه به دلیل یکهتازی آمریکا و آسیبهایی که به منطقه وارد کرده، به صورت حمایت منفعل یا فعالانه مردم این کشورها از جریانهای بنیادگرا بوده است.
ولی در عین حال که شاهد علیتی درونی و بیرونی در پیدایش «داعش» هستیم، خروجی نهایی این اتفاقات، پیام مشخصی است که سرمایهداری جهانی و «نولیبرالیسم» آمریکایی درصدد ارسال آن است: اینکه در نبود دموکراسی آمریکایی چیزی نمیماند جز جهادگرایی «القاعده» یا «داعش». در واقع خلأیی که باید توسط جریانهای رادیکال انقلابی پر شود، به دست بنیادگرایی سلفی-جهادی پر میشود.
دومساله مهم را باید از هم تفکیک کرد: نتایج کنشها و پیامد سیاستها را از انگیزهها و اهداف کنشها. ممکن است نتیجه عمل «داعش» در نهایت به نفع غرب باشد، اما به نظرم تاییدکننده تئوری توطئه در این زمینه نیست. متاسفانه امروز تئوری توطئه زمینه روانی بسیار مقبولی یافته است؛ تئوریای که حتی انفجار 11سپتامبر را کار آمریکاییها میدانست.
مساله نه صرفا «توهم توطئه»، بلکه دوگانه «دموکراسی لیبرال» یا «بنیادگرایی مذهبی» است که محصول فضای ایدئولوژیک پس از «11سپتامبر» است؛ همان دوگانهای که با «بهارعربی» متزلزل شد. بیش از یکدهه فضای تبلیغاتی در اروپا و آمریکا، برای همگان تردیدی نگذاشته بود که در غیاب دموکراسی غربی در منطقه خاورمیانه چیزی رشد نمیکند مگر انواع و اقسام بنیادگرایی. تنها با «بهارعربی» بود که این باور عمومی به لرزه افتاد. آیا میتوان این امر را به توهم توطئه فروکاست؟
درست است، اما فراموش نکنیم روند جهانیشدن نولیبرالیسم آثار خود را در تمام جهان گذاشته است. حتی در غرب نیز امروز شاهد جنبشهای ضدجهانیسازی و سبز نظیر تسخیر والاستریت هستیم. جنبشهای یونان، ایتالیا، اسپانیا و پرتغال در پی بحران سرمایهداری رخ داده است. این بحران زمانیکه در خاورمیانه با اشغال نظامی همراه میشود، از یکسو زمینه نوعی افراطگرایی را ایجاد میکند که با توجه به شرایط فرهنگی، مذهبی و تاریخی این منطقه به صورت بنیادگرایی اسلامی ظهور میکند و از سوی دیگر ظهور این پدیدهها منجر میشود غرب علاوه بر حضور اقتصادی و سیاسی دست به حضور نظامی بزند و حضور خود را در منطقه عریانتر کند. اما با توجه به وجود پیامدهای ناخواسته در کنشهای اجتماعی، نظریات توطئه عقیم هستند چراکه تئوریهای توطئه بحرانهای هویتی، تاریخی، اجتماعی، طبقاتی و شکاف مردم و حاکمیت را نادیده میگیرند. از اینرو، من هم درباره ردپای غرب در شکلگیری «داعش» و خروجی نهایی آن با شما موافقم؛ اما باید دومساله مهم را از هم جدا کرد: یکی وجود توطئه و دوم نظریه توطئه. امر سیاسی بدون توطئه ممکن نیست. اما این مساله به معنای صدق تئوری توطئه نیست؛ تئوریای که در پدیدآمدن فرآیندهای اجتماعی-سیاسی-تاریخی تمام تحولات را به اراده قادر قهار مطلقی تقلیل میدهد که میتواند هست را نیست کند و نیست را هست. من با این مساله مخالفم. با اینوجود، نتیجه «داعش» امروز اسلامهراسی است و پناهبردن بیش از پیش کشورهای منطقه به غرب و آمریکا و تحکیم پیوندهای امنیتی و نظامی با غرب. اما فراموش نکنیم «داعش» محصول تضادها و بحرانهای تاریخی، ایدئولوژیکی و اجتماعی است که در این منطقه وجود دارد. اگر این تضادها وجود نداشت، «داعش» نهایتا از یک فرقه فراتر نمیرفت. اما زمانیکه «داعش» پایگاه اجتماعی پیدا میکند، دیگر نمیتوان آن را یک فرقه افراطی دانست. مادامی که زمینههای این تضادها و بحرانها رفع نشود، ممکن است این پدیده به نام «داعش» از بین برود، اما با نام دیگری دوباره سر باز میکند. از دهه80میلادی، در پی تضعیف جریانهای چپ، جریانهای راست و افراطی رشد کرده است. در پی بحرانهای این دوره چپ از عرصه سیاسی جهان خارج شد، همچنین ایدئولوژیهای ناسیونالیستی نیز به بنبست رسیدند. در حالیکه پدیدههای استعمار، امپریالیسم و توسعهنیافتگی نیز به قوت خود باقی بود. این خلأ باید با ایدئولوژیای پر میشد؛ ایدئولوژیای که باید زمینههای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی داشته باشد. امروز این ایدئولوژیها با فرم و محتوای ایدئولوژیهای نوسلفی ظاهر شدهاند؛ یا به نام «القاعده»، یا «طالبان» یا «داعش».
تبار جریانهای سلفیگری در تاریخ اسلام نشان میدهند این نحله در اواخر قرن گذشته میلادی و قرن اخیر بیش از هر زمانی با چالش روبهرو بوده است؛ از اقدامات آنها در مصر دهههای 70 و 80 میلادی تا ظهور «طالبان» در افغانستان. به نظر شما اقدامات و خیزش سلفیها و نزاع آنها با غرب و حکومتهای منطقه چه تباری دارد و ارتباط میان آنها چیست؟
سلفیگری جریانی ریشهدار در تاریخ اسلام است. البته به نظرم باید سلفیگری را از نوسلفیگری تفکیک کرد. نوسلفیها، سلفیهای جهادیاند که ظهور و بروز آنها عمدتا به دهه80میلادی قرنبیستم برمیگردد. اگر بتوان بهلحاظ تاریخی و ایدئولوژیکی نقطه معینی برای این جریان مشخص کرد باید به «سیدقطب» بازگشت. او عضو اخوانالمسلمین و تحتتاثیر «ابولاعلی مودودی»، متفکر پاکستانی بود که ایده تاسیس حکومت اسلامی را مطرح کرده بود. بعد از کودتای افسران آزاد در مصر و تضادی که میان «جمال عبدالناصر» و افسران آزاد با اخوانالمسلمین پیش آمد، سرکوب اخوانیها آغاز شد. در این میان جریانی افراطی و جهادی شکل گرفت که نظریهپرداز اصلی آن «سیدقطب» بود. این جریان در مصر و در دهههای1970 و 1980 متفکران خاص خود را نیز پیدا کرد. افرادی همچون «صالح سریه» که در سال1973 رسالهای به نام «رسالهالایمان» نوشت و «محمد عبدالسلامفرج» که در سال1980 «رساله الفریضهالغائبه» را در ادامه آثار سیدقطب نوشت. این جریان بهتدریج در مصر بهعنوان جریانی تندرو از اخوان جدا شد و «جماعت الجهاد» و سازمان «التکفیر و الهجره» را بهوجود آورد. از سوی دیگر پدیده اسراییل نیز در کنار دیکتاتوریهای نظامی در جهان عرب و انسداد هرگونه فعالیت سیاسی برای این گروههای اسلامی باعث شد آنها مشی ترور در پیش بگیرند که ترور «انور سادات» توسط خالد اسلامبولی از نمونههای اولیه آن بود. در همین حال حمله شوروی به افغانستان این کشور را به بوته آزمایشی برای تمام جریانهای نوسلفی بدل کرد؛ جریانهایی که برای جهاد با کفار روانه آنجا شدند. پس از مبارزات جهادی در افغانستان و شکلگیری نیروهای نوسلفی اعم از «طالبان» و «القاعده» و به دنبال آن حمله 1991 آمریکا به عراق و سپس همدستی عربستان و کویت با آمریکا علیه صدامحسین، جریاناتی به وجود آمد که علاوه بر مبارزات ضدآمریکایی و ضدشوروی به سمت مبارزه با حکومتهای کشورهای مسلمان پیش رفت. حوادث 11سپتامبر، اتفاقات بوسنیوهرزگوین، چچن، قفقاز، تاجیکستان، جبهه مورو در میندانائوی فیلیپین، حوادث شمال آفریقا و سایر بحرانهای جهان اسلام نیز به رشد جریانهای نوسلفی دامن زد.
با توجه به تقسیمبندی شما، ایدئولوژی سلفیگری چه مسیری در تاریخ اسلام طی کرده؟ همچنین ارتباط نوسلفیها با سلفیهای سنتی چگونه بوده و هست؟ چگونه میتوان ردپای نوسلفیهای امروز را در تاریخ آنها دنبال کرد؟
سلفیهای جهادی همچنان با سلفیهای سنتی، پیوندهای تاریخی و منابع ایدئولوژیک یکسانی دارند. نقطه شکلگیری سلفیگری در تاریخ اسلام به مناظره «احمدبنحنبل» با معتزله در قرندومهجری بازمیگردد. مأمون و خلفای بعد از او همچون «معتصم»، بیشتر طرفدار معتزله بودند. نزاع معتزله با مخالفانش در باب نسبت عقل و نقل (متن مقدس) بود. اگر معتزله عقلگرا و معتقد به تاویل بودند در مقابل «احمدبنحنبل»، فقیه و محدثی بهشدت نصگرا بود و در عصر محنت (عصر شکنجه و حبس مخالفان معتزله)، بر سر حرف خود مبنی بر قدیمبودن کلام الاهی ایستاد و به زندان افتاد و با معتزله مبارزه کرد. اما «متوکل» در زمان خلافت خود تغییر موضع داد و از «احمدبنحنبل» جانبداری کرد. خاطره مقاومت «احمدبنحنبل» بهعنوان نماد جریان سلفی تا امروز نیز باقی مانده. البته در قرنسوم با ظهور تدریجی اشاعره و پیروان «ابوالحسن اشعری» که موضع معتدلی داشتند، مخالفت با معتزله در حالی شدت گرفت که آنها موضع افراطی و ضدعقلی حنابله را نیز قبول نداشتند. مجددا در قرنچهارم، خلیفه «القادر بالله» عباسی به حنابله روی آورد و این قرن، قرن احیای حنبلیگری بود.
نقطهعطف بعدی مربوط به قرنهفتم هجریقمری است که قرن بحران در جهان اسلام است؛ دورانی که مغولها حمله کردهاند، خلافت در بغداد سقوط کرده، جنگهای صلیبی آغاز شده و جهان مسیحی بیتالمقدس را فتح کرده و جنگی 200ساله علیه مسلمانان به راه افتاده است. در این شرایط «احمدبنتیمیه» در سوریه ظهور کرد که هم روحیه جنگندگی ابنحنبل را داشت و هم با آثاری که نوشت علیه مسیحیان و تمام فرق و ادیان غیراسلامی و قرائتهای اسلامی عقلگرا و عرفانگرا از جمله معتزله، تشیع، عرفا و متصوفه مقاومت کرد و زندانی شد. او دومین نماد سلفیها در تاریخ اسلام است. احمدبنتیمیه پیروانی داشت که پس از او نیز به راهش ادامه دادند.
و اما سومین نقطهعطف در قرندوازدهم و با «محمدبنعبدالوهاب» رخ داد. او در عربستان نهضتی را آغاز کرد که همچون احمدبنتیمیه و احمدبنحنبل ادعای احیای اسلام و مبارزه با بدعت و بازگشت به سنت سلف صالح را مطرح میکرد. جنبش سلفیگری مبنای اسلام را سنت سلف صالح میداند و منظورش صحابه و تابعین هستند؛ در درجهاول خلفای راشدین و سپس صحابهای که در زمان پیامبر میزیستند چراکه بهنظر آنها تنها در همین دوره، اسلام ناب و اصیل محقق شده بود؛ عصری که عصر طلایی اسلام میپنداشتند و گمان میکردند بعد از آن اسلام منحرف شده و آنها وظیفه احیای آن را دارند و باید آثار شرک، کفر و گمراهی را از سطح جامعه بزدایند. در این قرن ابنعبدالوهاب و ابنسعود با یکدیگر همدست شدند. ابنسعود فرماندهی نظامی بود و عبدالوهاب نیز مغز متفکر جنبش سلفی. آندو در همان دوره با کمک هم توانستند نجد، مکه و مدینه را تصرف کنند و سپس به عراق، کربلا، نجف و عتبات شیعه در عراق حمله کنند. چون به باور سلفیها زیارت آرامگاه اولیا و امامان شرک است و براساس سنت سلف صالح این آثار را باید از بین برد. در این حملات هزاراننفر از شیعیان کربلا و عراق کشته شدند و خرابیهای زیادی به بار آوردند. از سوی دیگر قدرت امپراتوری عثمانی نیز از قرندوازدهم رو به ضعف و افول گذاشته بود و نفوذ غرب و استعمار در سرزمینهای اسلامی رو به گسترش بود، هرچند در مقابل این جریانها در قرنسیزدهم متفکرانی در جهان اسلام پیدا شدند که بر خلاف سلفیهای گذشته مقتضیات عصر مدرن را درک کرده بودند و بهدنبال نوعی اصلاح در تفکر مذهبی بودند؛ افرادی همچون سیدجمالالدین اسدآبادی، «شیخمحمد عبده» و «کواکبی»؛ آنها ضمن اینکه بر بازگشت به سنت سلف صالح تاکید داشتند اما این بازگشت به معنای نفی تمامعیار دستاوردهای بشر نبود. آنها هم به اصلاح اندیشه اسلامی و هم به اجتهاد معتقد بودند. سیدجمال یا محمد عبده بر خلاف سلفیهای گذشته مخالف بازگشت مکانیکی و نصگرایانه بودند و میکوشیدند اسلام را با مظاهر تمدن جدید وفق دهند. اما در همین قرن13قمری (19میلادی) در برخی مناطق جهان اسلام همچون هند و الجزایر که تحت استعمار بودند شاهد شکلگیری جنبشهای سلفی و در عینحال ضداستعماری هستیم؛ مثل جنبش «امیر عبدالقادر» در الجزایر یا «احمد قادیانی» در هند. اما در میان یاران «سیدجمال» و «محمد عبده» که بهدنبال سلفیگری اصلاحطلبانه بودند، «رشیدرضا» بر خلاف استادش «عبده»، گرایشات سلفی افراطی داشت تا اصلاحطلبانه. او پیشدرآمد «حسنالبنا» در مصر بود؛ جریانی که بعدها به «اخوانالمسلمین» معروف شد؛ سازمان گستردهای که از مساجد و هیاتها بهوجود آمده بود. «اخوانالمسلمین» در آغاز راه با «افسران آزاد» در مصر علیه سلطنت مبارزه میکند اما بعد از پیروزی «افسران آزاد»، تضاد میان ملیگرایان سکولار (افسران آزاد) و اخوانیهای سلفی آشکار میشود و کار به درگیری و ستیز میکشد. «عبدالناصر» نیز با مشت آهنین، اخوانیها را سرکوب و با دستگیری رهبران «اخوان» این گروه را غیرقانونی اعلام میکند. «سیدقطب» هم در دوره «ناصر» اعدام میشود. این در حالی است که مساله اسراییل و فلسطین نیز بعد از جنگجهانی دوم به وجود آمده. به همین دلیل از دل «اخوانالمسلمین» که جریان سلفی سنتگرا بود، یک جریان نوسلفی جهادی شکل میگیرد و اتفاقها و بحرانهای کشورهای اسلامی، موجب رشد و گسترش این گروهها میشود. رهبران این گروهها عمدتا سابقه تحصیلات فقهی ندارند و غالبا فارغالتحصیل رشتههای پزشکی و مهندسی هستند. اما سنتهای فکری و ایدئولوژیک آنها در وهله اول وامدار احمدبنحنبل و ابنتیمیه و عبدالوهاب بود و در دوره معاصر سیدقطب و فرج عبدالسلام و دیگران. در نتیجه آنها از یکسو، بر بستر ریشههای تاریخی و ایدئولوژیکی و از سوی دیگر بر بستر ریشههای جامعهشناختی و طبقاتی و اجتماعی رشد کردند. به این معنا که این گروهها عمدتا در میان طبقاتی پایگاه داشتند که غالبا اقشار حاشیهای در جامعه هستند. از نیمهدوم قرنبیستم، بهخصوص در دهههای70 و 80میلادی به بعد، دیکتاتوریهای نظامی و «سکولار» در کشورهای اسلامی با مدلهای رشد و توسعه سرمایهدارانه موجب فاصله طبقاتی و گسترش فقر و حاشیهنشینی در میان طبقات فرودست شهری و روستاییان شدند و بهلحاظ جامعهشناختی جریانات نوسلفی توانستند در این مناطق یارگیری کنند.
بر این اساس چه نسبتی میان «داعش» بهعنوان یک جریان سلفی و نمونههای مشابه در جریان بنیادگرایی وجود دارد؟ آیا نحوه بهوجودآمدن این جریان را میتوان از دیگر گروههای سلفی تمییز داد؟ محتوای ایدئولوژیک «داعش» را چطور؟
حمله آمریکا به افغانستان و عراق واکنشهای جهادی و مبارزهجویانه را تشدید کرد تا جاییکه ««القاعده» » در واکنش به مظاهر مدرنیته و دموکراسی غربی رشد کرد. بعد از «القاعده»، در گروههایی نظیر «داعش» جابهجایی استراتژیکی رخ داد. آنها به این نتیجه رسیدند که مساله فوریشان پیش از آمریکا و دولتهای غیرمسلمان غربی مساله دولتهای ظاهرا مسلمان اما در واقع کافر است. در همین مقطع نوسلفیها اسلام و کفر را بازتعریف کردند. آنها معنایی مضیق از اسلام ارایه کردند و در مقابل مفهومی بسیار موسّع از کفر. در نظر آنها اسلام و سلف آنها کسانی هستند که مثل آنها فکر میکنند و «دیگری» نیز تمام کسانی هستند که برخلاف آنها میاندیشند هرچند به ظاهر مسلمان باشند. یکی از شعارهای آنها این است: «من لم یکفر الکافر فهو کافر» (هرکس کافری را کافر نداند؛ خود، کافر است). آنها خطر مسلمانهای غیر از خود و در راس آنها حکومتهای کشورهای اسلامی را فوریتر میدانند. در نتیجه در نظر آنها سرنگونی این حکومتها مقدم بر مبارزه و جنگ با غرب و آمریکا بود. اگر «حسنالبنا» میکوشید از پایین و با کتابنوشتن و منبررفتن اسلام را تبلیغ کند، نوسلفیها علاوه بر شعار عمومی همه سلفیها یعنی «الاسلام هو الحل» (تنها راهحل اسلام و اجرای شریعت است) به این نتیجه رسیدند که باید جهان سرتاپا کفر و ضلالت و «جامعه جاهلی» را با جهاد و به روش قهرآمیز نجات دهند. محمدعبدالسلامفرج در رساله خود مینویسد: «فریضه و واجب غایب جامعه اسلامی، جهاد است.» جهاد از نظر آنها «واجب عینی» است. در گذشته سلفیها و در کل فقه سنی و شیعه جهاد را یک واجب کفایی میدانستند. تشیع، «جهاد ابتدایی» را در عصر غیبت امام حرام میدانست و میداند. به این معنا که حمله به کشورهای دیگر به قصد کشورگشایی و جهاد در فقه شیعه بیشتر جنبه دفاع از «دارالاسلام» و سرزمینهای اسلامی دارد. اما در میان نوسلفیها جهاد، به جهاد ابتدایی و تهاجمی تغییر میکند و به «واجب عینی» تبدیل میشود. از اینرو، نوسلفیها هم ریشههای تاریخی ایدئولوژیک دارند و هم ریشههای جامعهشناختی و طبقاتی و هم ریشههای سیاسی. ریشههای سیاسی به استعمار، امپریالیسم، صهیونیسم و دیکتاتوریهای نظامی در جهان عرب بازمیگردد. از سوی دیگر؛ جنگ داخلی سوریه عنصری را برجسته کرد که میتوان ردپای این عوامل را در آن دید. مردم سوریه در آغاز با تظاهرات مسالمتآمیز اعتراض خود را اعلام کردند و گفتمان آنها یک «گفتمان مدنی» و دموکراتیک برای کسب حقوق سیاسی بود. اما بعد از ناهمراهی حکومت با این مطالبات، دموکراتها، میانهروها و سکولارها از صحنه خارج شدند و زمینه برای جریانهای تندرو فراهم شد. به اینها ورود قدرتهای جهانی و منطقهای را اضافه کنید. جنگی که ابتدا در چارچوب ملی سوریه بود، در معرض تلاشها برای مبدلشدن به جنگ فرقهای شیعه و سنی قرار گرفت. با تبلیغاتی هدفمند، نوسلفیهای تکفیری و جهادی از شرق و غرب عالم برای کمک به سنیهای هممذهب خود به سوریه سرازیر شدند. دولتهای منطقه نیز همچون عربستان، قطر و ترکیه که با ایران در حال رقابت منطقهای هستند از آنها حمایت کردند. هرچه این جنگ ادامه پیدا کرد در محیط داخلی سوریه ترکیب «اپوزیسیون» اسد به نفع نیروهای تندرو، ابتدا به نفع «القاعده» و «جبهه النصره» و بعد «داعش» تغییر یافت. «داعش» نیز خود یک جریان انشعابی از « القاعده» است و رهبران اصلی آنها همچون «ابومصعب زرقاوی» و «ابوبکر بغدادی» سوری و عراقی بودند. خلأ قدرت در عراق و برخی نارضایتیها در نواحی سنینشین عراق مثل استانهای «الانبار» و «موصل» موجب شد تا ««داعش»» بتواند بهسرعت مناطق وسیعی را تصرف کند. تا حدی که امروز خطر «داعش» تمام دولتهای منطقه و جهان را تهدید میکند و ائتلاف گستردهای علیه «داعش» شکل گرفته است. تفاوت «داعش» با «القاعده» در اولویت مبارزه آنهاست. برخلاف «القاعده» که مدعی ایجاد خلافت اسلامی نبود و اولویت مبارزه با کفار غیرمسلمان و آمریکا را در دستور کار داشت، هدف اصلی، فوری و بلافصل «داعش» ادعای تاسیس خلافت خودخوانده اسلامی است که ریشه در تاریخ اسلام سلفی دارد.
فارغ از اقدامات جهانی و همچنین بازنشر ایدئولوژی سلفیگری، به نظر میرسد «داعش» بیش از آنکه همچون نمونه مشابه سالهای اخیر یعنی «القاعده» صرفا در پی فرم سازماندهی شبکه انتحاری و جهادی خود باشد، دنبال فرم سازماندهی متمرکز دولتی در جغرافیایی خاص است. آیا میتوان این تلاش را به معنای تلاش برای بازیابی «هویتی تاریخی» دانست؟ به نظر شما، با تعیین قلمرو و مرز و تشکیل دولت آیا خصوصیت ناسیونالیسم عرب را هم میتوان به انگیزههای «داعش» افزود؟ اگر چنین است، این هویت تاریخی در ادامه احیای جریان پانعربیسم است یا در گرو جریان سلفی-تکفیری؟
خیر، به هیچ عنوان. «داعش» بهشدت ضدناسیونالیسم است و به همین دلیل تمام مبارزانی که از اقصی نقاط جهان به آنها پیوستند، در یکمراسم نمادین تمام پاسپورتها و هویت ملی خود را سوزاندند. آنها مدعی ایجاد «خلافت اسلامی» بدون مرز هستند. البته پیش از «داعش» نیز برخوردهای مشابه در گذشته نزدیک داشتهایم؛ همچون ادعای امارت اسلامی چچن و قفقاز، یا امارت اسلامی در افغانستان به خلافت «ملاعمر». اما «داعش» با همه آنها تفاوت دارد؛ چراکه توان و قدرت نظامی و اقتصادی «داعش» قابل مقایسه با آنها نیست. استراتژی «داعش» دنبال تکرار فتوحات صدر اسلام است. نقشه جغرافیاییای که «داعش» ترسیم کرده، در گام نخست دنبال احیای امپراتوری عظیم گذشته از مرزهای چین تا اسپانیاست و نقطه شروع آن نیز عراق و سوریه است. چون اولا، رهبرانشان متعلق به این دوکشور هستند. ثانیا، امروز در عراق و سوریه با خلأ قدرت روبهرو هستیم. فتوحات صدر اسلام هم از عراق و شام یعنی سوریه امروزی آغاز شد و سپس ادامه یافت. «داعش» درصدد شبیهسازی همین روند است تا رنگولعاب اسلامی به ادعاهای خود بزند. از اینرو، میکوشد نخست در خاورمیانه یک خلافت خودخوانده اسلامی ایجاد کند. سپس با ادعای داشتن یک ایدئولوژی آخرالزمانی، مدعی پایاندادن به عصر جاهلی شود و تمدن شیطانی مدرن را نابود کند. به اینترتیب، بخشی از مبانی ایدئولوژیک «داعش» با سلفیهای قدیم مشترک است. در نظر آنها اجرای شریعت - البته با قرائت ادعایی
آنان - راهحل تمام مشکلات است. درواقع نصگرایی بهدنبال رد هرگونه تاویل و عقلگرایی و نفی تمام مظاهر مدرنیته مثل دموکراسی است. «داعشی»ها دموکراسی را کفر میدانند. از اینرو، خلافت خودخوانده را نه برای کشوری خاص، بلکه برای تمام مسلمین جهان اعلام میکنند. در نظر آنها منازعه حاضر، منازعه امپریالیسم و استعمار با جهان توسعهنیافته نیست، بلکه درک و تصور آنها از استعمار فهمی پیشامدرن است. آنها جنگ امروز را همانند «جنگصلیبی» میدانند.
اما با توجه به موافقتنامه« سایکس-پیکو»، پس از جنگجهانی اول، مرزهایی در این منطقه کشیده شد که نتوانست مرزهای مبتنیبر دولت-ملت باشد و «داعش» دقیقا در این مرزها شکل گرفت. آیا با وجود ریشههای ناسیونالیستی میتوان تا این حد قضیه را صرفا ایدئولوژیک کرد؟ آیا میتوان از سهم تغییرات ژئوپلیتیک و سیاستهای پسااستعماری برای تولید قلمرو در این منطقه چشمپوشی کرد؟ اگر این مولفه را کنار بگذاریم، پیامد فرآیند قلمروسازی «داعش» در تولید یک ملت-دولت جدید را چگونه میتوان نشان داد؟ همان چیزی که در ترجمه عربی nation-state به «دوله القومیه» شناخته میشود.
فراموش نکنید سلفیگری و نوسلفیگری زمانی رشد مییابند که ایدئولوژیهای دیگر به بنبست رسیده باشند. «پانعربیسم» در «ناصریسم» و «بعثیسم» به بنبست رسید. حتی شاهد انسداد «سوسیالیسم» در زمان «ناصر» بودیم. از دل «سکولاریسم» نیز رژیمهایی شکل گرفتند که ماهیتی دیکتاتوری یافتند. درست است، قرارداد «سایکس-پیکو»، نوعی مرزکشی مصنوعی از بالا بود؛ تشکیل ملت-دولتهایی که بهواقع با دولتهایی بدون ملت ساخته شد. از اینرو، بنا بود در این کشورها نهادی به نام ارتش در محدوده این مرزها ملتسازی کند. اما عملا موفق نشدند. چون این مرزها نه براساس واقعیتهای تاریخی بود و نه جمعیتشناختی، بلکه تنها بر اساس سهم قدرتهای پیروز در جنگ جهانی بود. البته بحران ملت-دولتسازی مختص این کشورها هم نبود و در بسیاری از کشورهای آسیایی و آفریقایی وجود داشت، کشورهایی که ساختار جامعهشان قبیلهای بود و در آنها همبستگیهای ملی اساسا شکل نگرفته بود؛ از افغانستان تا سومالی و نیجریه و یمن. بالاترین هویت در این کشورها هویت قبیلهای بود و این هویتها نمیتوانستند هویت ملی را بربتابند. از اینرو، شکلگیری هویت ملی و ساختن ملت-دولت عملا شکست خورد و به آلترناتیوی برای تبدیل به امت-دولتسازی شد. امروز «داعش»، مدعی ایجاد امت-دولت به عنوان پاسخی به بحران ملت-دولت است. پس بر این اساس، ایدئولوژی «داعش» یک ایدئولوژی «انترناسیونالیستی» است نه «ناسیونالیستی». اما علت اینکه فعالیت آنها در این منطقه آغاز شده، شکنندگی و تصنعیبودن مرزهاست. تاکنون تنها ارتش و دیکتاتوری و سرکوب توانسته بود نظمی ظاهری در این کشورها به وجود آورد. در کشورهایی که پروژه ملت-دولتسازی و ساخت نهادهای مدرن در آنها پیشروتر بود، به همین نسبت بحرانها نیز کمتر بوده است؛ به عنوان مثال تونس. تونس در مقایسه با یمن و دیگر کشورهای منطقه بحرانهای بسیار کمتری از سر گذراند چراکه در تونس محور نظم ارتش نبود، بلکه یک جامعه مدنی ساخته شده است.
قرارداد سایکس-پیکو و تجربه جنگ سرد و حمایت از دیکتاتوریهایی که یا در اردوگاه شرق بودند یا در اردوگاه غرب، اسلامگرایی را در این کشورها به سوی افراطیگری سوق داد و نتیجه این روند چیزی جز بنیادگرایی ستیزهجو نبود که به هیچوجه قصد سازش با مدرنیته را ندارد. قانوناساسی از نظر سلفیها کفر است چراکه احکام آن غیرالاهی است. در نظر آنها انتخابات باید تعطیل شود و نهایتا اهل حل و عقل و نه تمام توده مردم با خلیفه بیعت کنند. در این کشورها هیچگاه ملت شکل نگرفت؛ یا «نظم آهنین» صدامحسین بعثی در کار بود یا دیکتاتوری قذافی و... از «انصار الشریعه»، «انصار الاسلام »در صحرای سینا تا «الشباب» و «بوکوحرام »در آفریقا و جریانهای بنیادگرای افراطی در فیلیپین و بنگلادش از جمله نمونههای پاسخ به این مدلها است. فراموش نکنید «داعش» امروز دومخالف جدی دارد: نخست «القاعده» که «داعش» را افراطی میداند و دوم «الازهریها» و سلفیهای سنتگرا. از اینرو، ریشههای عینی و ذهنی قدرتگیری «داعش» برای فراتررفتن از عراق و سوریه است تا بتواند مرزهای خلافت اسلامی را به مرزهای قرون سوم و چهارمهجری برساند. شکست عثمانی و انقراض خلافت عبدالمجیددوم واکنش به احیای خلافت را از همان دوره آغاز کرد؛ در حقیقت سلسلهجنبشهایی که در کشورهای عربی، هند و پاکستان شکل گرفت و درپی احیای خلافت بودند. اما جهان آن روز آماده پذیرش چنین پیامی نبود؛ حال آنکه جهان امروز، جهانی است که دوجنگجهانی، «جنگسرد» و فروپاشی بلوک شرق را از سر گذرانده و در پی حملات و کشتار آمریکا به منطقه خاورمیانه و بالکان و خرابیهایی که به بار آورده با خلأ قدرت منطقهای و بهتبع آن با پدیدهای مثل «داعش» روبهرو شده است. فراموش نکنید بنیادگرایی جهادی در درون خود دوشق است؛ شق اول بنیادگرایی فرقهای است که «القاعده» را میتوان در این دسته جای داد، دوم بنیادگرایی «پوپولیستی» و تودهای است که «داعش» را میتوان از این شق دانست. در واقع «داعش» تکاملیافته «القاعده» بهصورت «پوپولیستی» است. در نتیجه در پدیده «داعش» با نوعی «بینالملل» روبهروییم. از اینرو، به نظر میرسد «داعش»، مدعی مدل حکومتی تحت عنوان «امت» است؛ امتی که مرز و هویت ملی ندارد.
پس یارگیری «داعش» از جوانان غربی چه دلایلی میتواند داشته باشد؟
«داعش» نوسلفیگری جهادی را در عصر شبکههای اجتماعی پیش میبرد. از همین شبکههای اجتماعی که یکی از پیامدها و نتایج جهانیسازی بوده، به همان اندازه که آمریکا، سرمایهداری و جهان مدرن غرب از آن بهره برده، نیروهای ضدمدرنی همچون «داعش» نیز نهایت استفاده را برای تبلیغ، آموزش و عضوگیری میبرد. از سوی دیگر، کسانی که با پاسپورت غربی به «داعش» میپیوندند، معمولا از نسل دوم و سوم مهاجران مسلمانی هستند که دچار بحران هویتند و با تبعیضهای اجتماعی-سیاسی دستوپنجه نرم میکنند. غالب آنها در کشورهای غربی دچار بحران هویتند و «داعش» به آنها هویت میدهد. از اینرو، جریانهای اسلامی کنونی در جهان اسلام به چهارگفتمان تقسیم میشوند: نخست، گفتمان اسلام سنتگرا که در واکنش به گفتمان تجدد شکل گرفت و اسلامی معتدل را نمایندگی میکند که با اسلام استشهادی و انتحاری هیچ نسبتی ندارد. حتی برخی از جریانهای این گفتمان که اتفاقا سلفیهای سنتی هستند، ایدئولوژی حکومتهای محافظهکارند. بهعنوان مثال «الازهر» در مصر را در نظر بگیرید که نهاد رسمی سلفی سنتگراست و با تمام حکومتهای مصر از «سادات» تا «مبارک» و حتی امروز، «السیسی» کنار میآید. دسته دوم گفتمان اسلام بنیادگراست که در تلاش برای احیای تمدن و خلافت اسلامی از طریق عمل قهرآمیز، کنش مسلحانه و جهاد عمومی است. اندیشه این دسته آخرالزمانی است، تودهای و «پوپولیستی» میاندیشند و عمل میکنند، نمای انقلابی دارند و ممکن است شایبه فریبنده حمایت از فقرا و فرودستان را هم داشته باشند. دسته آخر، گفتمان اصلاحطلبان نوگرایان اسلامی است که بعد از «بهارعربی» به حاشیه رانده شد. امروز متاسفانه در این کشورها دست بالا را نه گفتمان سنتگرا و نوگرا، بلکه گفتمان بنیادگرای نوسلفی جهادی دارد. در این میان، جریان روشنفکری دینی در ایران با گفتمان نوگرایانه زمینهای را فراهم آورد که عملا از نشر و گسترش گفتمان اسلام بنیادگرا جلوگیری کرد. از اینرو، روشنفکری دینی در کنار عوامل تاریخی و فرهنگی ایران یکی از دلایل مهم در پیشگیری از رشد بنیادگرایی بود. غیر از این سهگفتمان، گفتمان جدیدی در کشورهای اسلامی، از جمله ایران در حال ظهور است که من آن را گفتمان «پسااسلامیست» مینامم. نظیر این را میتوان با گفتمان «پساسکولاریسم» که در اندیشههای هابرماس شکل گرفت، دنبال کرد؛ گفتمانی که «هابرماس» در تقابل و فاصلهگیری از «سکولاریسم بنیادگرا» مطرح میکند. «سکولاریسم بنیادگرا» در تلاش بود تا دین را نهتنها از عرصه حکومت، بلکه از عرصه حیات اجتماعی طرد کند. به نظرم گفتمان «هابرماس»، همگرا و همسو با گفتمانی است که من آن را «پسااسلامیست» میدانم. این گفتمان از تلفیق نهاد دین و حکومت عبور کرده و پذیرفته باید «ملتسازی» را بر اساس حقوقبشر و شهروندی و حقوق برابر همه انسانها انجام داد. در واقع؛ این گفتمان بیشتر بهدنبال اسلام اجتماعی و برخاسته از خاستگاه دولت-ملتهاست.
این در حالی است که جریانهای بنیادگرایی سلفی و جهادی نظیر «داعش» باوجود آنکه بر شکلگیری حکومت اسلامی تاکید دارند قایل به حکومت ملی نیستند، آیا این مساله میتواند آنها را به بنبست سیاسی برساند؟
کاملا درست است؛ ما امروز در عصر ملت-دولت زندگی میکنیم. تمام جریانات گفتمان اسلامی از سنتگرا تا بنیادگرا تا زمانیکه پیشامدرن باشند و بهدنبال دوران قبل از ملت-دولتها، نمیتوانند راه به جایی ببرند. ممکن است در تبوتاب وضعیت بحرانی امروز، عراقیها، مصری و سوریها به تعلقات ملی خود چندان وقعی ننهند، اما حتی در این کشورها که پروژه ملت-دولتسازی برنامهای ناتمام و شکننده است، پروژههای «پاناسلامیستی» و «پانعربیسم» نیز راه به جایی نمیبرد. امروز عصر ملت-دولتهاست و به نظر میرسد پروژه «داعش» شکست خواهد خورد زیرا مدعی جمعکردن تمام مسلمانان جهان زیر بیرق واحد خود است.
بر این اساس، تشکیل دولت و قلمروسازی «داعش» که باید در عمل وارد روابط بینالمللی سیاسی و اقتصادی در سطح جهانی شود، چگونه امکانپذیر خواهد بود؟ آنها امروز وارد مناسبات اقتصادی منطقهای شدهاند؛ حتی به فروش نفت هم متوسل شدهاند. به نظرتان آینده «داعش» با سویه پیشامدرنش در جهان مدرن چگونه خواهد بود؟
«داعش» محصول تضادهای مدرن است، در حالی که سرشتی پیشامدرن و حتی ضدمدرن دارد. «داعش» قطعا در پروژه دولتسازی شکست خواهد خورد. چون نمیتواند در مناسبات کنونی جهان که از یکسو مبتنی بر ساختارهای دولت ملی و از سوی دیگر مبتنی بر قوانین، نهادها و سازمان بینالمللی است، دوام بیاورد. اگر «داعش» امروز توانسته نفت هم بفروشد، به دلیل تضادها و شکافهایی است که در جبهه مقابل وجود دارد. از اینرو، تا زمانیکه تضادهای منطقهای - از ترکیه و عربستان تا اسراییل - وجود دارد، «داعش» میتواند به زیست خود در این شکاف ادامه دهد. از سوی دیگر، از حمله آمریکا به افغانستان حدود 13سال میگذرد، اما «طالبان» از بین نرفته. اگرچه «طالبان»، بهعنوان دولت از بین رفت، بهعنوان یک جریان بنیادگرا هنوز مقاومت میکند و وجود دارد. از بینرفتن «طالبان» یا «داعش» بهلحاظ اجتماعی در گرو تغییرات و تحولات ساختاری در این جوامع است. مادامی که فقر، تبعیض و ریشههای فکری تغذیهکننده این جریانهای بنیادگرا وجود دارد، این جریان ادامه پیدا خواهد کرد. به نظرم حتی ائتلاف غرب شاید بتواند «داعش» را بهعنوان یک دولت شکست دهد و تضعیف کند، اما در کوتاهمدت نمیتواند آن را از بین ببرد چراکه «داعش» ریشههای اجتماعی، فکری و تاریخیای دارد که با حمله نظامی از بین نمیرود. در حالیکه این حملات حتی گاه کور هستند و موجب تشدید جریانهای بنیادگرایی در این کشورها میشوند نظیر آنچه در حین و پس از حمله آمریکا به افغانستان شاهد بودیم. از اینرو، عکسالعمل منطقه خاورمیانه به دلیل یکهتازی آمریکا و آسیبهایی که به منطقه وارد کرده، به صورت حمایت منفعل یا فعالانه مردم این کشورها از جریانهای بنیادگرا بوده است.
ولی در عین حال که شاهد علیتی درونی و بیرونی در پیدایش «داعش» هستیم، خروجی نهایی این اتفاقات، پیام مشخصی است که سرمایهداری جهانی و «نولیبرالیسم» آمریکایی درصدد ارسال آن است: اینکه در نبود دموکراسی آمریکایی چیزی نمیماند جز جهادگرایی «القاعده» یا «داعش». در واقع خلأیی که باید توسط جریانهای رادیکال انقلابی پر شود، به دست بنیادگرایی سلفی-جهادی پر میشود.
دومساله مهم را باید از هم تفکیک کرد: نتایج کنشها و پیامد سیاستها را از انگیزهها و اهداف کنشها. ممکن است نتیجه عمل «داعش» در نهایت به نفع غرب باشد، اما به نظرم تاییدکننده تئوری توطئه در این زمینه نیست. متاسفانه امروز تئوری توطئه زمینه روانی بسیار مقبولی یافته است؛ تئوریای که حتی انفجار 11سپتامبر را کار آمریکاییها میدانست.
مساله نه صرفا «توهم توطئه»، بلکه دوگانه «دموکراسی لیبرال» یا «بنیادگرایی مذهبی» است که محصول فضای ایدئولوژیک پس از «11سپتامبر» است؛ همان دوگانهای که با «بهارعربی» متزلزل شد. بیش از یکدهه فضای تبلیغاتی در اروپا و آمریکا، برای همگان تردیدی نگذاشته بود که در غیاب دموکراسی غربی در منطقه خاورمیانه چیزی رشد نمیکند مگر انواع و اقسام بنیادگرایی. تنها با «بهارعربی» بود که این باور عمومی به لرزه افتاد. آیا میتوان این امر را به توهم توطئه فروکاست؟
درست است، اما فراموش نکنیم روند جهانیشدن نولیبرالیسم آثار خود را در تمام جهان گذاشته است. حتی در غرب نیز امروز شاهد جنبشهای ضدجهانیسازی و سبز نظیر تسخیر والاستریت هستیم. جنبشهای یونان، ایتالیا، اسپانیا و پرتغال در پی بحران سرمایهداری رخ داده است. این بحران زمانیکه در خاورمیانه با اشغال نظامی همراه میشود، از یکسو زمینه نوعی افراطگرایی را ایجاد میکند که با توجه به شرایط فرهنگی، مذهبی و تاریخی این منطقه به صورت بنیادگرایی اسلامی ظهور میکند و از سوی دیگر ظهور این پدیدهها منجر میشود غرب علاوه بر حضور اقتصادی و سیاسی دست به حضور نظامی بزند و حضور خود را در منطقه عریانتر کند. اما با توجه به وجود پیامدهای ناخواسته در کنشهای اجتماعی، نظریات توطئه عقیم هستند چراکه تئوریهای توطئه بحرانهای هویتی، تاریخی، اجتماعی، طبقاتی و شکاف مردم و حاکمیت را نادیده میگیرند. از اینرو، من هم درباره ردپای غرب در شکلگیری «داعش» و خروجی نهایی آن با شما موافقم؛ اما باید دومساله مهم را از هم جدا کرد: یکی وجود توطئه و دوم نظریه توطئه. امر سیاسی بدون توطئه ممکن نیست. اما این مساله به معنای صدق تئوری توطئه نیست؛ تئوریای که در پدیدآمدن فرآیندهای اجتماعی-سیاسی-تاریخی تمام تحولات را به اراده قادر قهار مطلقی تقلیل میدهد که میتواند هست را نیست کند و نیست را هست. من با این مساله مخالفم. با اینوجود، نتیجه «داعش» امروز اسلامهراسی است و پناهبردن بیش از پیش کشورهای منطقه به غرب و آمریکا و تحکیم پیوندهای امنیتی و نظامی با غرب. اما فراموش نکنیم «داعش» محصول تضادها و بحرانهای تاریخی، ایدئولوژیکی و اجتماعی است که در این منطقه وجود دارد. اگر این تضادها وجود نداشت، «داعش» نهایتا از یک فرقه فراتر نمیرفت. اما زمانیکه «داعش» پایگاه اجتماعی پیدا میکند، دیگر نمیتوان آن را یک فرقه افراطی دانست. مادامی که زمینههای این تضادها و بحرانها رفع نشود، ممکن است این پدیده به نام «داعش» از بین برود، اما با نام دیگری دوباره سر باز میکند. از دهه80میلادی، در پی تضعیف جریانهای چپ، جریانهای راست و افراطی رشد کرده است. در پی بحرانهای این دوره چپ از عرصه سیاسی جهان خارج شد، همچنین ایدئولوژیهای ناسیونالیستی نیز به بنبست رسیدند. در حالیکه پدیدههای استعمار، امپریالیسم و توسعهنیافتگی نیز به قوت خود باقی بود. این خلأ باید با ایدئولوژیای پر میشد؛ ایدئولوژیای که باید زمینههای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی داشته باشد. امروز این ایدئولوژیها با فرم و محتوای ایدئولوژیهای نوسلفی ظاهر شدهاند؛ یا به نام «القاعده»، یا «طالبان» یا «داعش».
علت ظهور داعش را باید در معنای انضمامی و تاریخی آن با تمام تناقضاتش جست؛ گردآمدن گروهی از آدمیان با ایدئولوژی سلفی- جهادی که در تقابل با سایر گروههای انسانی، امکان وقوع جنگ و کشتار را تنها وسیله برای شکلگیری قلمرو حاکمیت خود میدانند. از اینرو، بهنظر میرسد تجمع وحشیانه چندهزار آدم با فرقه مذهبی خاص که بهمنظور مقابله با سایر گروههای انسانی به یک سازماندهی نظامی-سیاسی هم رسیده، میتواند پس از تثبیت «مرزها» و برپاکردن درهای قانون، در ظاهر تمام شروط اصلی تاسیس یک ملت-دولت را بهعنوان نهادی مدرن تجربه کند. این امکان منوط به دوشرط است: نخست تصرف و اشغال نظامی بخشی از خاک سرزمین که مستلزم اعمال خشونت در سطحی گسترده است و دوم استقرار نوعی نظام قانونی یا حکومت در بخش تحتتصرف که مستلزم انحصاریکردن خشونت نزد قدرت واحدی به نام «دولت» است. بنابراین مواجهه با داعش باید از یکسو متوجه تاریخ سیاسی معاصر جهان عرب باشد که متاثر از سیاستهای پسااستعماری بعد از جنگهای جهانی و همچنین زیادهخواهیها و جزماندیشی نولیبرالیسم و سرمایهداری و از سوی دیگر متوجه موقعیت و ریشههای ایدئولوژیکی داعش است. اما داعش
بهعنوان یک جریان سلفی و نیرویی انتحاری نظم ژئوپلیتیک سوریه و عراق را برهمزده و در تلاش است با تشکیل دولتی جدید و محو مرزهای پیشین، مرزهای تازهای را برقرار کند. ایده اصلی آنها ریشه در جریان سلفیگری دارد که با ایدئولوژی سلفی-جهادی و تاسیس حکومت واحد اسلامی بهدنبال توسعه قلمرو خود از غرب چین تا شمال آفریقاست. به همین منظور سراغ هاشم آقاجری رفتیم و درباره تبار جریان سلفیگری و ریشههای تاریخی و ایدئولوژیک داعش گفتوگو کردیم. آقاجری با بازخوانی دقیق جریان سلفیگری در تاریخ اعراب و اسلام، این جریان را به دودسته سلفیهای سنتی و نوسلفی تقسیم میکند و داعش را یک گروه نوسلفی میداند. به باور او، داعش از یکسو بر بستر ریشههای تاریخی و ایدئولوژیکی و از سوی دیگر بر بستر ریشههای جامعهشناختی، طبقاتی و اجتماعی رشد کرده است. او حمله آمریکا به افغانستان و عراق را در کنار ریشههای تاریخی و سیاسی جهان عرب یکی از دلایل بروز واکنشهای جهادی و مبارزهجویانه در این مناطق میداند. او معتقد است شاید ائتلاف غرب بتواند داعش را به عنوان یک دولت شکست دهد و تضعیف کند، اما در کوتاهمدت نمیتواند آثار آن را از بین ببرد، چراکه
داعش ریشههای اجتماعی، فکری و تاریخیای دارد و با حمله نظامی از بین نمیرود. در نتیجه، آقاجری داعش را محصول تضادها و بحرانهای تاریخی، ایدئولوژیکی و اجتماعی موجود در این منطقه میداند و تاکید دارد مادامی که زمینههای این تضادها و بحرانها رفع نشود، ممکن است این پدیده به نام داعش از بین برود، اما با نام دیگری دوباره سر باز میکند. آنچه در ادامه میآید بخشی از گفتوگوی چندساعته ما با هاشم آقاجری است:
تبار جریانهای سلفیگری در تاریخ اسلام نشان میدهند این نحله در اواخر قرن گذشته میلادی و قرن اخیر بیش از هر زمانی با چالش روبهرو بوده است؛ از اقدامات آنها در مصر دهههای 70 و 80 میلادی تا ظهور «طالبان» در افغانستان. به نظر شما اقدامات و خیزش سلفیها و نزاع آنها با غرب و حکومتهای منطقه چه تباری دارد و ارتباط میان آنها چیست؟
سلفیگری جریانی ریشهدار در تاریخ اسلام است. البته به نظرم باید سلفیگری را از نوسلفیگری تفکیک کرد. نوسلفیها، سلفیهای جهادیاند که ظهور و بروز آنها عمدتا به دهه80میلادی قرنبیستم برمیگردد. اگر بتوان بهلحاظ تاریخی و ایدئولوژیکی نقطه معینی برای این جریان مشخص کرد باید به «سیدقطب» بازگشت. او عضو اخوانالمسلمین و تحتتاثیر «ابولاعلی مودودی»، متفکر پاکستانی بود که ایده تاسیس حکومت اسلامی را مطرح کرده بود. بعد از کودتای افسران آزاد در مصر و تضادی که میان «جمال عبدالناصر» و افسران آزاد با اخوانالمسلمین پیش آمد، سرکوب اخوانیها آغاز شد. در این میان جریانی افراطی و جهادی شکل گرفت که نظریهپرداز اصلی آن «سیدقطب» بود. این جریان در مصر و در دهههای1970 و 1980 متفکران خاص خود را نیز پیدا کرد. افرادی همچون «صالح سریه» که در سال1973 رسالهای به نام «رسالهالایمان» نوشت و «محمد عبدالسلامفرج» که در سال1980 «رساله الفریضهالغائبه» را در ادامه آثار سیدقطب نوشت. این جریان بهتدریج در مصر بهعنوان جریانی تندرو از اخوان جدا شد و «جماعت الجهاد» و سازمان «التکفیر و الهجره» را بهوجود آورد. از سوی دیگر پدیده اسراییل نیز در کنار دیکتاتوریهای نظامی در جهان عرب و انسداد هرگونه فعالیت سیاسی برای این گروههای اسلامی باعث شد آنها مشی ترور در پیش بگیرند که ترور «انور سادات» توسط خالد اسلامبولی از نمونههای اولیه آن بود. در همین حال حمله شوروی به افغانستان این کشور را به بوته آزمایشی برای تمام جریانهای نوسلفی بدل کرد؛ جریانهایی که برای جهاد با کفار روانه آنجا شدند. پس از مبارزات جهادی در افغانستان و شکلگیری نیروهای نوسلفی اعم از «طالبان» و «القاعده» و به دنبال آن حمله 1991 آمریکا به عراق و سپس همدستی عربستان و کویت با آمریکا علیه صدامحسین، جریاناتی به وجود آمد که علاوه بر مبارزات ضدآمریکایی و ضدشوروی به سمت مبارزه با حکومتهای کشورهای مسلمان پیش رفت. حوادث 11سپتامبر، اتفاقات بوسنیوهرزگوین، چچن، قفقاز، تاجیکستان، جبهه مورو در میندانائوی فیلیپین، حوادث شمال آفریقا و سایر بحرانهای جهان اسلام نیز به رشد جریانهای نوسلفی دامن زد.
با توجه به تقسیمبندی شما، ایدئولوژی سلفیگری چه مسیری در تاریخ اسلام طی کرده؟ همچنین ارتباط نوسلفیها با سلفیهای سنتی چگونه بوده و هست؟ چگونه میتوان ردپای نوسلفیهای امروز را در تاریخ آنها دنبال کرد؟
سلفیهای جهادی همچنان با سلفیهای سنتی، پیوندهای تاریخی و منابع ایدئولوژیک یکسانی دارند. نقطه شکلگیری سلفیگری در تاریخ اسلام به مناظره «احمدبنحنبل» با معتزله در قرندومهجری بازمیگردد. مأمون و خلفای بعد از او همچون «معتصم»، بیشتر طرفدار معتزله بودند. نزاع معتزله با مخالفانش در باب نسبت عقل و نقل (متن مقدس) بود. اگر معتزله عقلگرا و معتقد به تاویل بودند در مقابل «احمدبنحنبل»، فقیه و محدثی بهشدت نصگرا بود و در عصر محنت (عصر شکنجه و حبس مخالفان معتزله)، بر سر حرف خود مبنی بر قدیمبودن کلام الاهی ایستاد و به زندان افتاد و با معتزله مبارزه کرد. اما «متوکل» در زمان خلافت خود تغییر موضع داد و از «احمدبنحنبل» جانبداری کرد. خاطره مقاومت «احمدبنحنبل» بهعنوان نماد جریان سلفی تا امروز نیز باقی مانده. البته در قرنسوم با ظهور تدریجی اشاعره و پیروان «ابوالحسن اشعری» که موضع معتدلی داشتند، مخالفت با معتزله در حالی شدت گرفت که آنها موضع افراطی و ضدعقلی حنابله را نیز قبول نداشتند. مجددا در قرنچهارم، خلیفه «القادر بالله» عباسی به حنابله روی آورد و این قرن، قرن احیای حنبلیگری بود.
نقطهعطف بعدی مربوط به قرنهفتم هجریقمری است که قرن بحران در جهان اسلام است؛ دورانی که مغولها حمله کردهاند، خلافت در بغداد سقوط کرده، جنگهای صلیبی آغاز شده و جهان مسیحی بیتالمقدس را فتح کرده و جنگی 200ساله علیه مسلمانان به راه افتاده است. در این شرایط «احمدبنتیمیه» در سوریه ظهور کرد که هم روحیه جنگندگی ابنحنبل را داشت و هم با آثاری که نوشت علیه مسیحیان و تمام فرق و ادیان غیراسلامی و قرائتهای اسلامی عقلگرا و عرفانگرا از جمله معتزله، تشیع، عرفا و متصوفه مقاومت کرد و زندانی شد. او دومین نماد سلفیها در تاریخ اسلام است. احمدبنتیمیه پیروانی داشت که پس از او نیز به راهش ادامه دادند.
و اما سومین نقطهعطف در قرندوازدهم و با «محمدبنعبدالوهاب» رخ داد. او در عربستان نهضتی را آغاز کرد که همچون احمدبنتیمیه و احمدبنحنبل ادعای احیای اسلام و مبارزه با بدعت و بازگشت به سنت سلف صالح را مطرح میکرد. جنبش سلفیگری مبنای اسلام را سنت سلف صالح میداند و منظورش صحابه و تابعین هستند؛ در درجهاول خلفای راشدین و سپس صحابهای که در زمان پیامبر میزیستند چراکه بهنظر آنها تنها در همین دوره، اسلام ناب و اصیل محقق شده بود؛ عصری که عصر طلایی اسلام میپنداشتند و گمان میکردند بعد از آن اسلام منحرف شده و آنها وظیفه احیای آن را دارند و باید آثار شرک، کفر و گمراهی را از سطح جامعه بزدایند. در این قرن ابنعبدالوهاب و ابنسعود با یکدیگر همدست شدند. ابنسعود فرماندهی نظامی بود و عبدالوهاب نیز مغز متفکر جنبش سلفی. آندو در همان دوره با کمک هم توانستند نجد، مکه و مدینه را تصرف کنند و سپس به عراق، کربلا، نجف و عتبات شیعه در عراق حمله کنند. چون به باور سلفیها زیارت آرامگاه اولیا و امامان شرک است و براساس سنت سلف صالح این آثار را باید از بین برد. در این حملات هزاراننفر از شیعیان کربلا و عراق کشته شدند و خرابیهای زیادی به بار آوردند. از سوی دیگر قدرت امپراتوری عثمانی نیز از قرندوازدهم رو به ضعف و افول گذاشته بود و نفوذ غرب و استعمار در سرزمینهای اسلامی رو به گسترش بود، هرچند در مقابل این جریانها در قرنسیزدهم متفکرانی در جهان اسلام پیدا شدند که بر خلاف سلفیهای گذشته مقتضیات عصر مدرن را درک کرده بودند و بهدنبال نوعی اصلاح در تفکر مذهبی بودند؛ افرادی همچون سیدجمالالدین اسدآبادی، «شیخمحمد عبده» و «کواکبی»؛ آنها ضمن اینکه بر بازگشت به سنت سلف صالح تاکید داشتند اما این بازگشت به معنای نفی تمامعیار دستاوردهای بشر نبود. آنها هم به اصلاح اندیشه اسلامی و هم به اجتهاد معتقد بودند. سیدجمال یا محمد عبده بر خلاف سلفیهای گذشته مخالف بازگشت مکانیکی و نصگرایانه بودند و میکوشیدند اسلام را با مظاهر تمدن جدید وفق دهند. اما در همین قرن13قمری (19میلادی) در برخی مناطق جهان اسلام همچون هند و الجزایر که تحت استعمار بودند شاهد شکلگیری جنبشهای سلفی و در عینحال ضداستعماری هستیم؛ مثل جنبش «امیر عبدالقادر» در الجزایر یا «احمد قادیانی» در هند. اما در میان یاران «سیدجمال» و «محمد عبده» که بهدنبال سلفیگری اصلاحطلبانه بودند، «رشیدرضا» بر خلاف استادش «عبده»، گرایشات سلفی افراطی داشت تا اصلاحطلبانه. او پیشدرآمد «حسنالبنا» در مصر بود؛ جریانی که بعدها به «اخوانالمسلمین» معروف شد؛ سازمان گستردهای که از مساجد و هیاتها بهوجود آمده بود. «اخوانالمسلمین» در آغاز راه با «افسران آزاد» در مصر علیه سلطنت مبارزه میکند اما بعد از پیروزی «افسران آزاد»، تضاد میان ملیگرایان سکولار (افسران آزاد) و اخوانیهای سلفی آشکار میشود و کار به درگیری و ستیز میکشد. «عبدالناصر» نیز با مشت آهنین، اخوانیها را سرکوب و با دستگیری رهبران «اخوان» این گروه را غیرقانونی اعلام میکند. «سیدقطب» هم در دوره «ناصر» اعدام میشود. این در حالی است که مساله اسراییل و فلسطین نیز بعد از جنگجهانی دوم به وجود آمده. به همین دلیل از دل «اخوانالمسلمین» که جریان سلفی سنتگرا بود، یک جریان نوسلفی جهادی شکل میگیرد و اتفاقها و بحرانهای کشورهای اسلامی، موجب رشد و گسترش این گروهها میشود. رهبران این گروهها عمدتا سابقه تحصیلات فقهی ندارند و غالبا فارغالتحصیل رشتههای پزشکی و مهندسی هستند. اما سنتهای فکری و ایدئولوژیک آنها در وهله اول وامدار احمدبنحنبل و ابنتیمیه و عبدالوهاب بود و در دوره معاصر سیدقطب و فرج عبدالسلام و دیگران. در نتیجه آنها از یکسو، بر بستر ریشههای تاریخی و ایدئولوژیکی و از سوی دیگر بر بستر ریشههای جامعهشناختی و طبقاتی و اجتماعی رشد کردند. به این معنا که این گروهها عمدتا در میان طبقاتی پایگاه داشتند که غالبا اقشار حاشیهای در جامعه هستند. از نیمهدوم قرنبیستم، بهخصوص در دهههای70 و 80میلادی به بعد، دیکتاتوریهای نظامی و «سکولار» در کشورهای اسلامی با مدلهای رشد و توسعه سرمایهدارانه موجب فاصله طبقاتی و گسترش فقر و حاشیهنشینی در میان طبقات فرودست شهری و روستاییان شدند و بهلحاظ جامعهشناختی جریانات نوسلفی توانستند در این مناطق یارگیری کنند.
بر این اساس چه نسبتی میان «داعش» بهعنوان یک جریان سلفی و نمونههای مشابه در جریان بنیادگرایی وجود دارد؟ آیا نحوه بهوجودآمدن این جریان را میتوان از دیگر گروههای سلفی تمییز داد؟ محتوای ایدئولوژیک «داعش» را چطور؟
حمله آمریکا به افغانستان و عراق واکنشهای جهادی و مبارزهجویانه را تشدید کرد تا جاییکه ««القاعده» » در واکنش به مظاهر مدرنیته و دموکراسی غربی رشد کرد. بعد از «القاعده»، در گروههایی نظیر «داعش» جابهجایی استراتژیکی رخ داد. آنها به این نتیجه رسیدند که مساله فوریشان پیش از آمریکا و دولتهای غیرمسلمان غربی مساله دولتهای ظاهرا مسلمان اما در واقع کافر است. در همین مقطع نوسلفیها اسلام و کفر را بازتعریف کردند. آنها معنایی مضیق از اسلام ارایه کردند و در مقابل مفهومی بسیار موسّع از کفر. در نظر آنها اسلام و سلف آنها کسانی هستند که مثل آنها فکر میکنند و «دیگری» نیز تمام کسانی هستند که برخلاف آنها میاندیشند هرچند به ظاهر مسلمان باشند. یکی از شعارهای آنها این است: «من لم یکفر الکافر فهو کافر» (هرکس کافری را کافر نداند؛ خود، کافر است). آنها خطر مسلمانهای غیر از خود و در راس آنها حکومتهای کشورهای اسلامی را فوریتر میدانند. در نتیجه در نظر آنها سرنگونی این حکومتها مقدم بر مبارزه و جنگ با غرب و آمریکا بود. اگر «حسنالبنا» میکوشید از پایین و با کتابنوشتن و منبررفتن اسلام را تبلیغ کند، نوسلفیها علاوه بر شعار عمومی همه سلفیها یعنی «الاسلام هو الحل» (تنها راهحل اسلام و اجرای شریعت است) به این نتیجه رسیدند که باید جهان سرتاپا کفر و ضلالت و «جامعه جاهلی» را با جهاد و به روش قهرآمیز نجات دهند. محمدعبدالسلامفرج در رساله خود مینویسد: «فریضه و واجب غایب جامعه اسلامی، جهاد است.» جهاد از نظر آنها «واجب عینی» است. در گذشته سلفیها و در کل فقه سنی و شیعه جهاد را یک واجب کفایی میدانستند. تشیع، «جهاد ابتدایی» را در عصر غیبت امام حرام میدانست و میداند. به این معنا که حمله به کشورهای دیگر به قصد کشورگشایی و جهاد در فقه شیعه بیشتر جنبه دفاع از «دارالاسلام» و سرزمینهای اسلامی دارد. اما در میان نوسلفیها جهاد، به جهاد ابتدایی و تهاجمی تغییر میکند و به «واجب عینی» تبدیل میشود. از اینرو، نوسلفیها هم ریشههای تاریخی ایدئولوژیک دارند و هم ریشههای جامعهشناختی و طبقاتی و هم ریشههای سیاسی. ریشههای سیاسی به استعمار، امپریالیسم، صهیونیسم و دیکتاتوریهای نظامی در جهان عرب بازمیگردد. از سوی دیگر؛ جنگ داخلی سوریه عنصری را برجسته کرد که میتوان ردپای این عوامل را در آن دید. مردم سوریه در آغاز با تظاهرات مسالمتآمیز اعتراض خود را اعلام کردند و گفتمان آنها یک «گفتمان مدنی» و دموکراتیک برای کسب حقوق سیاسی بود. اما بعد از ناهمراهی حکومت با این مطالبات، دموکراتها، میانهروها و سکولارها از صحنه خارج شدند و زمینه برای جریانهای تندرو فراهم شد. به اینها ورود قدرتهای جهانی و منطقهای را اضافه کنید. جنگی که ابتدا در چارچوب ملی سوریه بود، در معرض تلاشها برای مبدلشدن به جنگ فرقهای شیعه و سنی قرار گرفت. با تبلیغاتی هدفمند، نوسلفیهای تکفیری و جهادی از شرق و غرب عالم برای کمک به سنیهای هممذهب خود به سوریه سرازیر شدند. دولتهای منطقه نیز همچون عربستان، قطر و ترکیه که با ایران در حال رقابت منطقهای هستند از آنها حمایت کردند. هرچه این جنگ ادامه پیدا کرد در محیط داخلی سوریه ترکیب «اپوزیسیون» اسد به نفع نیروهای تندرو، ابتدا به نفع «القاعده» و «جبهه النصره» و بعد «داعش» تغییر یافت. «داعش» نیز خود یک جریان انشعابی از « القاعده» است و رهبران اصلی آنها همچون «ابومصعب زرقاوی» و «ابوبکر بغدادی» سوری و عراقی بودند. خلأ قدرت در عراق و برخی نارضایتیها در نواحی سنینشین عراق مثل استانهای «الانبار» و «موصل» موجب شد تا ««داعش»» بتواند بهسرعت مناطق وسیعی را تصرف کند. تا حدی که امروز خطر «داعش» تمام دولتهای منطقه و جهان را تهدید میکند و ائتلاف گستردهای علیه «داعش» شکل گرفته است. تفاوت «داعش» با «القاعده» در اولویت مبارزه آنهاست. برخلاف «القاعده» که مدعی ایجاد خلافت اسلامی نبود و اولویت مبارزه با کفار غیرمسلمان و آمریکا را در دستور کار داشت، هدف اصلی، فوری و بلافصل «داعش» ادعای تاسیس خلافت خودخوانده اسلامی است که ریشه در تاریخ اسلام سلفی دارد.
فارغ از اقدامات جهانی و همچنین بازنشر ایدئولوژی سلفیگری، به نظر میرسد «داعش» بیش از آنکه همچون نمونه مشابه سالهای اخیر یعنی «القاعده» صرفا در پی فرم سازماندهی شبکه انتحاری و جهادی خود باشد، دنبال فرم سازماندهی متمرکز دولتی در جغرافیایی خاص است. آیا میتوان این تلاش را به معنای تلاش برای بازیابی «هویتی تاریخی» دانست؟ به نظر شما، با تعیین قلمرو و مرز و تشکیل دولت آیا خصوصیت ناسیونالیسم عرب را هم میتوان به انگیزههای «داعش» افزود؟ اگر چنین است، این هویت تاریخی در ادامه احیای جریان پانعربیسم است یا در گرو جریان سلفی-تکفیری؟
خیر، به هیچ عنوان. «داعش» بهشدت ضدناسیونالیسم است و به همین دلیل تمام مبارزانی که از اقصی نقاط جهان به آنها پیوستند، در یکمراسم نمادین تمام پاسپورتها و هویت ملی خود را سوزاندند. آنها مدعی ایجاد «خلافت اسلامی» بدون مرز هستند. البته پیش از «داعش» نیز برخوردهای مشابه در گذشته نزدیک داشتهایم؛ همچون ادعای امارت اسلامی چچن و قفقاز، یا امارت اسلامی در افغانستان به خلافت «ملاعمر». اما «داعش» با همه آنها تفاوت دارد؛ چراکه توان و قدرت نظامی و اقتصادی «داعش» قابل مقایسه با آنها نیست. استراتژی «داعش» دنبال تکرار فتوحات صدر اسلام است. نقشه جغرافیاییای که «داعش» ترسیم کرده، در گام نخست دنبال احیای امپراتوری عظیم گذشته از مرزهای چین تا اسپانیاست و نقطه شروع آن نیز عراق و سوریه است. چون اولا، رهبرانشان متعلق به این دوکشور هستند. ثانیا، امروز در عراق و سوریه با خلأ قدرت روبهرو هستیم. فتوحات صدر اسلام هم از عراق و شام یعنی سوریه امروزی آغاز شد و سپس ادامه یافت. «داعش» درصدد شبیهسازی همین روند است تا رنگولعاب اسلامی به ادعاهای خود بزند. از اینرو، میکوشد نخست در خاورمیانه یک خلافت خودخوانده اسلامی ایجاد کند. سپس با ادعای داشتن یک ایدئولوژی آخرالزمانی، مدعی پایاندادن به عصر جاهلی شود و تمدن شیطانی مدرن را نابود کند. به اینترتیب، بخشی از مبانی ایدئولوژیک «داعش» با سلفیهای قدیم مشترک است. در نظر آنها اجرای شریعت - البته با قرائت ادعایی
آنان - راهحل تمام مشکلات است. درواقع نصگرایی بهدنبال رد هرگونه تاویل و عقلگرایی و نفی تمام مظاهر مدرنیته مثل دموکراسی است. «داعشی»ها دموکراسی را کفر میدانند. از اینرو، خلافت خودخوانده را نه برای کشوری خاص، بلکه برای تمام مسلمین جهان اعلام میکنند. در نظر آنها منازعه حاضر، منازعه امپریالیسم و استعمار با جهان توسعهنیافته نیست، بلکه درک و تصور آنها از استعمار فهمی پیشامدرن است. آنها جنگ امروز را همانند «جنگصلیبی» میدانند.
اما با توجه به موافقتنامه« سایکس-پیکو»، پس از جنگجهانی اول، مرزهایی در این منطقه کشیده شد که نتوانست مرزهای مبتنیبر دولت-ملت باشد و «داعش» دقیقا در این مرزها شکل گرفت. آیا با وجود ریشههای ناسیونالیستی میتوان تا این حد قضیه را صرفا ایدئولوژیک کرد؟ آیا میتوان از سهم تغییرات ژئوپلیتیک و سیاستهای پسااستعماری برای تولید قلمرو در این منطقه چشمپوشی کرد؟ اگر این مولفه را کنار بگذاریم، پیامد فرآیند قلمروسازی «داعش» در تولید یک ملت-دولت جدید را چگونه میتوان نشان داد؟ همان چیزی که در ترجمه عربی nation-state به «دوله القومیه» شناخته میشود.
فراموش نکنید سلفیگری و نوسلفیگری زمانی رشد مییابند که ایدئولوژیهای دیگر به بنبست رسیده باشند. «پانعربیسم» در «ناصریسم» و «بعثیسم» به بنبست رسید. حتی شاهد انسداد «سوسیالیسم» در زمان «ناصر» بودیم. از دل «سکولاریسم» نیز رژیمهایی شکل گرفتند که ماهیتی دیکتاتوری یافتند. درست است، قرارداد «سایکس-پیکو»، نوعی مرزکشی مصنوعی از بالا بود؛ تشکیل ملت-دولتهایی که بهواقع با دولتهایی بدون ملت ساخته شد. از اینرو، بنا بود در این کشورها نهادی به نام ارتش در محدوده این مرزها ملتسازی کند. اما عملا موفق نشدند. چون این مرزها نه براساس واقعیتهای تاریخی بود و نه جمعیتشناختی، بلکه تنها بر اساس سهم قدرتهای پیروز در جنگ جهانی بود. البته بحران ملت-دولتسازی مختص این کشورها هم نبود و در بسیاری از کشورهای آسیایی و آفریقایی وجود داشت، کشورهایی که ساختار جامعهشان قبیلهای بود و در آنها همبستگیهای ملی اساسا شکل نگرفته بود؛ از افغانستان تا سومالی و نیجریه و یمن. بالاترین هویت در این کشورها هویت قبیلهای بود و این هویتها نمیتوانستند هویت ملی را بربتابند. از اینرو، شکلگیری هویت ملی و ساختن ملت-دولت عملا شکست خورد و به آلترناتیوی برای تبدیل به امت-دولتسازی شد. امروز «داعش»، مدعی ایجاد امت-دولت به عنوان پاسخی به بحران ملت-دولت است. پس بر این اساس، ایدئولوژی «داعش» یک ایدئولوژی «انترناسیونالیستی» است نه «ناسیونالیستی». اما علت اینکه فعالیت آنها در این منطقه آغاز شده، شکنندگی و تصنعیبودن مرزهاست. تاکنون تنها ارتش و دیکتاتوری و سرکوب توانسته بود نظمی ظاهری در این کشورها به وجود آورد. در کشورهایی که پروژه ملت-دولتسازی و ساخت نهادهای مدرن در آنها پیشروتر بود، به همین نسبت بحرانها نیز کمتر بوده است؛ به عنوان مثال تونس. تونس در مقایسه با یمن و دیگر کشورهای منطقه بحرانهای بسیار کمتری از سر گذراند چراکه در تونس محور نظم ارتش نبود، بلکه یک جامعه مدنی ساخته شده است.
قرارداد سایکس-پیکو و تجربه جنگ سرد و حمایت از دیکتاتوریهایی که یا در اردوگاه شرق بودند یا در اردوگاه غرب، اسلامگرایی را در این کشورها به سوی افراطیگری سوق داد و نتیجه این روند چیزی جز بنیادگرایی ستیزهجو نبود که به هیچوجه قصد سازش با مدرنیته را ندارد. قانوناساسی از نظر سلفیها کفر است چراکه احکام آن غیرالاهی است. در نظر آنها انتخابات باید تعطیل شود و نهایتا اهل حل و عقل و نه تمام توده مردم با خلیفه بیعت کنند. در این کشورها هیچگاه ملت شکل نگرفت؛ یا «نظم آهنین» صدامحسین بعثی در کار بود یا دیکتاتوری قذافی و... از «انصار الشریعه»، «انصار الاسلام »در صحرای سینا تا «الشباب» و «بوکوحرام »در آفریقا و جریانهای بنیادگرای افراطی در فیلیپین و بنگلادش از جمله نمونههای پاسخ به این مدلها است. فراموش نکنید «داعش» امروز دومخالف جدی دارد: نخست «القاعده» که «داعش» را افراطی میداند و دوم «الازهریها» و سلفیهای سنتگرا. از اینرو، ریشههای عینی و ذهنی قدرتگیری «داعش» برای فراتررفتن از عراق و سوریه است تا بتواند مرزهای خلافت اسلامی را به مرزهای قرون سوم و چهارمهجری برساند. شکست عثمانی و انقراض خلافت عبدالمجیددوم واکنش به احیای خلافت را از همان دوره آغاز کرد؛ در حقیقت سلسلهجنبشهایی که در کشورهای عربی، هند و پاکستان شکل گرفت و درپی احیای خلافت بودند. اما جهان آن روز آماده پذیرش چنین پیامی نبود؛ حال آنکه جهان امروز، جهانی است که دوجنگجهانی، «جنگسرد» و فروپاشی بلوک شرق را از سر گذرانده و در پی حملات و کشتار آمریکا به منطقه خاورمیانه و بالکان و خرابیهایی که به بار آورده با خلأ قدرت منطقهای و بهتبع آن با پدیدهای مثل «داعش» روبهرو شده است. فراموش نکنید بنیادگرایی جهادی در درون خود دوشق است؛ شق اول بنیادگرایی فرقهای است که «القاعده» را میتوان در این دسته جای داد، دوم بنیادگرایی «پوپولیستی» و تودهای است که «داعش» را میتوان از این شق دانست. در واقع «داعش» تکاملیافته «القاعده» بهصورت «پوپولیستی» است. در نتیجه در پدیده «داعش» با نوعی «بینالملل» روبهروییم. از اینرو، به نظر میرسد «داعش»، مدعی مدل حکومتی تحت عنوان «امت» است؛ امتی که مرز و هویت ملی ندارد.
پس یارگیری «داعش» از جوانان غربی چه دلایلی میتواند داشته باشد؟
«داعش» نوسلفیگری جهادی را در عصر شبکههای اجتماعی پیش میبرد. از همین شبکههای اجتماعی که یکی از پیامدها و نتایج جهانیسازی بوده، به همان اندازه که آمریکا، سرمایهداری و جهان مدرن غرب از آن بهره برده، نیروهای ضدمدرنی همچون «داعش» نیز نهایت استفاده را برای تبلیغ، آموزش و عضوگیری میبرد. از سوی دیگر، کسانی که با پاسپورت غربی به «داعش» میپیوندند، معمولا از نسل دوم و سوم مهاجران مسلمانی هستند که دچار بحران هویتند و با تبعیضهای اجتماعی-سیاسی دستوپنجه نرم میکنند. غالب آنها در کشورهای غربی دچار بحران هویتند و «داعش» به آنها هویت میدهد. از اینرو، جریانهای اسلامی کنونی در جهان اسلام به چهارگفتمان تقسیم میشوند: نخست، گفتمان اسلام سنتگرا که در واکنش به گفتمان تجدد شکل گرفت و اسلامی معتدل را نمایندگی میکند که با اسلام استشهادی و انتحاری هیچ نسبتی ندارد. حتی برخی از جریانهای این گفتمان که اتفاقا سلفیهای سنتی هستند، ایدئولوژی حکومتهای محافظهکارند. بهعنوان مثال «الازهر» در مصر را در نظر بگیرید که نهاد رسمی سلفی سنتگراست و با تمام حکومتهای مصر از «سادات» تا «مبارک» و حتی امروز، «السیسی» کنار میآید. دسته دوم گفتمان اسلام بنیادگراست که در تلاش برای احیای تمدن و خلافت اسلامی از طریق عمل قهرآمیز، کنش مسلحانه و جهاد عمومی است. اندیشه این دسته آخرالزمانی است، تودهای و «پوپولیستی» میاندیشند و عمل میکنند، نمای انقلابی دارند و ممکن است شایبه فریبنده حمایت از فقرا و فرودستان را هم داشته باشند. دسته آخر، گفتمان اصلاحطلبان نوگرایان اسلامی است که بعد از «بهارعربی» به حاشیه رانده شد. امروز متاسفانه در این کشورها دست بالا را نه گفتمان سنتگرا و نوگرا، بلکه گفتمان بنیادگرای نوسلفی جهادی دارد. در این میان، جریان روشنفکری دینی در ایران با گفتمان نوگرایانه زمینهای را فراهم آورد که عملا از نشر و گسترش گفتمان اسلام بنیادگرا جلوگیری کرد. از اینرو، روشنفکری دینی در کنار عوامل تاریخی و فرهنگی ایران یکی از دلایل مهم در پیشگیری از رشد بنیادگرایی بود. غیر از این سهگفتمان، گفتمان جدیدی در کشورهای اسلامی، از جمله ایران در حال ظهور است که من آن را گفتمان «پسااسلامیست» مینامم. نظیر این را میتوان با گفتمان «پساسکولاریسم» که در اندیشههای هابرماس شکل گرفت، دنبال کرد؛ گفتمانی که «هابرماس» در تقابل و فاصلهگیری از «سکولاریسم بنیادگرا» مطرح میکند. «سکولاریسم بنیادگرا» در تلاش بود تا دین را نهتنها از عرصه حکومت، بلکه از عرصه حیات اجتماعی طرد کند. به نظرم گفتمان «هابرماس»، همگرا و همسو با گفتمانی است که من آن را «پسااسلامیست» میدانم. این گفتمان از تلفیق نهاد دین و حکومت عبور کرده و پذیرفته باید «ملتسازی» را بر اساس حقوقبشر و شهروندی و حقوق برابر همه انسانها انجام داد. در واقع؛ این گفتمان بیشتر بهدنبال اسلام اجتماعی و برخاسته از خاستگاه دولت-ملتهاست.
این در حالی است که جریانهای بنیادگرایی سلفی و جهادی نظیر «داعش» باوجود آنکه بر شکلگیری حکومت اسلامی تاکید دارند قایل به حکومت ملی نیستند، آیا این مساله میتواند آنها را به بنبست سیاسی برساند؟
کاملا درست است؛ ما امروز در عصر ملت-دولت زندگی میکنیم. تمام جریانات گفتمان اسلامی از سنتگرا تا بنیادگرا تا زمانیکه پیشامدرن باشند و بهدنبال دوران قبل از ملت-دولتها، نمیتوانند راه به جایی ببرند. ممکن است در تبوتاب وضعیت بحرانی امروز، عراقیها، مصری و سوریها به تعلقات ملی خود چندان وقعی ننهند، اما حتی در این کشورها که پروژه ملت-دولتسازی برنامهای ناتمام و شکننده است، پروژههای «پاناسلامیستی» و «پانعربیسم» نیز راه به جایی نمیبرد. امروز عصر ملت-دولتهاست و به نظر میرسد پروژه «داعش» شکست خواهد خورد زیرا مدعی جمعکردن تمام مسلمانان جهان زیر بیرق واحد خود است.
بر این اساس، تشکیل دولت و قلمروسازی «داعش» که باید در عمل وارد روابط بینالمللی سیاسی و اقتصادی در سطح جهانی شود، چگونه امکانپذیر خواهد بود؟ آنها امروز وارد مناسبات اقتصادی منطقهای شدهاند؛ حتی به فروش نفت هم متوسل شدهاند. به نظرتان آینده «داعش» با سویه پیشامدرنش در جهان مدرن چگونه خواهد بود؟
«داعش» محصول تضادهای مدرن است، در حالی که سرشتی پیشامدرن و حتی ضدمدرن دارد. «داعش» قطعا در پروژه دولتسازی شکست خواهد خورد. چون نمیتواند در مناسبات کنونی جهان که از یکسو مبتنی بر ساختارهای دولت ملی و از سوی دیگر مبتنی بر قوانین، نهادها و سازمان بینالمللی است، دوام بیاورد. اگر «داعش» امروز توانسته نفت هم بفروشد، به دلیل تضادها و شکافهایی است که در جبهه مقابل وجود دارد. از اینرو، تا زمانیکه تضادهای منطقهای - از ترکیه و عربستان تا اسراییل - وجود دارد، «داعش» میتواند به زیست خود در این شکاف ادامه دهد. از سوی دیگر، از حمله آمریکا به افغانستان حدود 13سال میگذرد، اما «طالبان» از بین نرفته. اگرچه «طالبان»، بهعنوان دولت از بین رفت، بهعنوان یک جریان بنیادگرا هنوز مقاومت میکند و وجود دارد. از بینرفتن «طالبان» یا «داعش» بهلحاظ اجتماعی در گرو تغییرات و تحولات ساختاری در این جوامع است. مادامی که فقر، تبعیض و ریشههای فکری تغذیهکننده این جریانهای بنیادگرا وجود دارد، این جریان ادامه پیدا خواهد کرد. به نظرم حتی ائتلاف غرب شاید بتواند «داعش» را بهعنوان یک دولت شکست دهد و تضعیف کند، اما در کوتاهمدت نمیتواند آن را از بین ببرد چراکه «داعش» ریشههای اجتماعی، فکری و تاریخیای دارد که با حمله نظامی از بین نمیرود. در حالیکه این حملات حتی گاه کور هستند و موجب تشدید جریانهای بنیادگرایی در این کشورها میشوند نظیر آنچه در حین و پس از حمله آمریکا به افغانستان شاهد بودیم. از اینرو، عکسالعمل منطقه خاورمیانه به دلیل یکهتازی آمریکا و آسیبهایی که به منطقه وارد کرده، به صورت حمایت منفعل یا فعالانه مردم این کشورها از جریانهای بنیادگرا بوده است.
ولی در عین حال که شاهد علیتی درونی و بیرونی در پیدایش «داعش» هستیم، خروجی نهایی این اتفاقات، پیام مشخصی است که سرمایهداری جهانی و «نولیبرالیسم» آمریکایی درصدد ارسال آن است: اینکه در نبود دموکراسی آمریکایی چیزی نمیماند جز جهادگرایی «القاعده» یا «داعش». در واقع خلأیی که باید توسط جریانهای رادیکال انقلابی پر شود، به دست بنیادگرایی سلفی-جهادی پر میشود.
دومساله مهم را باید از هم تفکیک کرد: نتایج کنشها و پیامد سیاستها را از انگیزهها و اهداف کنشها. ممکن است نتیجه عمل «داعش» در نهایت به نفع غرب باشد، اما به نظرم تاییدکننده تئوری توطئه در این زمینه نیست. متاسفانه امروز تئوری توطئه زمینه روانی بسیار مقبولی یافته است؛ تئوریای که حتی انفجار 11سپتامبر را کار آمریکاییها میدانست.
مساله نه صرفا «توهم توطئه»، بلکه دوگانه «دموکراسی لیبرال» یا «بنیادگرایی مذهبی» است که محصول فضای ایدئولوژیک پس از «11سپتامبر» است؛ همان دوگانهای که با «بهارعربی» متزلزل شد. بیش از یکدهه فضای تبلیغاتی در اروپا و آمریکا، برای همگان تردیدی نگذاشته بود که در غیاب دموکراسی غربی در منطقه خاورمیانه چیزی رشد نمیکند مگر انواع و اقسام بنیادگرایی. تنها با «بهارعربی» بود که این باور عمومی به لرزه افتاد. آیا میتوان این امر را به توهم توطئه فروکاست؟
درست است، اما فراموش نکنیم روند جهانیشدن نولیبرالیسم آثار خود را در تمام جهان گذاشته است. حتی در غرب نیز امروز شاهد جنبشهای ضدجهانیسازی و سبز نظیر تسخیر والاستریت هستیم. جنبشهای یونان، ایتالیا، اسپانیا و پرتغال در پی بحران سرمایهداری رخ داده است. این بحران زمانیکه در خاورمیانه با اشغال نظامی همراه میشود، از یکسو زمینه نوعی افراطگرایی را ایجاد میکند که با توجه به شرایط فرهنگی، مذهبی و تاریخی این منطقه به صورت بنیادگرایی اسلامی ظهور میکند و از سوی دیگر ظهور این پدیدهها منجر میشود غرب علاوه بر حضور اقتصادی و سیاسی دست به حضور نظامی بزند و حضور خود را در منطقه عریانتر کند. اما با توجه به وجود پیامدهای ناخواسته در کنشهای اجتماعی، نظریات توطئه عقیم هستند چراکه تئوریهای توطئه بحرانهای هویتی، تاریخی، اجتماعی، طبقاتی و شکاف مردم و حاکمیت را نادیده میگیرند. از اینرو، من هم درباره ردپای غرب در شکلگیری «داعش» و خروجی نهایی آن با شما موافقم؛ اما باید دومساله مهم را از هم جدا کرد: یکی وجود توطئه و دوم نظریه توطئه. امر سیاسی بدون توطئه ممکن نیست. اما این مساله به معنای صدق تئوری توطئه نیست؛ تئوریای که در پدیدآمدن فرآیندهای اجتماعی-سیاسی-تاریخی تمام تحولات را به اراده قادر قهار مطلقی تقلیل میدهد که میتواند هست را نیست کند و نیست را هست. من با این مساله مخالفم. با اینوجود، نتیجه «داعش» امروز اسلامهراسی است و پناهبردن بیش از پیش کشورهای منطقه به غرب و آمریکا و تحکیم پیوندهای امنیتی و نظامی با غرب. اما فراموش نکنیم «داعش» محصول تضادها و بحرانهای تاریخی، ایدئولوژیکی و اجتماعی است که در این منطقه وجود دارد. اگر این تضادها وجود نداشت، «داعش» نهایتا از یک فرقه فراتر نمیرفت. اما زمانیکه «داعش» پایگاه اجتماعی پیدا میکند، دیگر نمیتوان آن را یک فرقه افراطی دانست. مادامی که زمینههای این تضادها و بحرانها رفع نشود، ممکن است این پدیده به نام «داعش» از بین برود، اما با نام دیگری دوباره سر باز میکند. از دهه80میلادی، در پی تضعیف جریانهای چپ، جریانهای راست و افراطی رشد کرده است. در پی بحرانهای این دوره چپ از عرصه سیاسی جهان خارج شد، همچنین ایدئولوژیهای ناسیونالیستی نیز به بنبست رسیدند. در حالیکه پدیدههای استعمار، امپریالیسم و توسعهنیافتگی نیز به قوت خود باقی بود. این خلأ باید با ایدئولوژیای پر میشد؛ ایدئولوژیای که باید زمینههای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی داشته باشد. امروز این ایدئولوژیها با فرم و محتوای ایدئولوژیهای نوسلفی ظاهر شدهاند؛ یا به نام «القاعده»، یا «طالبان» یا «داعش».
تبار جریانهای سلفیگری در تاریخ اسلام نشان میدهند این نحله در اواخر قرن گذشته میلادی و قرن اخیر بیش از هر زمانی با چالش روبهرو بوده است؛ از اقدامات آنها در مصر دهههای 70 و 80 میلادی تا ظهور «طالبان» در افغانستان. به نظر شما اقدامات و خیزش سلفیها و نزاع آنها با غرب و حکومتهای منطقه چه تباری دارد و ارتباط میان آنها چیست؟
سلفیگری جریانی ریشهدار در تاریخ اسلام است. البته به نظرم باید سلفیگری را از نوسلفیگری تفکیک کرد. نوسلفیها، سلفیهای جهادیاند که ظهور و بروز آنها عمدتا به دهه80میلادی قرنبیستم برمیگردد. اگر بتوان بهلحاظ تاریخی و ایدئولوژیکی نقطه معینی برای این جریان مشخص کرد باید به «سیدقطب» بازگشت. او عضو اخوانالمسلمین و تحتتاثیر «ابولاعلی مودودی»، متفکر پاکستانی بود که ایده تاسیس حکومت اسلامی را مطرح کرده بود. بعد از کودتای افسران آزاد در مصر و تضادی که میان «جمال عبدالناصر» و افسران آزاد با اخوانالمسلمین پیش آمد، سرکوب اخوانیها آغاز شد. در این میان جریانی افراطی و جهادی شکل گرفت که نظریهپرداز اصلی آن «سیدقطب» بود. این جریان در مصر و در دهههای1970 و 1980 متفکران خاص خود را نیز پیدا کرد. افرادی همچون «صالح سریه» که در سال1973 رسالهای به نام «رسالهالایمان» نوشت و «محمد عبدالسلامفرج» که در سال1980 «رساله الفریضهالغائبه» را در ادامه آثار سیدقطب نوشت. این جریان بهتدریج در مصر بهعنوان جریانی تندرو از اخوان جدا شد و «جماعت الجهاد» و سازمان «التکفیر و الهجره» را بهوجود آورد. از سوی دیگر پدیده اسراییل نیز در کنار دیکتاتوریهای نظامی در جهان عرب و انسداد هرگونه فعالیت سیاسی برای این گروههای اسلامی باعث شد آنها مشی ترور در پیش بگیرند که ترور «انور سادات» توسط خالد اسلامبولی از نمونههای اولیه آن بود. در همین حال حمله شوروی به افغانستان این کشور را به بوته آزمایشی برای تمام جریانهای نوسلفی بدل کرد؛ جریانهایی که برای جهاد با کفار روانه آنجا شدند. پس از مبارزات جهادی در افغانستان و شکلگیری نیروهای نوسلفی اعم از «طالبان» و «القاعده» و به دنبال آن حمله 1991 آمریکا به عراق و سپس همدستی عربستان و کویت با آمریکا علیه صدامحسین، جریاناتی به وجود آمد که علاوه بر مبارزات ضدآمریکایی و ضدشوروی به سمت مبارزه با حکومتهای کشورهای مسلمان پیش رفت. حوادث 11سپتامبر، اتفاقات بوسنیوهرزگوین، چچن، قفقاز، تاجیکستان، جبهه مورو در میندانائوی فیلیپین، حوادث شمال آفریقا و سایر بحرانهای جهان اسلام نیز به رشد جریانهای نوسلفی دامن زد.
با توجه به تقسیمبندی شما، ایدئولوژی سلفیگری چه مسیری در تاریخ اسلام طی کرده؟ همچنین ارتباط نوسلفیها با سلفیهای سنتی چگونه بوده و هست؟ چگونه میتوان ردپای نوسلفیهای امروز را در تاریخ آنها دنبال کرد؟
سلفیهای جهادی همچنان با سلفیهای سنتی، پیوندهای تاریخی و منابع ایدئولوژیک یکسانی دارند. نقطه شکلگیری سلفیگری در تاریخ اسلام به مناظره «احمدبنحنبل» با معتزله در قرندومهجری بازمیگردد. مأمون و خلفای بعد از او همچون «معتصم»، بیشتر طرفدار معتزله بودند. نزاع معتزله با مخالفانش در باب نسبت عقل و نقل (متن مقدس) بود. اگر معتزله عقلگرا و معتقد به تاویل بودند در مقابل «احمدبنحنبل»، فقیه و محدثی بهشدت نصگرا بود و در عصر محنت (عصر شکنجه و حبس مخالفان معتزله)، بر سر حرف خود مبنی بر قدیمبودن کلام الاهی ایستاد و به زندان افتاد و با معتزله مبارزه کرد. اما «متوکل» در زمان خلافت خود تغییر موضع داد و از «احمدبنحنبل» جانبداری کرد. خاطره مقاومت «احمدبنحنبل» بهعنوان نماد جریان سلفی تا امروز نیز باقی مانده. البته در قرنسوم با ظهور تدریجی اشاعره و پیروان «ابوالحسن اشعری» که موضع معتدلی داشتند، مخالفت با معتزله در حالی شدت گرفت که آنها موضع افراطی و ضدعقلی حنابله را نیز قبول نداشتند. مجددا در قرنچهارم، خلیفه «القادر بالله» عباسی به حنابله روی آورد و این قرن، قرن احیای حنبلیگری بود.
نقطهعطف بعدی مربوط به قرنهفتم هجریقمری است که قرن بحران در جهان اسلام است؛ دورانی که مغولها حمله کردهاند، خلافت در بغداد سقوط کرده، جنگهای صلیبی آغاز شده و جهان مسیحی بیتالمقدس را فتح کرده و جنگی 200ساله علیه مسلمانان به راه افتاده است. در این شرایط «احمدبنتیمیه» در سوریه ظهور کرد که هم روحیه جنگندگی ابنحنبل را داشت و هم با آثاری که نوشت علیه مسیحیان و تمام فرق و ادیان غیراسلامی و قرائتهای اسلامی عقلگرا و عرفانگرا از جمله معتزله، تشیع، عرفا و متصوفه مقاومت کرد و زندانی شد. او دومین نماد سلفیها در تاریخ اسلام است. احمدبنتیمیه پیروانی داشت که پس از او نیز به راهش ادامه دادند.
و اما سومین نقطهعطف در قرندوازدهم و با «محمدبنعبدالوهاب» رخ داد. او در عربستان نهضتی را آغاز کرد که همچون احمدبنتیمیه و احمدبنحنبل ادعای احیای اسلام و مبارزه با بدعت و بازگشت به سنت سلف صالح را مطرح میکرد. جنبش سلفیگری مبنای اسلام را سنت سلف صالح میداند و منظورش صحابه و تابعین هستند؛ در درجهاول خلفای راشدین و سپس صحابهای که در زمان پیامبر میزیستند چراکه بهنظر آنها تنها در همین دوره، اسلام ناب و اصیل محقق شده بود؛ عصری که عصر طلایی اسلام میپنداشتند و گمان میکردند بعد از آن اسلام منحرف شده و آنها وظیفه احیای آن را دارند و باید آثار شرک، کفر و گمراهی را از سطح جامعه بزدایند. در این قرن ابنعبدالوهاب و ابنسعود با یکدیگر همدست شدند. ابنسعود فرماندهی نظامی بود و عبدالوهاب نیز مغز متفکر جنبش سلفی. آندو در همان دوره با کمک هم توانستند نجد، مکه و مدینه را تصرف کنند و سپس به عراق، کربلا، نجف و عتبات شیعه در عراق حمله کنند. چون به باور سلفیها زیارت آرامگاه اولیا و امامان شرک است و براساس سنت سلف صالح این آثار را باید از بین برد. در این حملات هزاراننفر از شیعیان کربلا و عراق کشته شدند و خرابیهای زیادی به بار آوردند. از سوی دیگر قدرت امپراتوری عثمانی نیز از قرندوازدهم رو به ضعف و افول گذاشته بود و نفوذ غرب و استعمار در سرزمینهای اسلامی رو به گسترش بود، هرچند در مقابل این جریانها در قرنسیزدهم متفکرانی در جهان اسلام پیدا شدند که بر خلاف سلفیهای گذشته مقتضیات عصر مدرن را درک کرده بودند و بهدنبال نوعی اصلاح در تفکر مذهبی بودند؛ افرادی همچون سیدجمالالدین اسدآبادی، «شیخمحمد عبده» و «کواکبی»؛ آنها ضمن اینکه بر بازگشت به سنت سلف صالح تاکید داشتند اما این بازگشت به معنای نفی تمامعیار دستاوردهای بشر نبود. آنها هم به اصلاح اندیشه اسلامی و هم به اجتهاد معتقد بودند. سیدجمال یا محمد عبده بر خلاف سلفیهای گذشته مخالف بازگشت مکانیکی و نصگرایانه بودند و میکوشیدند اسلام را با مظاهر تمدن جدید وفق دهند. اما در همین قرن13قمری (19میلادی) در برخی مناطق جهان اسلام همچون هند و الجزایر که تحت استعمار بودند شاهد شکلگیری جنبشهای سلفی و در عینحال ضداستعماری هستیم؛ مثل جنبش «امیر عبدالقادر» در الجزایر یا «احمد قادیانی» در هند. اما در میان یاران «سیدجمال» و «محمد عبده» که بهدنبال سلفیگری اصلاحطلبانه بودند، «رشیدرضا» بر خلاف استادش «عبده»، گرایشات سلفی افراطی داشت تا اصلاحطلبانه. او پیشدرآمد «حسنالبنا» در مصر بود؛ جریانی که بعدها به «اخوانالمسلمین» معروف شد؛ سازمان گستردهای که از مساجد و هیاتها بهوجود آمده بود. «اخوانالمسلمین» در آغاز راه با «افسران آزاد» در مصر علیه سلطنت مبارزه میکند اما بعد از پیروزی «افسران آزاد»، تضاد میان ملیگرایان سکولار (افسران آزاد) و اخوانیهای سلفی آشکار میشود و کار به درگیری و ستیز میکشد. «عبدالناصر» نیز با مشت آهنین، اخوانیها را سرکوب و با دستگیری رهبران «اخوان» این گروه را غیرقانونی اعلام میکند. «سیدقطب» هم در دوره «ناصر» اعدام میشود. این در حالی است که مساله اسراییل و فلسطین نیز بعد از جنگجهانی دوم به وجود آمده. به همین دلیل از دل «اخوانالمسلمین» که جریان سلفی سنتگرا بود، یک جریان نوسلفی جهادی شکل میگیرد و اتفاقها و بحرانهای کشورهای اسلامی، موجب رشد و گسترش این گروهها میشود. رهبران این گروهها عمدتا سابقه تحصیلات فقهی ندارند و غالبا فارغالتحصیل رشتههای پزشکی و مهندسی هستند. اما سنتهای فکری و ایدئولوژیک آنها در وهله اول وامدار احمدبنحنبل و ابنتیمیه و عبدالوهاب بود و در دوره معاصر سیدقطب و فرج عبدالسلام و دیگران. در نتیجه آنها از یکسو، بر بستر ریشههای تاریخی و ایدئولوژیکی و از سوی دیگر بر بستر ریشههای جامعهشناختی و طبقاتی و اجتماعی رشد کردند. به این معنا که این گروهها عمدتا در میان طبقاتی پایگاه داشتند که غالبا اقشار حاشیهای در جامعه هستند. از نیمهدوم قرنبیستم، بهخصوص در دهههای70 و 80میلادی به بعد، دیکتاتوریهای نظامی و «سکولار» در کشورهای اسلامی با مدلهای رشد و توسعه سرمایهدارانه موجب فاصله طبقاتی و گسترش فقر و حاشیهنشینی در میان طبقات فرودست شهری و روستاییان شدند و بهلحاظ جامعهشناختی جریانات نوسلفی توانستند در این مناطق یارگیری کنند.
بر این اساس چه نسبتی میان «داعش» بهعنوان یک جریان سلفی و نمونههای مشابه در جریان بنیادگرایی وجود دارد؟ آیا نحوه بهوجودآمدن این جریان را میتوان از دیگر گروههای سلفی تمییز داد؟ محتوای ایدئولوژیک «داعش» را چطور؟
حمله آمریکا به افغانستان و عراق واکنشهای جهادی و مبارزهجویانه را تشدید کرد تا جاییکه ««القاعده» » در واکنش به مظاهر مدرنیته و دموکراسی غربی رشد کرد. بعد از «القاعده»، در گروههایی نظیر «داعش» جابهجایی استراتژیکی رخ داد. آنها به این نتیجه رسیدند که مساله فوریشان پیش از آمریکا و دولتهای غیرمسلمان غربی مساله دولتهای ظاهرا مسلمان اما در واقع کافر است. در همین مقطع نوسلفیها اسلام و کفر را بازتعریف کردند. آنها معنایی مضیق از اسلام ارایه کردند و در مقابل مفهومی بسیار موسّع از کفر. در نظر آنها اسلام و سلف آنها کسانی هستند که مثل آنها فکر میکنند و «دیگری» نیز تمام کسانی هستند که برخلاف آنها میاندیشند هرچند به ظاهر مسلمان باشند. یکی از شعارهای آنها این است: «من لم یکفر الکافر فهو کافر» (هرکس کافری را کافر نداند؛ خود، کافر است). آنها خطر مسلمانهای غیر از خود و در راس آنها حکومتهای کشورهای اسلامی را فوریتر میدانند. در نتیجه در نظر آنها سرنگونی این حکومتها مقدم بر مبارزه و جنگ با غرب و آمریکا بود. اگر «حسنالبنا» میکوشید از پایین و با کتابنوشتن و منبررفتن اسلام را تبلیغ کند، نوسلفیها علاوه بر شعار عمومی همه سلفیها یعنی «الاسلام هو الحل» (تنها راهحل اسلام و اجرای شریعت است) به این نتیجه رسیدند که باید جهان سرتاپا کفر و ضلالت و «جامعه جاهلی» را با جهاد و به روش قهرآمیز نجات دهند. محمدعبدالسلامفرج در رساله خود مینویسد: «فریضه و واجب غایب جامعه اسلامی، جهاد است.» جهاد از نظر آنها «واجب عینی» است. در گذشته سلفیها و در کل فقه سنی و شیعه جهاد را یک واجب کفایی میدانستند. تشیع، «جهاد ابتدایی» را در عصر غیبت امام حرام میدانست و میداند. به این معنا که حمله به کشورهای دیگر به قصد کشورگشایی و جهاد در فقه شیعه بیشتر جنبه دفاع از «دارالاسلام» و سرزمینهای اسلامی دارد. اما در میان نوسلفیها جهاد، به جهاد ابتدایی و تهاجمی تغییر میکند و به «واجب عینی» تبدیل میشود. از اینرو، نوسلفیها هم ریشههای تاریخی ایدئولوژیک دارند و هم ریشههای جامعهشناختی و طبقاتی و هم ریشههای سیاسی. ریشههای سیاسی به استعمار، امپریالیسم، صهیونیسم و دیکتاتوریهای نظامی در جهان عرب بازمیگردد. از سوی دیگر؛ جنگ داخلی سوریه عنصری را برجسته کرد که میتوان ردپای این عوامل را در آن دید. مردم سوریه در آغاز با تظاهرات مسالمتآمیز اعتراض خود را اعلام کردند و گفتمان آنها یک «گفتمان مدنی» و دموکراتیک برای کسب حقوق سیاسی بود. اما بعد از ناهمراهی حکومت با این مطالبات، دموکراتها، میانهروها و سکولارها از صحنه خارج شدند و زمینه برای جریانهای تندرو فراهم شد. به اینها ورود قدرتهای جهانی و منطقهای را اضافه کنید. جنگی که ابتدا در چارچوب ملی سوریه بود، در معرض تلاشها برای مبدلشدن به جنگ فرقهای شیعه و سنی قرار گرفت. با تبلیغاتی هدفمند، نوسلفیهای تکفیری و جهادی از شرق و غرب عالم برای کمک به سنیهای هممذهب خود به سوریه سرازیر شدند. دولتهای منطقه نیز همچون عربستان، قطر و ترکیه که با ایران در حال رقابت منطقهای هستند از آنها حمایت کردند. هرچه این جنگ ادامه پیدا کرد در محیط داخلی سوریه ترکیب «اپوزیسیون» اسد به نفع نیروهای تندرو، ابتدا به نفع «القاعده» و «جبهه النصره» و بعد «داعش» تغییر یافت. «داعش» نیز خود یک جریان انشعابی از « القاعده» است و رهبران اصلی آنها همچون «ابومصعب زرقاوی» و «ابوبکر بغدادی» سوری و عراقی بودند. خلأ قدرت در عراق و برخی نارضایتیها در نواحی سنینشین عراق مثل استانهای «الانبار» و «موصل» موجب شد تا ««داعش»» بتواند بهسرعت مناطق وسیعی را تصرف کند. تا حدی که امروز خطر «داعش» تمام دولتهای منطقه و جهان را تهدید میکند و ائتلاف گستردهای علیه «داعش» شکل گرفته است. تفاوت «داعش» با «القاعده» در اولویت مبارزه آنهاست. برخلاف «القاعده» که مدعی ایجاد خلافت اسلامی نبود و اولویت مبارزه با کفار غیرمسلمان و آمریکا را در دستور کار داشت، هدف اصلی، فوری و بلافصل «داعش» ادعای تاسیس خلافت خودخوانده اسلامی است که ریشه در تاریخ اسلام سلفی دارد.
فارغ از اقدامات جهانی و همچنین بازنشر ایدئولوژی سلفیگری، به نظر میرسد «داعش» بیش از آنکه همچون نمونه مشابه سالهای اخیر یعنی «القاعده» صرفا در پی فرم سازماندهی شبکه انتحاری و جهادی خود باشد، دنبال فرم سازماندهی متمرکز دولتی در جغرافیایی خاص است. آیا میتوان این تلاش را به معنای تلاش برای بازیابی «هویتی تاریخی» دانست؟ به نظر شما، با تعیین قلمرو و مرز و تشکیل دولت آیا خصوصیت ناسیونالیسم عرب را هم میتوان به انگیزههای «داعش» افزود؟ اگر چنین است، این هویت تاریخی در ادامه احیای جریان پانعربیسم است یا در گرو جریان سلفی-تکفیری؟
خیر، به هیچ عنوان. «داعش» بهشدت ضدناسیونالیسم است و به همین دلیل تمام مبارزانی که از اقصی نقاط جهان به آنها پیوستند، در یکمراسم نمادین تمام پاسپورتها و هویت ملی خود را سوزاندند. آنها مدعی ایجاد «خلافت اسلامی» بدون مرز هستند. البته پیش از «داعش» نیز برخوردهای مشابه در گذشته نزدیک داشتهایم؛ همچون ادعای امارت اسلامی چچن و قفقاز، یا امارت اسلامی در افغانستان به خلافت «ملاعمر». اما «داعش» با همه آنها تفاوت دارد؛ چراکه توان و قدرت نظامی و اقتصادی «داعش» قابل مقایسه با آنها نیست. استراتژی «داعش» دنبال تکرار فتوحات صدر اسلام است. نقشه جغرافیاییای که «داعش» ترسیم کرده، در گام نخست دنبال احیای امپراتوری عظیم گذشته از مرزهای چین تا اسپانیاست و نقطه شروع آن نیز عراق و سوریه است. چون اولا، رهبرانشان متعلق به این دوکشور هستند. ثانیا، امروز در عراق و سوریه با خلأ قدرت روبهرو هستیم. فتوحات صدر اسلام هم از عراق و شام یعنی سوریه امروزی آغاز شد و سپس ادامه یافت. «داعش» درصدد شبیهسازی همین روند است تا رنگولعاب اسلامی به ادعاهای خود بزند. از اینرو، میکوشد نخست در خاورمیانه یک خلافت خودخوانده اسلامی ایجاد کند. سپس با ادعای داشتن یک ایدئولوژی آخرالزمانی، مدعی پایاندادن به عصر جاهلی شود و تمدن شیطانی مدرن را نابود کند. به اینترتیب، بخشی از مبانی ایدئولوژیک «داعش» با سلفیهای قدیم مشترک است. در نظر آنها اجرای شریعت - البته با قرائت ادعایی
آنان - راهحل تمام مشکلات است. درواقع نصگرایی بهدنبال رد هرگونه تاویل و عقلگرایی و نفی تمام مظاهر مدرنیته مثل دموکراسی است. «داعشی»ها دموکراسی را کفر میدانند. از اینرو، خلافت خودخوانده را نه برای کشوری خاص، بلکه برای تمام مسلمین جهان اعلام میکنند. در نظر آنها منازعه حاضر، منازعه امپریالیسم و استعمار با جهان توسعهنیافته نیست، بلکه درک و تصور آنها از استعمار فهمی پیشامدرن است. آنها جنگ امروز را همانند «جنگصلیبی» میدانند.
اما با توجه به موافقتنامه« سایکس-پیکو»، پس از جنگجهانی اول، مرزهایی در این منطقه کشیده شد که نتوانست مرزهای مبتنیبر دولت-ملت باشد و «داعش» دقیقا در این مرزها شکل گرفت. آیا با وجود ریشههای ناسیونالیستی میتوان تا این حد قضیه را صرفا ایدئولوژیک کرد؟ آیا میتوان از سهم تغییرات ژئوپلیتیک و سیاستهای پسااستعماری برای تولید قلمرو در این منطقه چشمپوشی کرد؟ اگر این مولفه را کنار بگذاریم، پیامد فرآیند قلمروسازی «داعش» در تولید یک ملت-دولت جدید را چگونه میتوان نشان داد؟ همان چیزی که در ترجمه عربی nation-state به «دوله القومیه» شناخته میشود.
فراموش نکنید سلفیگری و نوسلفیگری زمانی رشد مییابند که ایدئولوژیهای دیگر به بنبست رسیده باشند. «پانعربیسم» در «ناصریسم» و «بعثیسم» به بنبست رسید. حتی شاهد انسداد «سوسیالیسم» در زمان «ناصر» بودیم. از دل «سکولاریسم» نیز رژیمهایی شکل گرفتند که ماهیتی دیکتاتوری یافتند. درست است، قرارداد «سایکس-پیکو»، نوعی مرزکشی مصنوعی از بالا بود؛ تشکیل ملت-دولتهایی که بهواقع با دولتهایی بدون ملت ساخته شد. از اینرو، بنا بود در این کشورها نهادی به نام ارتش در محدوده این مرزها ملتسازی کند. اما عملا موفق نشدند. چون این مرزها نه براساس واقعیتهای تاریخی بود و نه جمعیتشناختی، بلکه تنها بر اساس سهم قدرتهای پیروز در جنگ جهانی بود. البته بحران ملت-دولتسازی مختص این کشورها هم نبود و در بسیاری از کشورهای آسیایی و آفریقایی وجود داشت، کشورهایی که ساختار جامعهشان قبیلهای بود و در آنها همبستگیهای ملی اساسا شکل نگرفته بود؛ از افغانستان تا سومالی و نیجریه و یمن. بالاترین هویت در این کشورها هویت قبیلهای بود و این هویتها نمیتوانستند هویت ملی را بربتابند. از اینرو، شکلگیری هویت ملی و ساختن ملت-دولت عملا شکست خورد و به آلترناتیوی برای تبدیل به امت-دولتسازی شد. امروز «داعش»، مدعی ایجاد امت-دولت به عنوان پاسخی به بحران ملت-دولت است. پس بر این اساس، ایدئولوژی «داعش» یک ایدئولوژی «انترناسیونالیستی» است نه «ناسیونالیستی». اما علت اینکه فعالیت آنها در این منطقه آغاز شده، شکنندگی و تصنعیبودن مرزهاست. تاکنون تنها ارتش و دیکتاتوری و سرکوب توانسته بود نظمی ظاهری در این کشورها به وجود آورد. در کشورهایی که پروژه ملت-دولتسازی و ساخت نهادهای مدرن در آنها پیشروتر بود، به همین نسبت بحرانها نیز کمتر بوده است؛ به عنوان مثال تونس. تونس در مقایسه با یمن و دیگر کشورهای منطقه بحرانهای بسیار کمتری از سر گذراند چراکه در تونس محور نظم ارتش نبود، بلکه یک جامعه مدنی ساخته شده است.
قرارداد سایکس-پیکو و تجربه جنگ سرد و حمایت از دیکتاتوریهایی که یا در اردوگاه شرق بودند یا در اردوگاه غرب، اسلامگرایی را در این کشورها به سوی افراطیگری سوق داد و نتیجه این روند چیزی جز بنیادگرایی ستیزهجو نبود که به هیچوجه قصد سازش با مدرنیته را ندارد. قانوناساسی از نظر سلفیها کفر است چراکه احکام آن غیرالاهی است. در نظر آنها انتخابات باید تعطیل شود و نهایتا اهل حل و عقل و نه تمام توده مردم با خلیفه بیعت کنند. در این کشورها هیچگاه ملت شکل نگرفت؛ یا «نظم آهنین» صدامحسین بعثی در کار بود یا دیکتاتوری قذافی و... از «انصار الشریعه»، «انصار الاسلام »در صحرای سینا تا «الشباب» و «بوکوحرام »در آفریقا و جریانهای بنیادگرای افراطی در فیلیپین و بنگلادش از جمله نمونههای پاسخ به این مدلها است. فراموش نکنید «داعش» امروز دومخالف جدی دارد: نخست «القاعده» که «داعش» را افراطی میداند و دوم «الازهریها» و سلفیهای سنتگرا. از اینرو، ریشههای عینی و ذهنی قدرتگیری «داعش» برای فراتررفتن از عراق و سوریه است تا بتواند مرزهای خلافت اسلامی را به مرزهای قرون سوم و چهارمهجری برساند. شکست عثمانی و انقراض خلافت عبدالمجیددوم واکنش به احیای خلافت را از همان دوره آغاز کرد؛ در حقیقت سلسلهجنبشهایی که در کشورهای عربی، هند و پاکستان شکل گرفت و درپی احیای خلافت بودند. اما جهان آن روز آماده پذیرش چنین پیامی نبود؛ حال آنکه جهان امروز، جهانی است که دوجنگجهانی، «جنگسرد» و فروپاشی بلوک شرق را از سر گذرانده و در پی حملات و کشتار آمریکا به منطقه خاورمیانه و بالکان و خرابیهایی که به بار آورده با خلأ قدرت منطقهای و بهتبع آن با پدیدهای مثل «داعش» روبهرو شده است. فراموش نکنید بنیادگرایی جهادی در درون خود دوشق است؛ شق اول بنیادگرایی فرقهای است که «القاعده» را میتوان در این دسته جای داد، دوم بنیادگرایی «پوپولیستی» و تودهای است که «داعش» را میتوان از این شق دانست. در واقع «داعش» تکاملیافته «القاعده» بهصورت «پوپولیستی» است. در نتیجه در پدیده «داعش» با نوعی «بینالملل» روبهروییم. از اینرو، به نظر میرسد «داعش»، مدعی مدل حکومتی تحت عنوان «امت» است؛ امتی که مرز و هویت ملی ندارد.
پس یارگیری «داعش» از جوانان غربی چه دلایلی میتواند داشته باشد؟
«داعش» نوسلفیگری جهادی را در عصر شبکههای اجتماعی پیش میبرد. از همین شبکههای اجتماعی که یکی از پیامدها و نتایج جهانیسازی بوده، به همان اندازه که آمریکا، سرمایهداری و جهان مدرن غرب از آن بهره برده، نیروهای ضدمدرنی همچون «داعش» نیز نهایت استفاده را برای تبلیغ، آموزش و عضوگیری میبرد. از سوی دیگر، کسانی که با پاسپورت غربی به «داعش» میپیوندند، معمولا از نسل دوم و سوم مهاجران مسلمانی هستند که دچار بحران هویتند و با تبعیضهای اجتماعی-سیاسی دستوپنجه نرم میکنند. غالب آنها در کشورهای غربی دچار بحران هویتند و «داعش» به آنها هویت میدهد. از اینرو، جریانهای اسلامی کنونی در جهان اسلام به چهارگفتمان تقسیم میشوند: نخست، گفتمان اسلام سنتگرا که در واکنش به گفتمان تجدد شکل گرفت و اسلامی معتدل را نمایندگی میکند که با اسلام استشهادی و انتحاری هیچ نسبتی ندارد. حتی برخی از جریانهای این گفتمان که اتفاقا سلفیهای سنتی هستند، ایدئولوژی حکومتهای محافظهکارند. بهعنوان مثال «الازهر» در مصر را در نظر بگیرید که نهاد رسمی سلفی سنتگراست و با تمام حکومتهای مصر از «سادات» تا «مبارک» و حتی امروز، «السیسی» کنار میآید. دسته دوم گفتمان اسلام بنیادگراست که در تلاش برای احیای تمدن و خلافت اسلامی از طریق عمل قهرآمیز، کنش مسلحانه و جهاد عمومی است. اندیشه این دسته آخرالزمانی است، تودهای و «پوپولیستی» میاندیشند و عمل میکنند، نمای انقلابی دارند و ممکن است شایبه فریبنده حمایت از فقرا و فرودستان را هم داشته باشند. دسته آخر، گفتمان اصلاحطلبان نوگرایان اسلامی است که بعد از «بهارعربی» به حاشیه رانده شد. امروز متاسفانه در این کشورها دست بالا را نه گفتمان سنتگرا و نوگرا، بلکه گفتمان بنیادگرای نوسلفی جهادی دارد. در این میان، جریان روشنفکری دینی در ایران با گفتمان نوگرایانه زمینهای را فراهم آورد که عملا از نشر و گسترش گفتمان اسلام بنیادگرا جلوگیری کرد. از اینرو، روشنفکری دینی در کنار عوامل تاریخی و فرهنگی ایران یکی از دلایل مهم در پیشگیری از رشد بنیادگرایی بود. غیر از این سهگفتمان، گفتمان جدیدی در کشورهای اسلامی، از جمله ایران در حال ظهور است که من آن را گفتمان «پسااسلامیست» مینامم. نظیر این را میتوان با گفتمان «پساسکولاریسم» که در اندیشههای هابرماس شکل گرفت، دنبال کرد؛ گفتمانی که «هابرماس» در تقابل و فاصلهگیری از «سکولاریسم بنیادگرا» مطرح میکند. «سکولاریسم بنیادگرا» در تلاش بود تا دین را نهتنها از عرصه حکومت، بلکه از عرصه حیات اجتماعی طرد کند. به نظرم گفتمان «هابرماس»، همگرا و همسو با گفتمانی است که من آن را «پسااسلامیست» میدانم. این گفتمان از تلفیق نهاد دین و حکومت عبور کرده و پذیرفته باید «ملتسازی» را بر اساس حقوقبشر و شهروندی و حقوق برابر همه انسانها انجام داد. در واقع؛ این گفتمان بیشتر بهدنبال اسلام اجتماعی و برخاسته از خاستگاه دولت-ملتهاست.
این در حالی است که جریانهای بنیادگرایی سلفی و جهادی نظیر «داعش» باوجود آنکه بر شکلگیری حکومت اسلامی تاکید دارند قایل به حکومت ملی نیستند، آیا این مساله میتواند آنها را به بنبست سیاسی برساند؟
کاملا درست است؛ ما امروز در عصر ملت-دولت زندگی میکنیم. تمام جریانات گفتمان اسلامی از سنتگرا تا بنیادگرا تا زمانیکه پیشامدرن باشند و بهدنبال دوران قبل از ملت-دولتها، نمیتوانند راه به جایی ببرند. ممکن است در تبوتاب وضعیت بحرانی امروز، عراقیها، مصری و سوریها به تعلقات ملی خود چندان وقعی ننهند، اما حتی در این کشورها که پروژه ملت-دولتسازی برنامهای ناتمام و شکننده است، پروژههای «پاناسلامیستی» و «پانعربیسم» نیز راه به جایی نمیبرد. امروز عصر ملت-دولتهاست و به نظر میرسد پروژه «داعش» شکست خواهد خورد زیرا مدعی جمعکردن تمام مسلمانان جهان زیر بیرق واحد خود است.
بر این اساس، تشکیل دولت و قلمروسازی «داعش» که باید در عمل وارد روابط بینالمللی سیاسی و اقتصادی در سطح جهانی شود، چگونه امکانپذیر خواهد بود؟ آنها امروز وارد مناسبات اقتصادی منطقهای شدهاند؛ حتی به فروش نفت هم متوسل شدهاند. به نظرتان آینده «داعش» با سویه پیشامدرنش در جهان مدرن چگونه خواهد بود؟
«داعش» محصول تضادهای مدرن است، در حالی که سرشتی پیشامدرن و حتی ضدمدرن دارد. «داعش» قطعا در پروژه دولتسازی شکست خواهد خورد. چون نمیتواند در مناسبات کنونی جهان که از یکسو مبتنی بر ساختارهای دولت ملی و از سوی دیگر مبتنی بر قوانین، نهادها و سازمان بینالمللی است، دوام بیاورد. اگر «داعش» امروز توانسته نفت هم بفروشد، به دلیل تضادها و شکافهایی است که در جبهه مقابل وجود دارد. از اینرو، تا زمانیکه تضادهای منطقهای - از ترکیه و عربستان تا اسراییل - وجود دارد، «داعش» میتواند به زیست خود در این شکاف ادامه دهد. از سوی دیگر، از حمله آمریکا به افغانستان حدود 13سال میگذرد، اما «طالبان» از بین نرفته. اگرچه «طالبان»، بهعنوان دولت از بین رفت، بهعنوان یک جریان بنیادگرا هنوز مقاومت میکند و وجود دارد. از بینرفتن «طالبان» یا «داعش» بهلحاظ اجتماعی در گرو تغییرات و تحولات ساختاری در این جوامع است. مادامی که فقر، تبعیض و ریشههای فکری تغذیهکننده این جریانهای بنیادگرا وجود دارد، این جریان ادامه پیدا خواهد کرد. به نظرم حتی ائتلاف غرب شاید بتواند «داعش» را بهعنوان یک دولت شکست دهد و تضعیف کند، اما در کوتاهمدت نمیتواند آن را از بین ببرد چراکه «داعش» ریشههای اجتماعی، فکری و تاریخیای دارد که با حمله نظامی از بین نمیرود. در حالیکه این حملات حتی گاه کور هستند و موجب تشدید جریانهای بنیادگرایی در این کشورها میشوند نظیر آنچه در حین و پس از حمله آمریکا به افغانستان شاهد بودیم. از اینرو، عکسالعمل منطقه خاورمیانه به دلیل یکهتازی آمریکا و آسیبهایی که به منطقه وارد کرده، به صورت حمایت منفعل یا فعالانه مردم این کشورها از جریانهای بنیادگرا بوده است.
ولی در عین حال که شاهد علیتی درونی و بیرونی در پیدایش «داعش» هستیم، خروجی نهایی این اتفاقات، پیام مشخصی است که سرمایهداری جهانی و «نولیبرالیسم» آمریکایی درصدد ارسال آن است: اینکه در نبود دموکراسی آمریکایی چیزی نمیماند جز جهادگرایی «القاعده» یا «داعش». در واقع خلأیی که باید توسط جریانهای رادیکال انقلابی پر شود، به دست بنیادگرایی سلفی-جهادی پر میشود.
دومساله مهم را باید از هم تفکیک کرد: نتایج کنشها و پیامد سیاستها را از انگیزهها و اهداف کنشها. ممکن است نتیجه عمل «داعش» در نهایت به نفع غرب باشد، اما به نظرم تاییدکننده تئوری توطئه در این زمینه نیست. متاسفانه امروز تئوری توطئه زمینه روانی بسیار مقبولی یافته است؛ تئوریای که حتی انفجار 11سپتامبر را کار آمریکاییها میدانست.
مساله نه صرفا «توهم توطئه»، بلکه دوگانه «دموکراسی لیبرال» یا «بنیادگرایی مذهبی» است که محصول فضای ایدئولوژیک پس از «11سپتامبر» است؛ همان دوگانهای که با «بهارعربی» متزلزل شد. بیش از یکدهه فضای تبلیغاتی در اروپا و آمریکا، برای همگان تردیدی نگذاشته بود که در غیاب دموکراسی غربی در منطقه خاورمیانه چیزی رشد نمیکند مگر انواع و اقسام بنیادگرایی. تنها با «بهارعربی» بود که این باور عمومی به لرزه افتاد. آیا میتوان این امر را به توهم توطئه فروکاست؟
درست است، اما فراموش نکنیم روند جهانیشدن نولیبرالیسم آثار خود را در تمام جهان گذاشته است. حتی در غرب نیز امروز شاهد جنبشهای ضدجهانیسازی و سبز نظیر تسخیر والاستریت هستیم. جنبشهای یونان، ایتالیا، اسپانیا و پرتغال در پی بحران سرمایهداری رخ داده است. این بحران زمانیکه در خاورمیانه با اشغال نظامی همراه میشود، از یکسو زمینه نوعی افراطگرایی را ایجاد میکند که با توجه به شرایط فرهنگی، مذهبی و تاریخی این منطقه به صورت بنیادگرایی اسلامی ظهور میکند و از سوی دیگر ظهور این پدیدهها منجر میشود غرب علاوه بر حضور اقتصادی و سیاسی دست به حضور نظامی بزند و حضور خود را در منطقه عریانتر کند. اما با توجه به وجود پیامدهای ناخواسته در کنشهای اجتماعی، نظریات توطئه عقیم هستند چراکه تئوریهای توطئه بحرانهای هویتی، تاریخی، اجتماعی، طبقاتی و شکاف مردم و حاکمیت را نادیده میگیرند. از اینرو، من هم درباره ردپای غرب در شکلگیری «داعش» و خروجی نهایی آن با شما موافقم؛ اما باید دومساله مهم را از هم جدا کرد: یکی وجود توطئه و دوم نظریه توطئه. امر سیاسی بدون توطئه ممکن نیست. اما این مساله به معنای صدق تئوری توطئه نیست؛ تئوریای که در پدیدآمدن فرآیندهای اجتماعی-سیاسی-تاریخی تمام تحولات را به اراده قادر قهار مطلقی تقلیل میدهد که میتواند هست را نیست کند و نیست را هست. من با این مساله مخالفم. با اینوجود، نتیجه «داعش» امروز اسلامهراسی است و پناهبردن بیش از پیش کشورهای منطقه به غرب و آمریکا و تحکیم پیوندهای امنیتی و نظامی با غرب. اما فراموش نکنیم «داعش» محصول تضادها و بحرانهای تاریخی، ایدئولوژیکی و اجتماعی است که در این منطقه وجود دارد. اگر این تضادها وجود نداشت، «داعش» نهایتا از یک فرقه فراتر نمیرفت. اما زمانیکه «داعش» پایگاه اجتماعی پیدا میکند، دیگر نمیتوان آن را یک فرقه افراطی دانست. مادامی که زمینههای این تضادها و بحرانها رفع نشود، ممکن است این پدیده به نام «داعش» از بین برود، اما با نام دیگری دوباره سر باز میکند. از دهه80میلادی، در پی تضعیف جریانهای چپ، جریانهای راست و افراطی رشد کرده است. در پی بحرانهای این دوره چپ از عرصه سیاسی جهان خارج شد، همچنین ایدئولوژیهای ناسیونالیستی نیز به بنبست رسیدند. در حالیکه پدیدههای استعمار، امپریالیسم و توسعهنیافتگی نیز به قوت خود باقی بود. این خلأ باید با ایدئولوژیای پر میشد؛ ایدئولوژیای که باید زمینههای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی داشته باشد. امروز این ایدئولوژیها با فرم و محتوای ایدئولوژیهای نوسلفی ظاهر شدهاند؛ یا به نام «القاعده»، یا «طالبان» یا «داعش».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.