گزارههای جامعهشناختی در تحلیل فاجعه اجتماعی«اسیدپاشی»
بختک فاجعه وکنارگذاری اجتماعی
مهدی فولادگر: اسید...بیهیچ پسوند و پیشوندی، در فرهنگ واژگان معین، مادهای ترش مزه معنا شده که خورنده است. همان مادهای است که هیدروژن آزاد میکند و به جای هیدروژن آن، فلزی مینشیند تا نمک تشکیل دهد و بپاشد بر زخمهای نو و کهنه این روزهای ما. مادهای ترش مزه که امروز، برای همه شهروندان اصفهانی که نه برای همه ایرانیان معنای دیگری دارد. امروزی که بر شمار مشکلات تاریخی این شهر افزوده شده و دفتر مصایب آنرا پر برگتر ساخته است. جانی و بانی این غم تازه، هر کجا خوابیده، علت هرچه باشد و کارآگاهان و قاضیان این فجایع، هرگونه برداشت و قضاوتی که دارند، تاریخ روایت دردناکی از این بیمهریهای 93 دارد و ما همچنان، ناظران متاسف و درمانده درد باقی میمانیم؛ تا گرد فراموشی که رسم همیشه روزگار بشراست بر خاکستر فرونشسته از شرایط این روزها بنشیند و دوباره تلنگری دیگر، خاکستر را به آتش کشد و به جای ققنوس، بختکی دیگر بر جسم و روح ما چنبره زند.
اکنون انسانیت، زیبایی و بینایی شهروندانی به مسلخ خشونت عریان رفته، اسیدپاشی به همت حلقهای از سوپر-بزهکاران، در فرهنگ جنایت، متعارف و مرسوم گشته و آنچه آسیب دیده، نه تنها این چندشهروند و خانواده آنها، که کل اعتماد و آرامش یک شهر است. تو گویی، شهری است که بوی گس اسید، شامه هر عابری را میسوزاند تا بیبهانه سرمایی که در اواخر اولین ماه پاییز، هنوز خبری از آن نیست رخسارهها در در پس پردهها پنهان شود و سرها در گریبان فرو رود و هرکس زیر لب بپرسد قربانی بعدی کیست. در چنین حالتی برای از خوابپریده وحشتزده، هیچ خلوت و کنارهای ایمن نیست. که میپرسد تیر بعدی از تاریکی کدام نامردمی، روشنای زندگی دیگری را نشانه خواهد رفت.
تحلیل اجتماعی اما چگونه این موضوع را واکاوی میکند. پرسشهایی از این دست که ناامن شدن فضای اجتماعی با مختصات و اقتضائات تازه آن، چگونه رخ میدهد و تبعات آن چیست. قبض خلوت و کنارههای امن، خصوصا برای زنان چه پیامدهایی دارد. «گفتگوی اجتماعی» در این رابطه با همه تلخیاش، چه اندازه برای درس گرفتن و رفع خشونت تأثیرگذار است. کدام «سطح تحلیل اجتماعی»(خرد/کلان/میانه) در تبیین چنین فجایعی راهگشاست و چرا چنین فجایعی بیش از یک زلزله بزرگ، بهت و حیرت به همراه دارد؟ شوک حادثه دقیقا چه «پیشزمینهها»یی دارد. عنصر «اعتماد» در همه ابعاد آن چه تأثیری در کنترل و مهار بحران دارد و میزان «سرمایۀ اجتماعی»(کمبود یا فقدان آن) تا چه حد بر شدت و وسعت فاجعه تأثیرگذار است و در نهایت زنجیرۀ «اشکال تازه خشونت» همچون قتلهای زنجیرهای، تجاوزهای گروهی و اسیدپاشیها به زنان تا کجا ادامه خواهد یافت و «راهکار مهار و کنترل» این آسیبهای تازه و گسترده اجتماعی چیست. خیزش اجتماعی حول این موضوع و تجمعات شکلگرفته، تا چه حد ناشی از این مسأله بوده و تا چه حد احتمال آزاد شدن پتانسیل اجتماعی نهفته در پی حوادثی اینچنین وجود دارد؟ سرایت این بحران به سایر شهرهای کشور تا چه میزان محتمل است؟ تنها گفتگو درباره خشونت است که جان خشونت را میگیرد و این گفتن و نوشتن و شنیدن، تنها گام نیست که نخستین گام است. حتی اگر ابعاد مطایبه، شوخی و شایعه بیابد.
وقتی مساله، بحران اجتماعی میشود
تغییر تعریف اجتماع در عصر ما امری انکارناپذیر است. گذر از جامعه سنتی به مدرن همه تعاریف از جمله تعریف اجتماع را دگرگون ساخته و این حاصل تکهتکه شدن جامعه به زیرگروهها، بخشها و اجتماعات مختلف شهروندی است. اجتماعی که شکل مکانیکی همبستگی و تعاملات مردمانش، به همبستگی ارگانیک شهروندان بدل شده و شکل و شمایل تازهای به زیست-بوم اجتماعی بشر بخشیده است. کلانشهرها جای شهرهای کوچک و روستاها را گرفته، سرعت، روابط گذرا و خشک به جای روابط چهره بهچهره نشسته و آنچه مردمان را کنار یکدیگر در پازل اجتماع مینشاند نه ملاتِ مهر و عطوفت و آشنایی و سابقه خانوادگی که کارکردهای فرد و اتمهای اجتماعی در جامعه است. آنچه چرخدندههای حرکت جامعه جدید را روان میسازد، نه هنجارهای گذشته و دانایکل بودن ریشسفیدان و بزرگترها که ارزشهای به شدت متنوعی است که تنها در بستر حداقلی از هنجارهای پذیرفته شده عمومی، سامان اجتماعی را میسر میسازد؛ سامانی که به شدت لغزنده میباشد و هر لغزش کوچک یک «ذره» ممکن است همه «عالم» اجتماع را سراپا فروریزد. بهویژه زمانی که برخی چرخدندههای بسیار کوچک در این بازی، هنجارهای اجتماعی را به سخره گرفته و با چند حرکت، کل سامان اجتماعی را برهم زنند به ویژه زمانی که تغییر در بخشهای بزرگی از اجتماع برای آنها قابل درک و دریافت نباشد. مثلا گروهی از شهروندان نتوانند تغییر در پوشش زنان را تحمل کنند، یا گروهی دیگر به دلیل اختلالات روحی، تعصبات فردی، مشکلات عمیق خانوادگی و وجود عقده های چرکین و بزرگ روانی نتوانند حضور اجتماعی زنان را هضم کرده بلکه برای مقاومت در برابر آن، در کمین نابودی کل نظم اجتماعی برآیند.
آنچه در اینجا بر اهمیت و برجستگی موضوع میافزاید همین اجتماعی بودن آنست. گرچه برخی در ابتدای شکلگیری چنین حوادثی سعی در فردی نشان دادن آن (با ذکر موضوع انتقام خانوادگی در بدو امر)داشتند ولی واقعیت اینست که وقتی مسالهای ذهن بخش بزرگی از افکار عمومی را درگیر خود میسازد به یک «واقعیت اجتماعی» بدل شده و قابل تعبیر به تسویه حساب شخصی یا خصومتهای طایفهای گروهی نیست.
کدام سطح تحلیل پذیرفتنی است
تحلیلهای کلان جامعهشناسی بیشتر موضوع ساختارهای اجتماعی و نقش آنها در شکلگیری آسیبهای را برجسته میسازند و نقش و توان فرد را زیاده از حد، کمرنک میدانند. بدین معنا که سلطه ظالمانه ساختار بر فردیت فرد، او و زیست او در اجتماع را با چالشهای مکرر مواجه ساخته و درصورتی که فرد قادر به هم-آهنگی با سمفونی اجتماع نشده یا سازی ناسازگار باارزشهای رایج اجتماع آموخته باشد، میتواند از درون این ساختار تا سرحد یک تبهکار و جانی، متولد شود. در اینجا فرد و حوزۀ اختیارات وی تاحد زیادی وابسته به حدود و ثغوری است که جامعه برای وی تعیین کرده و خود وی هیچ قدرتی در جابهجا کردن آن ندارد. تحلیلهای سطح خرد، شکلگیری فجابع، بزه و جرم را بیش از سایر عوامل در فرد جستجو میکند و نمادها ونشانههایی را که فرد در مجموعۀ برخوردهای اجتماعی به کار می برد حاصل تربیت و انتخابهای فردی تلقی کرده و هیچ ساختار پنهانی را در شکلگیری یک معضل اجتماعی، مقصر و دارای مسوولیت تلقی نمیکند. از همین رو آنچه فرد بزهکار را در نهایت امر به شکلگیری یک محتوای مجرمانه ترغیب میکندتشویقها و ممانعتهای درونی است و ساختارهای اجتماعی در نهایت امر بسترساز بوده و هیچ فشار خارقالعادهای بر پیکر فرد وارد نمیسازند. در مقابل این دو رویکرد، رویکردهای میانه شکلگیری جرم، بزه و هر نوع فاجعه اجتماعی را به عوامل متنوع و مختلف نسبت میدهند. در واقع تحلیلهای میانه با وارد کردن دوگانۀ «ساختار-فرد» به ارائۀ تحلیلی جامع از آنچه رخ میدهد و مشخص ساختن سهم هرعامل نظر میافکند.
مطرودیتاجتماعی، فاجعه را چگونه مینگرد
از جمله تحلیلهای جامعهشناختی در سطح میانی، نظریات وابسته به تِم «مطرودیتاجتماعی»(کنارگذاری) است که سالهاست جای خود را در مباحث مربوط به آسیبهای اجتماعی باز کرده است. مطرودیتاجتماعی به جای مباحث قبلی نظیر حاشیهنشینی نشسته و جا را برای نظریات پیشروانهتر و غنیتر بازکرده است. در یک تعریف اجمالی، زمانی که فرد بنابر دلایل مختلف ساختاری/فردی نتواند با جریان اصلی اجتماعی همراه شده یا از این جریان به انحای مختلف کنار گذاشته شود، دچار طرد اجتماعی شده و این موضوع میتواند تبعاتی نظیر جرموجنایت و بزهکاری را به همراه آورد. شدت و عمق طرد اجتماعی، تعیینکنندۀ میزان برخورد و تصادم فرد با هنجارهای رایج اجتماعی است و میتواند اشکال متنوع و بسیار بحرانآفرین و خطرناکی به خود بگیرد. افراد کنارگذاشته شده، معمولا در محاسبات و برنامهریزیها دیده نمیشوند و تنها زمانی وارد بازی اجتماع میشوند که بحران عمیق اجتماعی برای دیگران پدید آورند. متغیرهای زیادی میتواند برای تحلیل علل این برساختۀ مفهومی وارد شود. از متغیرهای فردی نظیر نقایص روحی و جسمی، پایگاه اجتماعی- اقتصادی خانواده، ویژگیهای محل زندگی و گروه همآلان تا متغیرهای کلان اجتماعی نظیر متوسط درآمد خانوارهای مختلف، وجود عدالت اجتماعی و توزیع متناسب منابع، فرصتهای برابر برای آحاد شهروندان، آموزش و تربیت اجتماعی اثربخش و کارا، ساختارهای اجتماعی-اقتصادی منصفانه، میزان مشارکت نهادین و قدرت و ضعف جامعۀ مدنی و دهها عامل خرد و کلان دیگر که در خلق و رشد شدت و وسعت مطرودیتاجتماعی فرد، تاثیرگذار هستند. به عنوان مثال گاه ممکن است دامنه تاثیر کنارگذاری فرد بر محل زندگیش تنها چند نفر را فرا گرفته و به قتل یا تجاوز به یک یا چند عضو خانواده بیانجامد ولی در مواردی معدود در سطح جهانی این افراد میتوانند کل پیکر یک شهر را به لرزه درآورند. معمولا انتخابهای این افراد نیز با ابزارهای مجرمانه رایج در اجتماع تفاوت دارد. علت دقیقا مشخص است: همانطور که زندگی روزمره آنها با جریان اصلی اجتماعی تفاوتهای عمده دارد ابزارهایی که در هر زمینه (مجرمانه-غیرمجرمانه) به کار میبرند با دیگران تفاوت دارد. اگر ایشان در یک یا دو مورد تلاش برای همراهی با اجتماع، با شکست روبهرو شوند، از سوی خانواده بر آهنگ کنارگذاری آنها افزوده شود و مباحث گروهی آنها با گفتگوهای رایج اجتماعی تفاوت بلکه فاصله فراوان داشته باشد، بر میزان تاثیرگذاری تصمیمات هنجارشکنانه بلکه فاجعه آفرین آنها افزوده خواهد شد.
بهخصوص در اجتماعاتی که شهروندان کمتر عرصهای برای همراهی جسته و خود را در حال هضم و حل شدن در جریان غالب می بینند تقلاهای نامرسوم شکل عجیبتر ودهشتناکتری به خود میگیرد. هرچند میزان اجتماعی شدن فرد، آموزش مدارا و تحمل در سطح خانواده و همراهی با عرف اجتماعی، خود موانعی برای کنارگذاری محسوب میشود اما مساله مطرودیت اجتماعی کاملا با موضوعات رایج روانشناسی اجتماعی تفاوت دارد بلکه همه تئوریهای خردو کلان قبلی را در کنار یکدیگر، گذاشته و سهم هریک را جداگانه، واجد اهمیت میداند. در اینجا دین، درآمد و نژاد یا قومیت فرد میتواند دارای اهمیت تلقی شود. همانطور که در اوضاع کنونی منطقه و جهان، چنین متغیرهایی اهمیت مضاعف پیدا میکند. افکار عمومی، برشایعه «داعشی» بودن یا «طالبانی» بودن جانیها، اصرار ورزیده و مکرر در محاورات خود آنرا بر زبان میآورد. این موضوع، اتفاقی یا مردود نیست.
یکی از متغیرهای مهم در موضوع کنارگذاری اجتماعی، متغیر دین و نیز متغیر قومیت است. نمیتوان شهری که هویتهای مختلف آن حاصل از سابقه خانوادگی، دینی و قومی است، همچون اجتماعی با مردمانی یکشکل و یکپارچه، تحلیل و کنترل کرد. پذیرش تنوع و طیفهای فرهنگی مختلف، مهمترین نکته در تحلیل شرایط چنین جامعهای است. خصوصا زمان بحران، نمیتوان این طیفبندیها را نادیده گرفت و به این بسنده کرد که مثلا پایگاه اجتماعی-اقتصادی جنایتکاران پایین بوده یا تنها مساله اعتقادات دینی یا وابستگیهای قومی/نژادی آنها را مسبب شکلگیری فاجعه دانست. همچون تحلیل حملات تروریستی، تحلیل چنین فجایعی نیاز به کارشناسان با تخصصهای متنوع دارد. درنهایت آنچه تحلیل معتبر و قابل اتکا از این فاجعه (ی در حال وقوع) به دست میدهد درنظرگرفتن همه بافتارها و متغیرهای تاثیرگذار است: در این زمینه بیش از شهروندان عادی، متصدیان امر مسوولیت دارند. مسوولیت گذر از تحلیلهای قالبی و کلیشهای و رصد همهجانبه و جامع این مساله اجتماعی، اطلاعرسانی دقیق از حادثه به جای تحدید و قطرهای ساختن اخبار و اطلاعات، آموزش شهروندان برای مقابله با حملات احتمالی متنوع و کمک از مشارکت ایشان برای عبور از بحران و از میان بردن فضای رعب و ترس حاصل از فقدان شناخت. مسوولیتی که شاید با مشارکت و همراهی شهروندان، بختک فاجعه را لختی از خیال ضیافت با جسم و جان مردمان این شهر، بهدرآورد.
اکنون انسانیت، زیبایی و بینایی شهروندانی به مسلخ خشونت عریان رفته، اسیدپاشی به همت حلقهای از سوپر-بزهکاران، در فرهنگ جنایت، متعارف و مرسوم گشته و آنچه آسیب دیده، نه تنها این چندشهروند و خانواده آنها، که کل اعتماد و آرامش یک شهر است. تو گویی، شهری است که بوی گس اسید، شامه هر عابری را میسوزاند تا بیبهانه سرمایی که در اواخر اولین ماه پاییز، هنوز خبری از آن نیست رخسارهها در در پس پردهها پنهان شود و سرها در گریبان فرو رود و هرکس زیر لب بپرسد قربانی بعدی کیست. در چنین حالتی برای از خوابپریده وحشتزده، هیچ خلوت و کنارهای ایمن نیست. که میپرسد تیر بعدی از تاریکی کدام نامردمی، روشنای زندگی دیگری را نشانه خواهد رفت.
تحلیل اجتماعی اما چگونه این موضوع را واکاوی میکند. پرسشهایی از این دست که ناامن شدن فضای اجتماعی با مختصات و اقتضائات تازه آن، چگونه رخ میدهد و تبعات آن چیست. قبض خلوت و کنارههای امن، خصوصا برای زنان چه پیامدهایی دارد. «گفتگوی اجتماعی» در این رابطه با همه تلخیاش، چه اندازه برای درس گرفتن و رفع خشونت تأثیرگذار است. کدام «سطح تحلیل اجتماعی»(خرد/کلان/میانه) در تبیین چنین فجایعی راهگشاست و چرا چنین فجایعی بیش از یک زلزله بزرگ، بهت و حیرت به همراه دارد؟ شوک حادثه دقیقا چه «پیشزمینهها»یی دارد. عنصر «اعتماد» در همه ابعاد آن چه تأثیری در کنترل و مهار بحران دارد و میزان «سرمایۀ اجتماعی»(کمبود یا فقدان آن) تا چه حد بر شدت و وسعت فاجعه تأثیرگذار است و در نهایت زنجیرۀ «اشکال تازه خشونت» همچون قتلهای زنجیرهای، تجاوزهای گروهی و اسیدپاشیها به زنان تا کجا ادامه خواهد یافت و «راهکار مهار و کنترل» این آسیبهای تازه و گسترده اجتماعی چیست. خیزش اجتماعی حول این موضوع و تجمعات شکلگرفته، تا چه حد ناشی از این مسأله بوده و تا چه حد احتمال آزاد شدن پتانسیل اجتماعی نهفته در پی حوادثی اینچنین وجود دارد؟ سرایت این بحران به سایر شهرهای کشور تا چه میزان محتمل است؟ تنها گفتگو درباره خشونت است که جان خشونت را میگیرد و این گفتن و نوشتن و شنیدن، تنها گام نیست که نخستین گام است. حتی اگر ابعاد مطایبه، شوخی و شایعه بیابد.
وقتی مساله، بحران اجتماعی میشود
تغییر تعریف اجتماع در عصر ما امری انکارناپذیر است. گذر از جامعه سنتی به مدرن همه تعاریف از جمله تعریف اجتماع را دگرگون ساخته و این حاصل تکهتکه شدن جامعه به زیرگروهها، بخشها و اجتماعات مختلف شهروندی است. اجتماعی که شکل مکانیکی همبستگی و تعاملات مردمانش، به همبستگی ارگانیک شهروندان بدل شده و شکل و شمایل تازهای به زیست-بوم اجتماعی بشر بخشیده است. کلانشهرها جای شهرهای کوچک و روستاها را گرفته، سرعت، روابط گذرا و خشک به جای روابط چهره بهچهره نشسته و آنچه مردمان را کنار یکدیگر در پازل اجتماع مینشاند نه ملاتِ مهر و عطوفت و آشنایی و سابقه خانوادگی که کارکردهای فرد و اتمهای اجتماعی در جامعه است. آنچه چرخدندههای حرکت جامعه جدید را روان میسازد، نه هنجارهای گذشته و دانایکل بودن ریشسفیدان و بزرگترها که ارزشهای به شدت متنوعی است که تنها در بستر حداقلی از هنجارهای پذیرفته شده عمومی، سامان اجتماعی را میسر میسازد؛ سامانی که به شدت لغزنده میباشد و هر لغزش کوچک یک «ذره» ممکن است همه «عالم» اجتماع را سراپا فروریزد. بهویژه زمانی که برخی چرخدندههای بسیار کوچک در این بازی، هنجارهای اجتماعی را به سخره گرفته و با چند حرکت، کل سامان اجتماعی را برهم زنند به ویژه زمانی که تغییر در بخشهای بزرگی از اجتماع برای آنها قابل درک و دریافت نباشد. مثلا گروهی از شهروندان نتوانند تغییر در پوشش زنان را تحمل کنند، یا گروهی دیگر به دلیل اختلالات روحی، تعصبات فردی، مشکلات عمیق خانوادگی و وجود عقده های چرکین و بزرگ روانی نتوانند حضور اجتماعی زنان را هضم کرده بلکه برای مقاومت در برابر آن، در کمین نابودی کل نظم اجتماعی برآیند.
آنچه در اینجا بر اهمیت و برجستگی موضوع میافزاید همین اجتماعی بودن آنست. گرچه برخی در ابتدای شکلگیری چنین حوادثی سعی در فردی نشان دادن آن (با ذکر موضوع انتقام خانوادگی در بدو امر)داشتند ولی واقعیت اینست که وقتی مسالهای ذهن بخش بزرگی از افکار عمومی را درگیر خود میسازد به یک «واقعیت اجتماعی» بدل شده و قابل تعبیر به تسویه حساب شخصی یا خصومتهای طایفهای گروهی نیست.
کدام سطح تحلیل پذیرفتنی است
تحلیلهای کلان جامعهشناسی بیشتر موضوع ساختارهای اجتماعی و نقش آنها در شکلگیری آسیبهای را برجسته میسازند و نقش و توان فرد را زیاده از حد، کمرنک میدانند. بدین معنا که سلطه ظالمانه ساختار بر فردیت فرد، او و زیست او در اجتماع را با چالشهای مکرر مواجه ساخته و درصورتی که فرد قادر به هم-آهنگی با سمفونی اجتماع نشده یا سازی ناسازگار باارزشهای رایج اجتماع آموخته باشد، میتواند از درون این ساختار تا سرحد یک تبهکار و جانی، متولد شود. در اینجا فرد و حوزۀ اختیارات وی تاحد زیادی وابسته به حدود و ثغوری است که جامعه برای وی تعیین کرده و خود وی هیچ قدرتی در جابهجا کردن آن ندارد. تحلیلهای سطح خرد، شکلگیری فجابع، بزه و جرم را بیش از سایر عوامل در فرد جستجو میکند و نمادها ونشانههایی را که فرد در مجموعۀ برخوردهای اجتماعی به کار می برد حاصل تربیت و انتخابهای فردی تلقی کرده و هیچ ساختار پنهانی را در شکلگیری یک معضل اجتماعی، مقصر و دارای مسوولیت تلقی نمیکند. از همین رو آنچه فرد بزهکار را در نهایت امر به شکلگیری یک محتوای مجرمانه ترغیب میکندتشویقها و ممانعتهای درونی است و ساختارهای اجتماعی در نهایت امر بسترساز بوده و هیچ فشار خارقالعادهای بر پیکر فرد وارد نمیسازند. در مقابل این دو رویکرد، رویکردهای میانه شکلگیری جرم، بزه و هر نوع فاجعه اجتماعی را به عوامل متنوع و مختلف نسبت میدهند. در واقع تحلیلهای میانه با وارد کردن دوگانۀ «ساختار-فرد» به ارائۀ تحلیلی جامع از آنچه رخ میدهد و مشخص ساختن سهم هرعامل نظر میافکند.
مطرودیتاجتماعی، فاجعه را چگونه مینگرد
از جمله تحلیلهای جامعهشناختی در سطح میانی، نظریات وابسته به تِم «مطرودیتاجتماعی»(کنارگذاری) است که سالهاست جای خود را در مباحث مربوط به آسیبهای اجتماعی باز کرده است. مطرودیتاجتماعی به جای مباحث قبلی نظیر حاشیهنشینی نشسته و جا را برای نظریات پیشروانهتر و غنیتر بازکرده است. در یک تعریف اجمالی، زمانی که فرد بنابر دلایل مختلف ساختاری/فردی نتواند با جریان اصلی اجتماعی همراه شده یا از این جریان به انحای مختلف کنار گذاشته شود، دچار طرد اجتماعی شده و این موضوع میتواند تبعاتی نظیر جرموجنایت و بزهکاری را به همراه آورد. شدت و عمق طرد اجتماعی، تعیینکنندۀ میزان برخورد و تصادم فرد با هنجارهای رایج اجتماعی است و میتواند اشکال متنوع و بسیار بحرانآفرین و خطرناکی به خود بگیرد. افراد کنارگذاشته شده، معمولا در محاسبات و برنامهریزیها دیده نمیشوند و تنها زمانی وارد بازی اجتماع میشوند که بحران عمیق اجتماعی برای دیگران پدید آورند. متغیرهای زیادی میتواند برای تحلیل علل این برساختۀ مفهومی وارد شود. از متغیرهای فردی نظیر نقایص روحی و جسمی، پایگاه اجتماعی- اقتصادی خانواده، ویژگیهای محل زندگی و گروه همآلان تا متغیرهای کلان اجتماعی نظیر متوسط درآمد خانوارهای مختلف، وجود عدالت اجتماعی و توزیع متناسب منابع، فرصتهای برابر برای آحاد شهروندان، آموزش و تربیت اجتماعی اثربخش و کارا، ساختارهای اجتماعی-اقتصادی منصفانه، میزان مشارکت نهادین و قدرت و ضعف جامعۀ مدنی و دهها عامل خرد و کلان دیگر که در خلق و رشد شدت و وسعت مطرودیتاجتماعی فرد، تاثیرگذار هستند. به عنوان مثال گاه ممکن است دامنه تاثیر کنارگذاری فرد بر محل زندگیش تنها چند نفر را فرا گرفته و به قتل یا تجاوز به یک یا چند عضو خانواده بیانجامد ولی در مواردی معدود در سطح جهانی این افراد میتوانند کل پیکر یک شهر را به لرزه درآورند. معمولا انتخابهای این افراد نیز با ابزارهای مجرمانه رایج در اجتماع تفاوت دارد. علت دقیقا مشخص است: همانطور که زندگی روزمره آنها با جریان اصلی اجتماعی تفاوتهای عمده دارد ابزارهایی که در هر زمینه (مجرمانه-غیرمجرمانه) به کار میبرند با دیگران تفاوت دارد. اگر ایشان در یک یا دو مورد تلاش برای همراهی با اجتماع، با شکست روبهرو شوند، از سوی خانواده بر آهنگ کنارگذاری آنها افزوده شود و مباحث گروهی آنها با گفتگوهای رایج اجتماعی تفاوت بلکه فاصله فراوان داشته باشد، بر میزان تاثیرگذاری تصمیمات هنجارشکنانه بلکه فاجعه آفرین آنها افزوده خواهد شد.
بهخصوص در اجتماعاتی که شهروندان کمتر عرصهای برای همراهی جسته و خود را در حال هضم و حل شدن در جریان غالب می بینند تقلاهای نامرسوم شکل عجیبتر ودهشتناکتری به خود میگیرد. هرچند میزان اجتماعی شدن فرد، آموزش مدارا و تحمل در سطح خانواده و همراهی با عرف اجتماعی، خود موانعی برای کنارگذاری محسوب میشود اما مساله مطرودیت اجتماعی کاملا با موضوعات رایج روانشناسی اجتماعی تفاوت دارد بلکه همه تئوریهای خردو کلان قبلی را در کنار یکدیگر، گذاشته و سهم هریک را جداگانه، واجد اهمیت میداند. در اینجا دین، درآمد و نژاد یا قومیت فرد میتواند دارای اهمیت تلقی شود. همانطور که در اوضاع کنونی منطقه و جهان، چنین متغیرهایی اهمیت مضاعف پیدا میکند. افکار عمومی، برشایعه «داعشی» بودن یا «طالبانی» بودن جانیها، اصرار ورزیده و مکرر در محاورات خود آنرا بر زبان میآورد. این موضوع، اتفاقی یا مردود نیست.
یکی از متغیرهای مهم در موضوع کنارگذاری اجتماعی، متغیر دین و نیز متغیر قومیت است. نمیتوان شهری که هویتهای مختلف آن حاصل از سابقه خانوادگی، دینی و قومی است، همچون اجتماعی با مردمانی یکشکل و یکپارچه، تحلیل و کنترل کرد. پذیرش تنوع و طیفهای فرهنگی مختلف، مهمترین نکته در تحلیل شرایط چنین جامعهای است. خصوصا زمان بحران، نمیتوان این طیفبندیها را نادیده گرفت و به این بسنده کرد که مثلا پایگاه اجتماعی-اقتصادی جنایتکاران پایین بوده یا تنها مساله اعتقادات دینی یا وابستگیهای قومی/نژادی آنها را مسبب شکلگیری فاجعه دانست. همچون تحلیل حملات تروریستی، تحلیل چنین فجایعی نیاز به کارشناسان با تخصصهای متنوع دارد. درنهایت آنچه تحلیل معتبر و قابل اتکا از این فاجعه (ی در حال وقوع) به دست میدهد درنظرگرفتن همه بافتارها و متغیرهای تاثیرگذار است: در این زمینه بیش از شهروندان عادی، متصدیان امر مسوولیت دارند. مسوولیت گذر از تحلیلهای قالبی و کلیشهای و رصد همهجانبه و جامع این مساله اجتماعی، اطلاعرسانی دقیق از حادثه به جای تحدید و قطرهای ساختن اخبار و اطلاعات، آموزش شهروندان برای مقابله با حملات احتمالی متنوع و کمک از مشارکت ایشان برای عبور از بحران و از میان بردن فضای رعب و ترس حاصل از فقدان شناخت. مسوولیتی که شاید با مشارکت و همراهی شهروندان، بختک فاجعه را لختی از خیال ضیافت با جسم و جان مردمان این شهر، بهدرآورد.
مهدی فولادگر: اسید...بیهیچ پسوند و پیشوندی، در فرهنگ واژگان معین، مادهای ترش مزه معنا شده که خورنده است. همان مادهای است که هیدروژن آزاد میکند و به جای هیدروژن آن، فلزی مینشیند تا نمک تشکیل دهد و بپاشد بر زخمهای نو و کهنه این روزهای ما. مادهای ترش مزه که امروز، برای همه شهروندان اصفهانی که نه برای همه ایرانیان معنای دیگری دارد. امروزی که بر شمار مشکلات تاریخی این شهر افزوده شده و دفتر مصایب آنرا پر برگتر ساخته است. جانی و بانی این غم تازه، هر کجا خوابیده، علت هرچه باشد و کارآگاهان و قاضیان این فجایع، هرگونه برداشت و قضاوتی که دارند، تاریخ روایت دردناکی از این بیمهریهای 93 دارد و ما همچنان، ناظران متاسف و درمانده درد باقی میمانیم؛ تا گرد فراموشی که رسم همیشه روزگار بشراست بر خاکستر فرونشسته از شرایط این روزها بنشیند و دوباره تلنگری دیگر، خاکستر را به آتش کشد و به جای ققنوس، بختکی دیگر بر جسم و روح ما چنبره زند.
اکنون انسانیت، زیبایی و بینایی شهروندانی به مسلخ خشونت عریان رفته، اسیدپاشی به همت حلقهای از سوپر-بزهکاران، در فرهنگ جنایت، متعارف و مرسوم گشته و آنچه آسیب دیده، نه تنها این چندشهروند و خانواده آنها، که کل اعتماد و آرامش یک شهر است. تو گویی، شهری است که بوی گس اسید، شامه هر عابری را میسوزاند تا بیبهانه سرمایی که در اواخر اولین ماه پاییز، هنوز خبری از آن نیست رخسارهها در در پس پردهها پنهان شود و سرها در گریبان فرو رود و هرکس زیر لب بپرسد قربانی بعدی کیست. در چنین حالتی برای از خوابپریده وحشتزده، هیچ خلوت و کنارهای ایمن نیست. که میپرسد تیر بعدی از تاریکی کدام نامردمی، روشنای زندگی دیگری را نشانه خواهد رفت.
تحلیل اجتماعی اما چگونه این موضوع را واکاوی میکند. پرسشهایی از این دست که ناامن شدن فضای اجتماعی با مختصات و اقتضائات تازه آن، چگونه رخ میدهد و تبعات آن چیست. قبض خلوت و کنارههای امن، خصوصا برای زنان چه پیامدهایی دارد. «گفتگوی اجتماعی» در این رابطه با همه تلخیاش، چه اندازه برای درس گرفتن و رفع خشونت تأثیرگذار است. کدام «سطح تحلیل اجتماعی»(خرد/کلان/میانه) در تبیین چنین فجایعی راهگشاست و چرا چنین فجایعی بیش از یک زلزله بزرگ، بهت و حیرت به همراه دارد؟ شوک حادثه دقیقا چه «پیشزمینهها»یی دارد. عنصر «اعتماد» در همه ابعاد آن چه تأثیری در کنترل و مهار بحران دارد و میزان «سرمایۀ اجتماعی»(کمبود یا فقدان آن) تا چه حد بر شدت و وسعت فاجعه تأثیرگذار است و در نهایت زنجیرۀ «اشکال تازه خشونت» همچون قتلهای زنجیرهای، تجاوزهای گروهی و اسیدپاشیها به زنان تا کجا ادامه خواهد یافت و «راهکار مهار و کنترل» این آسیبهای تازه و گسترده اجتماعی چیست. خیزش اجتماعی حول این موضوع و تجمعات شکلگرفته، تا چه حد ناشی از این مسأله بوده و تا چه حد احتمال آزاد شدن پتانسیل اجتماعی نهفته در پی حوادثی اینچنین وجود دارد؟ سرایت این بحران به سایر شهرهای کشور تا چه میزان محتمل است؟ تنها گفتگو درباره خشونت است که جان خشونت را میگیرد و این گفتن و نوشتن و شنیدن، تنها گام نیست که نخستین گام است. حتی اگر ابعاد مطایبه، شوخی و شایعه بیابد.
وقتی مساله، بحران اجتماعی میشود
تغییر تعریف اجتماع در عصر ما امری انکارناپذیر است. گذر از جامعه سنتی به مدرن همه تعاریف از جمله تعریف اجتماع را دگرگون ساخته و این حاصل تکهتکه شدن جامعه به زیرگروهها، بخشها و اجتماعات مختلف شهروندی است. اجتماعی که شکل مکانیکی همبستگی و تعاملات مردمانش، به همبستگی ارگانیک شهروندان بدل شده و شکل و شمایل تازهای به زیست-بوم اجتماعی بشر بخشیده است. کلانشهرها جای شهرهای کوچک و روستاها را گرفته، سرعت، روابط گذرا و خشک به جای روابط چهره بهچهره نشسته و آنچه مردمان را کنار یکدیگر در پازل اجتماع مینشاند نه ملاتِ مهر و عطوفت و آشنایی و سابقه خانوادگی که کارکردهای فرد و اتمهای اجتماعی در جامعه است. آنچه چرخدندههای حرکت جامعه جدید را روان میسازد، نه هنجارهای گذشته و دانایکل بودن ریشسفیدان و بزرگترها که ارزشهای به شدت متنوعی است که تنها در بستر حداقلی از هنجارهای پذیرفته شده عمومی، سامان اجتماعی را میسر میسازد؛ سامانی که به شدت لغزنده میباشد و هر لغزش کوچک یک «ذره» ممکن است همه «عالم» اجتماع را سراپا فروریزد. بهویژه زمانی که برخی چرخدندههای بسیار کوچک در این بازی، هنجارهای اجتماعی را به سخره گرفته و با چند حرکت، کل سامان اجتماعی را برهم زنند به ویژه زمانی که تغییر در بخشهای بزرگی از اجتماع برای آنها قابل درک و دریافت نباشد. مثلا گروهی از شهروندان نتوانند تغییر در پوشش زنان را تحمل کنند، یا گروهی دیگر به دلیل اختلالات روحی، تعصبات فردی، مشکلات عمیق خانوادگی و وجود عقده های چرکین و بزرگ روانی نتوانند حضور اجتماعی زنان را هضم کرده بلکه برای مقاومت در برابر آن، در کمین نابودی کل نظم اجتماعی برآیند.
آنچه در اینجا بر اهمیت و برجستگی موضوع میافزاید همین اجتماعی بودن آنست. گرچه برخی در ابتدای شکلگیری چنین حوادثی سعی در فردی نشان دادن آن (با ذکر موضوع انتقام خانوادگی در بدو امر)داشتند ولی واقعیت اینست که وقتی مسالهای ذهن بخش بزرگی از افکار عمومی را درگیر خود میسازد به یک «واقعیت اجتماعی» بدل شده و قابل تعبیر به تسویه حساب شخصی یا خصومتهای طایفهای گروهی نیست.
کدام سطح تحلیل پذیرفتنی است
تحلیلهای کلان جامعهشناسی بیشتر موضوع ساختارهای اجتماعی و نقش آنها در شکلگیری آسیبهای را برجسته میسازند و نقش و توان فرد را زیاده از حد، کمرنک میدانند. بدین معنا که سلطه ظالمانه ساختار بر فردیت فرد، او و زیست او در اجتماع را با چالشهای مکرر مواجه ساخته و درصورتی که فرد قادر به هم-آهنگی با سمفونی اجتماع نشده یا سازی ناسازگار باارزشهای رایج اجتماع آموخته باشد، میتواند از درون این ساختار تا سرحد یک تبهکار و جانی، متولد شود. در اینجا فرد و حوزۀ اختیارات وی تاحد زیادی وابسته به حدود و ثغوری است که جامعه برای وی تعیین کرده و خود وی هیچ قدرتی در جابهجا کردن آن ندارد. تحلیلهای سطح خرد، شکلگیری فجابع، بزه و جرم را بیش از سایر عوامل در فرد جستجو میکند و نمادها ونشانههایی را که فرد در مجموعۀ برخوردهای اجتماعی به کار می برد حاصل تربیت و انتخابهای فردی تلقی کرده و هیچ ساختار پنهانی را در شکلگیری یک معضل اجتماعی، مقصر و دارای مسوولیت تلقی نمیکند. از همین رو آنچه فرد بزهکار را در نهایت امر به شکلگیری یک محتوای مجرمانه ترغیب میکندتشویقها و ممانعتهای درونی است و ساختارهای اجتماعی در نهایت امر بسترساز بوده و هیچ فشار خارقالعادهای بر پیکر فرد وارد نمیسازند. در مقابل این دو رویکرد، رویکردهای میانه شکلگیری جرم، بزه و هر نوع فاجعه اجتماعی را به عوامل متنوع و مختلف نسبت میدهند. در واقع تحلیلهای میانه با وارد کردن دوگانۀ «ساختار-فرد» به ارائۀ تحلیلی جامع از آنچه رخ میدهد و مشخص ساختن سهم هرعامل نظر میافکند.
مطرودیتاجتماعی، فاجعه را چگونه مینگرد
از جمله تحلیلهای جامعهشناختی در سطح میانی، نظریات وابسته به تِم «مطرودیتاجتماعی»(کنارگذاری) است که سالهاست جای خود را در مباحث مربوط به آسیبهای اجتماعی باز کرده است. مطرودیتاجتماعی به جای مباحث قبلی نظیر حاشیهنشینی نشسته و جا را برای نظریات پیشروانهتر و غنیتر بازکرده است. در یک تعریف اجمالی، زمانی که فرد بنابر دلایل مختلف ساختاری/فردی نتواند با جریان اصلی اجتماعی همراه شده یا از این جریان به انحای مختلف کنار گذاشته شود، دچار طرد اجتماعی شده و این موضوع میتواند تبعاتی نظیر جرموجنایت و بزهکاری را به همراه آورد. شدت و عمق طرد اجتماعی، تعیینکنندۀ میزان برخورد و تصادم فرد با هنجارهای رایج اجتماعی است و میتواند اشکال متنوع و بسیار بحرانآفرین و خطرناکی به خود بگیرد. افراد کنارگذاشته شده، معمولا در محاسبات و برنامهریزیها دیده نمیشوند و تنها زمانی وارد بازی اجتماع میشوند که بحران عمیق اجتماعی برای دیگران پدید آورند. متغیرهای زیادی میتواند برای تحلیل علل این برساختۀ مفهومی وارد شود. از متغیرهای فردی نظیر نقایص روحی و جسمی، پایگاه اجتماعی- اقتصادی خانواده، ویژگیهای محل زندگی و گروه همآلان تا متغیرهای کلان اجتماعی نظیر متوسط درآمد خانوارهای مختلف، وجود عدالت اجتماعی و توزیع متناسب منابع، فرصتهای برابر برای آحاد شهروندان، آموزش و تربیت اجتماعی اثربخش و کارا، ساختارهای اجتماعی-اقتصادی منصفانه، میزان مشارکت نهادین و قدرت و ضعف جامعۀ مدنی و دهها عامل خرد و کلان دیگر که در خلق و رشد شدت و وسعت مطرودیتاجتماعی فرد، تاثیرگذار هستند. به عنوان مثال گاه ممکن است دامنه تاثیر کنارگذاری فرد بر محل زندگیش تنها چند نفر را فرا گرفته و به قتل یا تجاوز به یک یا چند عضو خانواده بیانجامد ولی در مواردی معدود در سطح جهانی این افراد میتوانند کل پیکر یک شهر را به لرزه درآورند. معمولا انتخابهای این افراد نیز با ابزارهای مجرمانه رایج در اجتماع تفاوت دارد. علت دقیقا مشخص است: همانطور که زندگی روزمره آنها با جریان اصلی اجتماعی تفاوتهای عمده دارد ابزارهایی که در هر زمینه (مجرمانه-غیرمجرمانه) به کار میبرند با دیگران تفاوت دارد. اگر ایشان در یک یا دو مورد تلاش برای همراهی با اجتماع، با شکست روبهرو شوند، از سوی خانواده بر آهنگ کنارگذاری آنها افزوده شود و مباحث گروهی آنها با گفتگوهای رایج اجتماعی تفاوت بلکه فاصله فراوان داشته باشد، بر میزان تاثیرگذاری تصمیمات هنجارشکنانه بلکه فاجعه آفرین آنها افزوده خواهد شد.
بهخصوص در اجتماعاتی که شهروندان کمتر عرصهای برای همراهی جسته و خود را در حال هضم و حل شدن در جریان غالب می بینند تقلاهای نامرسوم شکل عجیبتر ودهشتناکتری به خود میگیرد. هرچند میزان اجتماعی شدن فرد، آموزش مدارا و تحمل در سطح خانواده و همراهی با عرف اجتماعی، خود موانعی برای کنارگذاری محسوب میشود اما مساله مطرودیت اجتماعی کاملا با موضوعات رایج روانشناسی اجتماعی تفاوت دارد بلکه همه تئوریهای خردو کلان قبلی را در کنار یکدیگر، گذاشته و سهم هریک را جداگانه، واجد اهمیت میداند. در اینجا دین، درآمد و نژاد یا قومیت فرد میتواند دارای اهمیت تلقی شود. همانطور که در اوضاع کنونی منطقه و جهان، چنین متغیرهایی اهمیت مضاعف پیدا میکند. افکار عمومی، برشایعه «داعشی» بودن یا «طالبانی» بودن جانیها، اصرار ورزیده و مکرر در محاورات خود آنرا بر زبان میآورد. این موضوع، اتفاقی یا مردود نیست.
یکی از متغیرهای مهم در موضوع کنارگذاری اجتماعی، متغیر دین و نیز متغیر قومیت است. نمیتوان شهری که هویتهای مختلف آن حاصل از سابقه خانوادگی، دینی و قومی است، همچون اجتماعی با مردمانی یکشکل و یکپارچه، تحلیل و کنترل کرد. پذیرش تنوع و طیفهای فرهنگی مختلف، مهمترین نکته در تحلیل شرایط چنین جامعهای است. خصوصا زمان بحران، نمیتوان این طیفبندیها را نادیده گرفت و به این بسنده کرد که مثلا پایگاه اجتماعی-اقتصادی جنایتکاران پایین بوده یا تنها مساله اعتقادات دینی یا وابستگیهای قومی/نژادی آنها را مسبب شکلگیری فاجعه دانست. همچون تحلیل حملات تروریستی، تحلیل چنین فجایعی نیاز به کارشناسان با تخصصهای متنوع دارد. درنهایت آنچه تحلیل معتبر و قابل اتکا از این فاجعه (ی در حال وقوع) به دست میدهد درنظرگرفتن همه بافتارها و متغیرهای تاثیرگذار است: در این زمینه بیش از شهروندان عادی، متصدیان امر مسوولیت دارند. مسوولیت گذر از تحلیلهای قالبی و کلیشهای و رصد همهجانبه و جامع این مساله اجتماعی، اطلاعرسانی دقیق از حادثه به جای تحدید و قطرهای ساختن اخبار و اطلاعات، آموزش شهروندان برای مقابله با حملات احتمالی متنوع و کمک از مشارکت ایشان برای عبور از بحران و از میان بردن فضای رعب و ترس حاصل از فقدان شناخت. مسوولیتی که شاید با مشارکت و همراهی شهروندان، بختک فاجعه را لختی از خیال ضیافت با جسم و جان مردمان این شهر، بهدرآورد.
اکنون انسانیت، زیبایی و بینایی شهروندانی به مسلخ خشونت عریان رفته، اسیدپاشی به همت حلقهای از سوپر-بزهکاران، در فرهنگ جنایت، متعارف و مرسوم گشته و آنچه آسیب دیده، نه تنها این چندشهروند و خانواده آنها، که کل اعتماد و آرامش یک شهر است. تو گویی، شهری است که بوی گس اسید، شامه هر عابری را میسوزاند تا بیبهانه سرمایی که در اواخر اولین ماه پاییز، هنوز خبری از آن نیست رخسارهها در در پس پردهها پنهان شود و سرها در گریبان فرو رود و هرکس زیر لب بپرسد قربانی بعدی کیست. در چنین حالتی برای از خوابپریده وحشتزده، هیچ خلوت و کنارهای ایمن نیست. که میپرسد تیر بعدی از تاریکی کدام نامردمی، روشنای زندگی دیگری را نشانه خواهد رفت.
تحلیل اجتماعی اما چگونه این موضوع را واکاوی میکند. پرسشهایی از این دست که ناامن شدن فضای اجتماعی با مختصات و اقتضائات تازه آن، چگونه رخ میدهد و تبعات آن چیست. قبض خلوت و کنارههای امن، خصوصا برای زنان چه پیامدهایی دارد. «گفتگوی اجتماعی» در این رابطه با همه تلخیاش، چه اندازه برای درس گرفتن و رفع خشونت تأثیرگذار است. کدام «سطح تحلیل اجتماعی»(خرد/کلان/میانه) در تبیین چنین فجایعی راهگشاست و چرا چنین فجایعی بیش از یک زلزله بزرگ، بهت و حیرت به همراه دارد؟ شوک حادثه دقیقا چه «پیشزمینهها»یی دارد. عنصر «اعتماد» در همه ابعاد آن چه تأثیری در کنترل و مهار بحران دارد و میزان «سرمایۀ اجتماعی»(کمبود یا فقدان آن) تا چه حد بر شدت و وسعت فاجعه تأثیرگذار است و در نهایت زنجیرۀ «اشکال تازه خشونت» همچون قتلهای زنجیرهای، تجاوزهای گروهی و اسیدپاشیها به زنان تا کجا ادامه خواهد یافت و «راهکار مهار و کنترل» این آسیبهای تازه و گسترده اجتماعی چیست. خیزش اجتماعی حول این موضوع و تجمعات شکلگرفته، تا چه حد ناشی از این مسأله بوده و تا چه حد احتمال آزاد شدن پتانسیل اجتماعی نهفته در پی حوادثی اینچنین وجود دارد؟ سرایت این بحران به سایر شهرهای کشور تا چه میزان محتمل است؟ تنها گفتگو درباره خشونت است که جان خشونت را میگیرد و این گفتن و نوشتن و شنیدن، تنها گام نیست که نخستین گام است. حتی اگر ابعاد مطایبه، شوخی و شایعه بیابد.
وقتی مساله، بحران اجتماعی میشود
تغییر تعریف اجتماع در عصر ما امری انکارناپذیر است. گذر از جامعه سنتی به مدرن همه تعاریف از جمله تعریف اجتماع را دگرگون ساخته و این حاصل تکهتکه شدن جامعه به زیرگروهها، بخشها و اجتماعات مختلف شهروندی است. اجتماعی که شکل مکانیکی همبستگی و تعاملات مردمانش، به همبستگی ارگانیک شهروندان بدل شده و شکل و شمایل تازهای به زیست-بوم اجتماعی بشر بخشیده است. کلانشهرها جای شهرهای کوچک و روستاها را گرفته، سرعت، روابط گذرا و خشک به جای روابط چهره بهچهره نشسته و آنچه مردمان را کنار یکدیگر در پازل اجتماع مینشاند نه ملاتِ مهر و عطوفت و آشنایی و سابقه خانوادگی که کارکردهای فرد و اتمهای اجتماعی در جامعه است. آنچه چرخدندههای حرکت جامعه جدید را روان میسازد، نه هنجارهای گذشته و دانایکل بودن ریشسفیدان و بزرگترها که ارزشهای به شدت متنوعی است که تنها در بستر حداقلی از هنجارهای پذیرفته شده عمومی، سامان اجتماعی را میسر میسازد؛ سامانی که به شدت لغزنده میباشد و هر لغزش کوچک یک «ذره» ممکن است همه «عالم» اجتماع را سراپا فروریزد. بهویژه زمانی که برخی چرخدندههای بسیار کوچک در این بازی، هنجارهای اجتماعی را به سخره گرفته و با چند حرکت، کل سامان اجتماعی را برهم زنند به ویژه زمانی که تغییر در بخشهای بزرگی از اجتماع برای آنها قابل درک و دریافت نباشد. مثلا گروهی از شهروندان نتوانند تغییر در پوشش زنان را تحمل کنند، یا گروهی دیگر به دلیل اختلالات روحی، تعصبات فردی، مشکلات عمیق خانوادگی و وجود عقده های چرکین و بزرگ روانی نتوانند حضور اجتماعی زنان را هضم کرده بلکه برای مقاومت در برابر آن، در کمین نابودی کل نظم اجتماعی برآیند.
آنچه در اینجا بر اهمیت و برجستگی موضوع میافزاید همین اجتماعی بودن آنست. گرچه برخی در ابتدای شکلگیری چنین حوادثی سعی در فردی نشان دادن آن (با ذکر موضوع انتقام خانوادگی در بدو امر)داشتند ولی واقعیت اینست که وقتی مسالهای ذهن بخش بزرگی از افکار عمومی را درگیر خود میسازد به یک «واقعیت اجتماعی» بدل شده و قابل تعبیر به تسویه حساب شخصی یا خصومتهای طایفهای گروهی نیست.
کدام سطح تحلیل پذیرفتنی است
تحلیلهای کلان جامعهشناسی بیشتر موضوع ساختارهای اجتماعی و نقش آنها در شکلگیری آسیبهای را برجسته میسازند و نقش و توان فرد را زیاده از حد، کمرنک میدانند. بدین معنا که سلطه ظالمانه ساختار بر فردیت فرد، او و زیست او در اجتماع را با چالشهای مکرر مواجه ساخته و درصورتی که فرد قادر به هم-آهنگی با سمفونی اجتماع نشده یا سازی ناسازگار باارزشهای رایج اجتماع آموخته باشد، میتواند از درون این ساختار تا سرحد یک تبهکار و جانی، متولد شود. در اینجا فرد و حوزۀ اختیارات وی تاحد زیادی وابسته به حدود و ثغوری است که جامعه برای وی تعیین کرده و خود وی هیچ قدرتی در جابهجا کردن آن ندارد. تحلیلهای سطح خرد، شکلگیری فجابع، بزه و جرم را بیش از سایر عوامل در فرد جستجو میکند و نمادها ونشانههایی را که فرد در مجموعۀ برخوردهای اجتماعی به کار می برد حاصل تربیت و انتخابهای فردی تلقی کرده و هیچ ساختار پنهانی را در شکلگیری یک معضل اجتماعی، مقصر و دارای مسوولیت تلقی نمیکند. از همین رو آنچه فرد بزهکار را در نهایت امر به شکلگیری یک محتوای مجرمانه ترغیب میکندتشویقها و ممانعتهای درونی است و ساختارهای اجتماعی در نهایت امر بسترساز بوده و هیچ فشار خارقالعادهای بر پیکر فرد وارد نمیسازند. در مقابل این دو رویکرد، رویکردهای میانه شکلگیری جرم، بزه و هر نوع فاجعه اجتماعی را به عوامل متنوع و مختلف نسبت میدهند. در واقع تحلیلهای میانه با وارد کردن دوگانۀ «ساختار-فرد» به ارائۀ تحلیلی جامع از آنچه رخ میدهد و مشخص ساختن سهم هرعامل نظر میافکند.
مطرودیتاجتماعی، فاجعه را چگونه مینگرد
از جمله تحلیلهای جامعهشناختی در سطح میانی، نظریات وابسته به تِم «مطرودیتاجتماعی»(کنارگذاری) است که سالهاست جای خود را در مباحث مربوط به آسیبهای اجتماعی باز کرده است. مطرودیتاجتماعی به جای مباحث قبلی نظیر حاشیهنشینی نشسته و جا را برای نظریات پیشروانهتر و غنیتر بازکرده است. در یک تعریف اجمالی، زمانی که فرد بنابر دلایل مختلف ساختاری/فردی نتواند با جریان اصلی اجتماعی همراه شده یا از این جریان به انحای مختلف کنار گذاشته شود، دچار طرد اجتماعی شده و این موضوع میتواند تبعاتی نظیر جرموجنایت و بزهکاری را به همراه آورد. شدت و عمق طرد اجتماعی، تعیینکنندۀ میزان برخورد و تصادم فرد با هنجارهای رایج اجتماعی است و میتواند اشکال متنوع و بسیار بحرانآفرین و خطرناکی به خود بگیرد. افراد کنارگذاشته شده، معمولا در محاسبات و برنامهریزیها دیده نمیشوند و تنها زمانی وارد بازی اجتماع میشوند که بحران عمیق اجتماعی برای دیگران پدید آورند. متغیرهای زیادی میتواند برای تحلیل علل این برساختۀ مفهومی وارد شود. از متغیرهای فردی نظیر نقایص روحی و جسمی، پایگاه اجتماعی- اقتصادی خانواده، ویژگیهای محل زندگی و گروه همآلان تا متغیرهای کلان اجتماعی نظیر متوسط درآمد خانوارهای مختلف، وجود عدالت اجتماعی و توزیع متناسب منابع، فرصتهای برابر برای آحاد شهروندان، آموزش و تربیت اجتماعی اثربخش و کارا، ساختارهای اجتماعی-اقتصادی منصفانه، میزان مشارکت نهادین و قدرت و ضعف جامعۀ مدنی و دهها عامل خرد و کلان دیگر که در خلق و رشد شدت و وسعت مطرودیتاجتماعی فرد، تاثیرگذار هستند. به عنوان مثال گاه ممکن است دامنه تاثیر کنارگذاری فرد بر محل زندگیش تنها چند نفر را فرا گرفته و به قتل یا تجاوز به یک یا چند عضو خانواده بیانجامد ولی در مواردی معدود در سطح جهانی این افراد میتوانند کل پیکر یک شهر را به لرزه درآورند. معمولا انتخابهای این افراد نیز با ابزارهای مجرمانه رایج در اجتماع تفاوت دارد. علت دقیقا مشخص است: همانطور که زندگی روزمره آنها با جریان اصلی اجتماعی تفاوتهای عمده دارد ابزارهایی که در هر زمینه (مجرمانه-غیرمجرمانه) به کار میبرند با دیگران تفاوت دارد. اگر ایشان در یک یا دو مورد تلاش برای همراهی با اجتماع، با شکست روبهرو شوند، از سوی خانواده بر آهنگ کنارگذاری آنها افزوده شود و مباحث گروهی آنها با گفتگوهای رایج اجتماعی تفاوت بلکه فاصله فراوان داشته باشد، بر میزان تاثیرگذاری تصمیمات هنجارشکنانه بلکه فاجعه آفرین آنها افزوده خواهد شد.
بهخصوص در اجتماعاتی که شهروندان کمتر عرصهای برای همراهی جسته و خود را در حال هضم و حل شدن در جریان غالب می بینند تقلاهای نامرسوم شکل عجیبتر ودهشتناکتری به خود میگیرد. هرچند میزان اجتماعی شدن فرد، آموزش مدارا و تحمل در سطح خانواده و همراهی با عرف اجتماعی، خود موانعی برای کنارگذاری محسوب میشود اما مساله مطرودیت اجتماعی کاملا با موضوعات رایج روانشناسی اجتماعی تفاوت دارد بلکه همه تئوریهای خردو کلان قبلی را در کنار یکدیگر، گذاشته و سهم هریک را جداگانه، واجد اهمیت میداند. در اینجا دین، درآمد و نژاد یا قومیت فرد میتواند دارای اهمیت تلقی شود. همانطور که در اوضاع کنونی منطقه و جهان، چنین متغیرهایی اهمیت مضاعف پیدا میکند. افکار عمومی، برشایعه «داعشی» بودن یا «طالبانی» بودن جانیها، اصرار ورزیده و مکرر در محاورات خود آنرا بر زبان میآورد. این موضوع، اتفاقی یا مردود نیست.
یکی از متغیرهای مهم در موضوع کنارگذاری اجتماعی، متغیر دین و نیز متغیر قومیت است. نمیتوان شهری که هویتهای مختلف آن حاصل از سابقه خانوادگی، دینی و قومی است، همچون اجتماعی با مردمانی یکشکل و یکپارچه، تحلیل و کنترل کرد. پذیرش تنوع و طیفهای فرهنگی مختلف، مهمترین نکته در تحلیل شرایط چنین جامعهای است. خصوصا زمان بحران، نمیتوان این طیفبندیها را نادیده گرفت و به این بسنده کرد که مثلا پایگاه اجتماعی-اقتصادی جنایتکاران پایین بوده یا تنها مساله اعتقادات دینی یا وابستگیهای قومی/نژادی آنها را مسبب شکلگیری فاجعه دانست. همچون تحلیل حملات تروریستی، تحلیل چنین فجایعی نیاز به کارشناسان با تخصصهای متنوع دارد. درنهایت آنچه تحلیل معتبر و قابل اتکا از این فاجعه (ی در حال وقوع) به دست میدهد درنظرگرفتن همه بافتارها و متغیرهای تاثیرگذار است: در این زمینه بیش از شهروندان عادی، متصدیان امر مسوولیت دارند. مسوولیت گذر از تحلیلهای قالبی و کلیشهای و رصد همهجانبه و جامع این مساله اجتماعی، اطلاعرسانی دقیق از حادثه به جای تحدید و قطرهای ساختن اخبار و اطلاعات، آموزش شهروندان برای مقابله با حملات احتمالی متنوع و کمک از مشارکت ایشان برای عبور از بحران و از میان بردن فضای رعب و ترس حاصل از فقدان شناخت. مسوولیتی که شاید با مشارکت و همراهی شهروندان، بختک فاجعه را لختی از خیال ضیافت با جسم و جان مردمان این شهر، بهدرآورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.