|

فاجعه مصرف تراژیک طنز!

مرتضی واحدیان

اتفاق تلخ، تلخ اتفاق می‌افتد... اما باز همچون چای شیرین با شوق نوشیده می‌شود!
زندگی دنیای امروز و آدم‌هایش کم و زیاد مظهر و بستر خوبی هستند تا مصرف‌گرایی انسان معاصر را نشان دهند. انسان مصرف‌گرا انسان پایبند و دلبندی نیست، زیاد اطلاعات به‌دست می‌آورد و زیاد انتخاب می‌کند و در عوض دانشش را زود فراموش می‌کند و انتخاب‌هایش را زود به باد می‌دهد، برخلاف انسان عهد بوق و سنت به‌راحتی به‌دست می‌آورد و طبق عادت انسان عصر برق و تجدد به‌راحتی از دست می‌دهد. اما اشتباه است که معنای در پس مفهوم (مصرف گرایی) تصور ما را صرفا و یک‌راست محدود به مصرف در خوراک و پوشاک کند! عرصه دنیای متن و نوشتار، رویدادها و حوادث یکی از نمودهای دیگر مصرف گرایی جوامع معاصر و در این میان جامعه ایرانی ست. اگر رجوعی کوتاه به آرشیو ذهنیمان از حوادث همین 2سال اخیر داشته باشیم، می‌بینیم حوادث تلخی هم از حیث تنوع و هم از حیث تکثر داشته‌ایم. از جمله ( آتش‌سوزی اتوبوس در مسیر تهران، سقوط هوایپما مسافربری در تهران، برخورد طنز با شخصیت‌های مذهبی، روشنفکری و تاریخی) و در پاره‌ای موارد حوادث تلخی در جریان نبوده است و اقدامات اجرایی هر دولت به زبان نظم و نثر به طنز عامیانه در آمده است.
شاید بتوان رخدادها و اتفاقات را امری طبیعی و همه جایی و فراتر از مرز جغرافیایی دانست، اما چگونگی تصویرسازی کنشگران اجتماعی و مردم یک جامعه از رخدادها، تحلیل‌هایشان از واقعیت‌های جاری و در نهایت تصمیم‌گیری‌شان برای تغییر یا سکوت در برابر واقعیت را نمی‌توان و نباید بر اساس یک جهان‌بینی تقدیرگرایانه و طبیعی محور ترسیم و تفسیر کرد.
نگاه به وضعیت حاضر و بررسی تعاملات خبری جاری بین مردم چه از طریق رسانه سنتی زبان و گفت وگوی سینه به سینه و چه مکانیسم‌های مدرن گردش معرفت روزمره همچون شبکه‌های مجازی مختلف، نشان می‌دهد که بعد از هر اتفاق تلخی و اقدامی که رضایت اجتماعی را تامین نکند، کنشگران اجتماعی واکنش خود را در قالب جوک، داستان‌سازی، بازی با ادبیات قدیم، فرستادن عکس و کاریکاتور از اتفاق مربوطه و در آن لحظه، فشرده می‌کنند، به طوری که ماهیت واکنش‌هایشان بیشتر از آن‌که حاکی از ناراحتی یک وجدان عمومی همبسته و خواهان پاسخ باشد، نشانگر تبدیل اتفاق تراژیک به یک خوراک خوشمزه طنز است.
رایج شدن چنین رویه‌ای در جامعه از یک سو مساله‌ای است فرامرزی در جهانی که مصرف‌گرا شدن همه حیطه‌ها را در نوردیده است و فست‌فودی شدن نه فقط در ذایقه چشایی که در ذایقه بینایی هم کار خودش را کرده و بر همین اساس آدم‌های دنیای حاضر و معاصر زیاد وقت این را ندارند که درگیر خبری بشوند و این‌قدر بر سمفونی طنین‌های ناهمخوان زندگی گوش سپرده‌اند و در مرادب زندگی استوار بر قسط و قرض دست و پا می‌زنند و چنان بر ساحت زندگی فردی و تحقق رویای فردیت دلخوش کرده‌اند که مسایل اجتماعی زود از آرشیو دردمندی‌ها و دغدغه‌هایشان خاموش و فراموش می‌شود!
اما از دیگر سو واکنش افکار عمومی جامعه ما در چنین بلعیدن نهنگ‌وار حوادث و وجهه‌ای طنز بخشیدن به امر تلخ و بعد سرخوشانه به زندگی ادامه دادن، منحصر به فرد است و می‌شود از این کنایه سخن برد که ( رقیب خارجی ندارد!). واکنشی که از یک جهت آبشخور سرخوردگی و ناامیدی افکارعمومی از موضع‌گیری مسوولان در لحظه وقوع بسیاری از حوادث است. موضع‌گیری‌هایی که روند حل مسایل را یک امر کشدار و پیچیده جلو می‌دهند و این امرباعث می‌شود تا کنشگران اجتماعی هر مساله‌ای را همچون یک معمای حل ناشدنی نگاه کنند. از سوی دیگر این واکنش‌ها را باید ناشی از شکافی که در منابع دریافت‌های تحلیلی و خبری از مسایل جست وجو کرد که باعث شده افکار عمومی از یک سو دانش روزمره و مقطعی‌اش نسبت به هر مساله ترکیبی از توصیف‌های رسمی، کوتاه و کدبندی شده رسانه‌های رسمی- دولتی و از سوی دیگر شایعات و توصیفات عامیانه، بلند و آزادتر رسانه‌های مجازی-مردمی باشد. کلیت این امور باعث می‌شود که افکار عمومی نه امید آنچنانی به دریافت پاسخ مورد رضایتش داشته باشد و نه این‌که احساس کند در صورت مطالبه جدی و مقاومت اجتماعی، تغییری برای آینده رخ خواهد داد. وجه دیگر این مصارف طنز، را می‌توان متاثر از یک نوع ( پالایش هیجانی معلق مانده) دانست، به این معنی که بخش عمده‌ای از جامعه در هرم سنی جوان قرار دارد و هر گروه نسلی تغذیه روحی متناسب خود را نیاز دارد و نسل جوان بیش از هر چیزی، اقتضایات و نیازهای روانی، عاطفی، اخلاقی‌اش وابسته و همبسته است با احساسات مفرح و شاد، و در این موضوع نمی‌توان گفت مولکول‌های پراکنده در هوای فعلی جامعه، چنین نیازی را برآورده کرده‌اند. تامین نشدن، بی پاسخ ماندن و در تعلیق گذاشته شدن این نیازها به صورت های غیرمستقیم و مستقیم تاثیر خودش را بر هر موضوعی در فضای کنش اجتماعی و کنشگران هر فضا می‌گذارد و به طور خاص در ارتباط با این بحث، این امر منجر می‌شود که نسل جوان، هیجان معلق مانده‌اش، عاطفه نادیده گرفته شده‌اش، شور محدود شده‌اش را به فضاهای دیگری ببرد، به طوری‌که حتی اسطوره‌های تاریخی و فکری را به سخره بگیرد تا خود را از جاده یکنواخت، چنگی به دل نزن نجات بدهد و برای لحظه‌ای هرچند کوتاه از تلخی حال دربیاید... حتی اگر دلیل شادی، زیرپاگذاشتن و ضربه زدن به هنجارهای اخلاقی و نادیده گرفتن وجدان جمعی باشد.
و در نتیجه برای پالایش و تخلیه هیجان خود به نزدیک‌ترین و دم دست‌ترین مکانیسم روی می‌آورد: یعنی فانتزی و طنز کردن اتفاقات تلخ روزمره. مکانیسم رفتاری‌ که بر اساس آن، جنبه‌های دردناک، ملامت‌بار، تاسف برانگیز هر اتفاق حوزه عمومی گرفته می‌شود و فاجعه به یک امر عادی تبدیل می‌شود و بر حسب عادت در برخورد با امر عادی، حادثه را به شکل یک کالای تجاری آماده برای مصرف، بازخوانی و بازنگری می‌کند و اگر در دنیای مصرف نیازهای معیشتی، زیبایی و گرانقیمتی باعث مارک دیده شدن یک کالا و به فروش رفتن آن می‌شوند، در دنیای نیازهای خبری، تلخی یک رویداد عامل مهمی است در مصرف شدن آن!
اتفاق تلخ، تلخ اتفاق می‌افتد... اما باز همچون چای شیرین با شوق نوشیده می‌شود!
زندگی دنیای امروز و آدم‌هایش کم و زیاد مظهر و بستر خوبی هستند تا مصرف‌گرایی انسان معاصر را نشان دهند. انسان مصرف‌گرا انسان پایبند و دلبندی نیست، زیاد اطلاعات به‌دست می‌آورد و زیاد انتخاب می‌کند و در عوض دانشش را زود فراموش می‌کند و انتخاب‌هایش را زود به باد می‌دهد، برخلاف انسان عهد بوق و سنت به‌راحتی به‌دست می‌آورد و طبق عادت انسان عصر برق و تجدد به‌راحتی از دست می‌دهد. اما اشتباه است که معنای در پس مفهوم (مصرف گرایی) تصور ما را صرفا و یک‌راست محدود به مصرف در خوراک و پوشاک کند! عرصه دنیای متن و نوشتار، رویدادها و حوادث یکی از نمودهای دیگر مصرف گرایی جوامع معاصر و در این میان جامعه ایرانی ست. اگر رجوعی کوتاه به آرشیو ذهنیمان از حوادث همین 2سال اخیر داشته باشیم، می‌بینیم حوادث تلخی هم از حیث تنوع و هم از حیث تکثر داشته‌ایم. از جمله ( آتش‌سوزی اتوبوس در مسیر تهران، سقوط هوایپما مسافربری در تهران، برخورد طنز با شخصیت‌های مذهبی، روشنفکری و تاریخی) و در پاره‌ای موارد حوادث تلخی در جریان نبوده است و اقدامات اجرایی هر دولت به زبان نظم و نثر به طنز عامیانه در آمده است.
شاید بتوان رخدادها و اتفاقات را امری طبیعی و همه جایی و فراتر از مرز جغرافیایی دانست، اما چگونگی تصویرسازی کنشگران اجتماعی و مردم یک جامعه از رخدادها، تحلیل‌هایشان از واقعیت‌های جاری و در نهایت تصمیم‌گیری‌شان برای تغییر یا سکوت در برابر واقعیت را نمی‌توان و نباید بر اساس یک جهان‌بینی تقدیرگرایانه و طبیعی محور ترسیم و تفسیر کرد.
نگاه به وضعیت حاضر و بررسی تعاملات خبری جاری بین مردم چه از طریق رسانه سنتی زبان و گفت وگوی سینه به سینه و چه مکانیسم‌های مدرن گردش معرفت روزمره همچون شبکه‌های مجازی مختلف، نشان می‌دهد که بعد از هر اتفاق تلخی و اقدامی که رضایت اجتماعی را تامین نکند، کنشگران اجتماعی واکنش خود را در قالب جوک، داستان‌سازی، بازی با ادبیات قدیم، فرستادن عکس و کاریکاتور از اتفاق مربوطه و در آن لحظه، فشرده می‌کنند، به طوری که ماهیت واکنش‌هایشان بیشتر از آن‌که حاکی از ناراحتی یک وجدان عمومی همبسته و خواهان پاسخ باشد، نشانگر تبدیل اتفاق تراژیک به یک خوراک خوشمزه طنز است.
رایج شدن چنین رویه‌ای در جامعه از یک سو مساله‌ای است فرامرزی در جهانی که مصرف‌گرا شدن همه حیطه‌ها را در نوردیده است و فست‌فودی شدن نه فقط در ذایقه چشایی که در ذایقه بینایی هم کار خودش را کرده و بر همین اساس آدم‌های دنیای حاضر و معاصر زیاد وقت این را ندارند که درگیر خبری بشوند و این‌قدر بر سمفونی طنین‌های ناهمخوان زندگی گوش سپرده‌اند و در مرادب زندگی استوار بر قسط و قرض دست و پا می‌زنند و چنان بر ساحت زندگی فردی و تحقق رویای فردیت دلخوش کرده‌اند که مسایل اجتماعی زود از آرشیو دردمندی‌ها و دغدغه‌هایشان خاموش و فراموش می‌شود!
اما از دیگر سو واکنش افکار عمومی جامعه ما در چنین بلعیدن نهنگ‌وار حوادث و وجهه‌ای طنز بخشیدن به امر تلخ و بعد سرخوشانه به زندگی ادامه دادن، منحصر به فرد است و می‌شود از این کنایه سخن برد که ( رقیب خارجی ندارد!). واکنشی که از یک جهت آبشخور سرخوردگی و ناامیدی افکارعمومی از موضع‌گیری مسوولان در لحظه وقوع بسیاری از حوادث است. موضع‌گیری‌هایی که روند حل مسایل را یک امر کشدار و پیچیده جلو می‌دهند و این امرباعث می‌شود تا کنشگران اجتماعی هر مساله‌ای را همچون یک معمای حل ناشدنی نگاه کنند. از سوی دیگر این واکنش‌ها را باید ناشی از شکافی که در منابع دریافت‌های تحلیلی و خبری از مسایل جست وجو کرد که باعث شده افکار عمومی از یک سو دانش روزمره و مقطعی‌اش نسبت به هر مساله ترکیبی از توصیف‌های رسمی، کوتاه و کدبندی شده رسانه‌های رسمی- دولتی و از سوی دیگر شایعات و توصیفات عامیانه، بلند و آزادتر رسانه‌های مجازی-مردمی باشد. کلیت این امور باعث می‌شود که افکار عمومی نه امید آنچنانی به دریافت پاسخ مورد رضایتش داشته باشد و نه این‌که احساس کند در صورت مطالبه جدی و مقاومت اجتماعی، تغییری برای آینده رخ خواهد داد. وجه دیگر این مصارف طنز، را می‌توان متاثر از یک نوع ( پالایش هیجانی معلق مانده) دانست، به این معنی که بخش عمده‌ای از جامعه در هرم سنی جوان قرار دارد و هر گروه نسلی تغذیه روحی متناسب خود را نیاز دارد و نسل جوان بیش از هر چیزی، اقتضایات و نیازهای روانی، عاطفی، اخلاقی‌اش وابسته و همبسته است با احساسات مفرح و شاد، و در این موضوع نمی‌توان گفت مولکول‌های پراکنده در هوای فعلی جامعه، چنین نیازی را برآورده کرده‌اند. تامین نشدن، بی پاسخ ماندن و در تعلیق گذاشته شدن این نیازها به صورت های غیرمستقیم و مستقیم تاثیر خودش را بر هر موضوعی در فضای کنش اجتماعی و کنشگران هر فضا می‌گذارد و به طور خاص در ارتباط با این بحث، این امر منجر می‌شود که نسل جوان، هیجان معلق مانده‌اش، عاطفه نادیده گرفته شده‌اش، شور محدود شده‌اش را به فضاهای دیگری ببرد، به طوری‌که حتی اسطوره‌های تاریخی و فکری را به سخره بگیرد تا خود را از جاده یکنواخت، چنگی به دل نزن نجات بدهد و برای لحظه‌ای هرچند کوتاه از تلخی حال دربیاید... حتی اگر دلیل شادی، زیرپاگذاشتن و ضربه زدن به هنجارهای اخلاقی و نادیده گرفتن وجدان جمعی باشد.
و در نتیجه برای پالایش و تخلیه هیجان خود به نزدیک‌ترین و دم دست‌ترین مکانیسم روی می‌آورد: یعنی فانتزی و طنز کردن اتفاقات تلخ روزمره. مکانیسم رفتاری‌ که بر اساس آن، جنبه‌های دردناک، ملامت‌بار، تاسف برانگیز هر اتفاق حوزه عمومی گرفته می‌شود و فاجعه به یک امر عادی تبدیل می‌شود و بر حسب عادت در برخورد با امر عادی، حادثه را به شکل یک کالای تجاری آماده برای مصرف، بازخوانی و بازنگری می‌کند و اگر در دنیای مصرف نیازهای معیشتی، زیبایی و گرانقیمتی باعث مارک دیده شدن یک کالا و به فروش رفتن آن می‌شوند، در دنیای نیازهای خبری، تلخی یک رویداد عامل مهمی است در مصرف شدن آن!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.