اقلیمهای مختلف در تقسیمبندی داستان
قمقمههای خالی در سنگر اصفهان
شرق: مجموعه "داستان ایران" مجموعهای ده جلدی از داستانهای استانهای مختلف ایران است که شامل داستانهای اصفهان، فارس، گلستان، خوزستان و استانهای دیگر ایران میشود. این مجموعه به همت "نسیبه فضلالهی" تحقیق و گردآوری شده است. وی دارای مدرک کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی است که بعد از گذراندن دورههای تخصصی ترجمه ادبی ، ویرایش و فیلمسازی همکاری خود را به عنوان نویسنده، مترجم و منتقد با سرویس فرهنگ و هنر روزنامههای شرق، اعتماد، روزگار و .... آغاز کرد.
همچنین از فعالیتهای اجرایی ایشان میتوان به: عضو شورای انجمن قصهنویسان اصفهان و مدرس در مجموعههای هنری ،آموزشی و دانشگاهی اشاره کرد. فضلالهی عضو هیات مدیره داستاننویسان جوان اصفهان و عضو هیات تحریریه گاهنامه راوی است. او برنده جایزه داستاننویسی شهر کتاب و جشنواره ملی داستان ایرانی است،همینطور وی برای اولینبار مقوله "نشانهشناسی و سینما" را در اصفهان مطرح کرده است.
به عنوان اولین سوال، در تحقیق و گردآوری مجموعه "داستان ایران"بیشتر شما به عنوان یک نویسنده چه معیار واصولی را در نظر داشتید؟
هدف از داستان ایرانی، تهیه یک گونهای دایرهالمعارف داستانی است. ما قریب به صد سال است که داستان مینویسیم و وقتش رسیده به صورت مجموع ، داستانهایی که نوشته شده را بر اساس اقلیمهای مختلف دستهبندی کنیم. پس تصمیم گرفتیم مجموعهای طراحی کنیم از داستانهای مختلفی که طی صد سال داستاننویسی نوشته شده و سر باز ایستادن نیز ندارد. از این رو اگر بخواهم در یک کلام معیارها و اصولمان از تدوین چنین مجموعهای را بگویم چنین عبارتی از باقی تعاریف معتبرتر و همه شمولتر است: تقسیمبندی داستان ایرانی بنا به اقلیمهای مختلف، از آغاز تا کنون.
این مجموعه ، تلاش میکند تا معرف آثار و نویسندگان برتر استانها باشد یا در صدد شناسایی و معرفی سبکی آنان نیز قدم بر میدارد؟
هر دو. قرار بر این است که هر مجموعه شناسنامهای از الگوهای داستاننویسی هر استان باشد و در عین حال برجستهترین اثر داستاننویس را به مخاطب معرفی کند تا مخاطب از خلال برترین اثر نویسنده با ویژگیهای سبکی او نیز آشنا شود که در نهایت منجر می شود به آشنایی با ویژگیها و مولفههای سبکی داستان هر استان.
شرق: تاریخچه و سنت داستان نویسی هر شهر بسته به چه موضوعاتی تغییر میکند؟ نویسندگان استانهای مختلف از تاریخهای متفاوتی به نوشتن داستان کوتاه روی آوردهاند. در این میان بعضی از شهرها مثل اصفهان اقبال داشتهاند که در سنت داستان فارسی پیشرو باشند و برخی از شهرها و استانها مانند بوشهر یا خوزستان کمی دیرتر به ماجرای داستانویسی روی آوردند. در مورد قسمت دوم سوالتان باید به مسایل اجتماعی اشاره کنم. مثلا در سنت داستانویسی جنوب که مشتمل بر استانهای خوزستان و بوشهر است رگههایی از سنت داستاننویسی گوتیک جنوب دیده میشود که ازاستادان آن باید به فاکنر یا مککالرز اشاره کرد و حضور مترجمانی مانند نجفدریابندری کمک میکند تا داستان جنوب در آغاز راهش به داستان گوتیک آمریکایی نزدیک شود.
چرا نمیتوان مکاتب داستانی ایران را بر مبنای اقلیم تقسیم بندی کرد؟
اگر اقلیم، یگانه ابزار ما برای بررسی داستان ایرانی باشد و ما آنرا به سادگی به جنوب و شمال تقسیم کنیم هم از تنوعهای داستانی باز میمانیم و هم از تاثیراتی که گاه داستانویسی استان یا شهری بر سایر شهرها داشته و به نوعی باعث بالیدن داستان در آن شهرها شده است. همانطور که به تفصیل در مقدمه کتاب داستان اصفهان نیز شرح دادم، داستان اصفهان از جمله داستانهای مبدا شمرده میشود که بر سنت داستاننویسی مرکز (تهران) و شیراز تاثیر گذاشته است.
آنچه در "داستان اصفهان" اهمیت پیدا میکند؛ نویسندگان این استان در آثار خود کمتر از زبان بومی ، معرفی محیط و یا حتی نشانههای فرهنگی شهر استفاده میکنند.این نشان از ارتقای سبکی دارد یا به خاطر فاصله آنها از توده مردم است؟
زبان داستان اصفهان زبان معیار است و کمتر از نویسندگان اقلیمی مانند محمود دولتآبادی به استفاده از لهجه روی آورده، اما شهر و مشخصا شهر اصفهان در آثار نویسندگان این مکتب دیده میشود که البته میان همه نویسندگان اصفهان شایع نیست، اما در داستانهای محمد کلباسی، علی خدایی و هوشنگ گلشیری دیده میشود. ضمن اینکه معتقد نیستم اگر نویسندهای از زبان معیار استفاده کند پس از توده دور شده است. چنین نگاهی به داستان باعث میشود داستان را ابزاری اجتماعی ببینید. داستان قبل از هر چیز داستان است، نه سودای تغییر دارد و نه قصد اصلاح. به گمانم بهتر است قصد و هدف هر چیزی را بنا به ماهیتش بسنجیم.
شرق: چه عواملی در شکلگیری داستان اصفهان نقش عمدهای داشتند؟ سنت ترجمه و حضور مترجمانی (که گاه داستاننویس هم بودند) مانند احمد میرعلایی، ابوالحسننجفی، رضا فرخفال، احمد گلشیری یا احمد اخوت؛ و نشریات و فصلنامههای محلی مانند «جنگ اصفهان» یا «زنده رود» و «راوی» نقش عمدهای در تولد و بعدها تثبیت داستاننویسی اصفهان داشتهاند. در این میان کسی مانند جمالزاده پیشرو است. اما مشخصات سبکی مکتب اصفهان در آثارش دیده نمیشود و در انتها جلسات ادبی به نزج داستان اصفهان کمک کرده و گاه بار نبود نشریات ادبی را به دوش کشیده است.
خصلتها و ویژگیهای مکتب اصفهان را توضیح بدهید؟
اول از همه، اتمسفرسنگین و گاه محتاط داستان. برای نمونه فضای داستانهای بهرام صادقی، گلشیری و گاه فرخفال. بعد از آن،روایت ذهنی. منهای داستانهای جمالزاده. ذهنینویسی مشخصترین ویژگی داستان اصفهان است. سومین ویژگی،تمرکز بر زبان یا همان زبانآوری. از نسل قدیمیتر میتوان به داستانها و تقلای هوشنگ گلشیری برای بازیابی زبان آرکائیک و خلق زبان خنثای آثار بهرام صادقی و جعفرمدرسصادقی اشاره کرد و از جدیدترها به رضامختاری، سلمان باهنر و زهرا نصر،که در پی کشف انرژیهای متنوع روایی،ازبازی با زبان سود بردند و زبانی آفریدند که درعین همخوانی با اتمسفر هراسناک داستانها، هم ازعهده روایت ذهنی داستانشان بربیاید و هم درخدمت خلق فضا و شخصیتهای داستانی باشد. ویژگی بعدی،اشخاص درونگرای داستانی است. و آخرین ویژگی، تجربیات فرمی است. داستان اصفهان ازآغاز در پی کشف ساختارهای نوی روایی بود. شاهداین مدعا؛ ملکوت، سنگر و قمقمههای خالی و شازده احتجاب هستند. با بلوغ داستان اصفهان، تجربهگرایی ازمکتب اصفهان رخت برنبست و در اواخردهه هفتاد جُنگ راوی و داستاننویسان نجفآباد به سیاق بزرگترین داستاننویس این خطه، بهرام صادقی دوباره آتش تجربهگرایی داستان اصفهان را تیز کردند.
جلسات وفصل نامههای ادبی اصفهان چه تاثیری در آثار نویسندگان این استان گذاشت؟
پیشتر گفتم جلسات، بار فصلنامه و نشریات ادبی را به دوش کشیدهاند. در سالهایی که امکانات رسانهای اینهمه در دسترس نبود و شرایط اجتماعی و گاهی سیاسی اجازه نمیداد، نویسندگان به جای نشریات در جلسات ادبی آثارشان را میخوانند و نقد میکردند و یادمان باشد که به هر روی نویسنده بایست اثرش را تصحیح کند تا زبده شود و جلسات ادبی چنین راهکاری را بر عهده دارند و از انجامش نیز بر میآیند.
عمده توجه شما به عنوان یک محقق و پژوهشگردر جمع آوری داستانهای مکتب اصفهان، ذکر چه نکاتی بوده است؟
اول انتخاب داستانهایی که بهتمامی دارای ویژگیهای سبکی مکتب اصفهان باشند. دوم عدول ازسلیقه رایج و معرفی داستانهای متفاوت ازنویسندگان شناخته شده ؛ به این معنا که گاه در آنتولوژیهای مختلف داستانی میبینیم یک اثر نویسندهای در چندین آنتولوژی مختلف چاپ میشود در حالیکه آن نویسنده آثار شاخص دیگری هم دارد که بازتابی از او و شاخصههای آثارش هستند و سومین نکته معرفی نویسندگان نسل جدید، که این آخری اهمیت بسیار زیادی برای من داشته است. چرا که به نوعی هم معرفی استعدادهای جدید است و هم نشان دهنده اتفاقهای آینده که به مرور در ادبیات داستانی ایرانی میافتند.
آیا این مجموعه توانسته در شناسایی داستان اصفهان به مخاطب، مفید واقع شود؟
همه هدفم معرفی جامع و کامل بوده و امیدوارم موفق عمل کرده باشم. البته در مقدمه هم توضیح دادهام که مجموعه داستان ایرانی یک دایرهالمعارف داستانی است و جوهره دایرهالمعارف توضیحات جدید و متاخری است که به اطلاعات قبلی افزوده میشود. من در مجموعه داستان اصفهان ابدا ادعا نمیکنم که مجموعه کامل است و نویسندگان اصفهان همین کسانی هستند که در مجموعه آثارشان را میخوانیم. قرار است مجموعه داستان ایرانی هر چند سال تکمیل بشود و به جمع داستاننویسان افزوده شود و شاید آنوقت بتوان دعوی جامعیت هم داشت.
نویسندگان اصفهان چه تاثیری بر دیگرمکاتب داستان ایران گذاشتهاند؟
به دلیل مهاجرت هوشنگ گلشیری از اصفهان به تهران فصل تازهای در داستان مرکز گشوده شد. با مهاجرت گلشیری، مکتب اصفهان از حدود جغرافیایی اصفهان خارج و به مرکز راه یافت. از شاگردان گلشیری در مرکز باید به کسانی چون حسین آبکنار و حسین سناپور اشاره کرد. شاگردان گلشیری در شیراز همچون ابوتراب خسروی و مندنی پور، مشخصههای مکتب اصفهان را در شیراز و تهران ادامه دادند.
امروزچه عنصری بیشتر مکتب و داستان اصفهان را پایدارو سرپا نگه داشته است؟
قطعا نویسندگان نسل جدید. ببینید مکتب اصفهان دیگر جمالزاده، بهرام صادقی یا هرمز شهدادی و هوشنگ گلشیری ندارد و اگر بخواهد تداوم داشته باشد لاجرم از مسیر نسل جدید میتواند به این دوام برسد. این نسل باید بنویسند، تجربه کنند و نقد شوند تا تثبیت شوند و قرار هم نیست تابع دستاوردهای گذشته باشند تا در سایه امنی خودشان را تثبیت کنند.
همچنین از فعالیتهای اجرایی ایشان میتوان به: عضو شورای انجمن قصهنویسان اصفهان و مدرس در مجموعههای هنری ،آموزشی و دانشگاهی اشاره کرد. فضلالهی عضو هیات مدیره داستاننویسان جوان اصفهان و عضو هیات تحریریه گاهنامه راوی است. او برنده جایزه داستاننویسی شهر کتاب و جشنواره ملی داستان ایرانی است،همینطور وی برای اولینبار مقوله "نشانهشناسی و سینما" را در اصفهان مطرح کرده است.
به عنوان اولین سوال، در تحقیق و گردآوری مجموعه "داستان ایران"بیشتر شما به عنوان یک نویسنده چه معیار واصولی را در نظر داشتید؟
هدف از داستان ایرانی، تهیه یک گونهای دایرهالمعارف داستانی است. ما قریب به صد سال است که داستان مینویسیم و وقتش رسیده به صورت مجموع ، داستانهایی که نوشته شده را بر اساس اقلیمهای مختلف دستهبندی کنیم. پس تصمیم گرفتیم مجموعهای طراحی کنیم از داستانهای مختلفی که طی صد سال داستاننویسی نوشته شده و سر باز ایستادن نیز ندارد. از این رو اگر بخواهم در یک کلام معیارها و اصولمان از تدوین چنین مجموعهای را بگویم چنین عبارتی از باقی تعاریف معتبرتر و همه شمولتر است: تقسیمبندی داستان ایرانی بنا به اقلیمهای مختلف، از آغاز تا کنون.
این مجموعه ، تلاش میکند تا معرف آثار و نویسندگان برتر استانها باشد یا در صدد شناسایی و معرفی سبکی آنان نیز قدم بر میدارد؟
هر دو. قرار بر این است که هر مجموعه شناسنامهای از الگوهای داستاننویسی هر استان باشد و در عین حال برجستهترین اثر داستاننویس را به مخاطب معرفی کند تا مخاطب از خلال برترین اثر نویسنده با ویژگیهای سبکی او نیز آشنا شود که در نهایت منجر می شود به آشنایی با ویژگیها و مولفههای سبکی داستان هر استان.
شرق: تاریخچه و سنت داستان نویسی هر شهر بسته به چه موضوعاتی تغییر میکند؟ نویسندگان استانهای مختلف از تاریخهای متفاوتی به نوشتن داستان کوتاه روی آوردهاند. در این میان بعضی از شهرها مثل اصفهان اقبال داشتهاند که در سنت داستان فارسی پیشرو باشند و برخی از شهرها و استانها مانند بوشهر یا خوزستان کمی دیرتر به ماجرای داستانویسی روی آوردند. در مورد قسمت دوم سوالتان باید به مسایل اجتماعی اشاره کنم. مثلا در سنت داستانویسی جنوب که مشتمل بر استانهای خوزستان و بوشهر است رگههایی از سنت داستاننویسی گوتیک جنوب دیده میشود که ازاستادان آن باید به فاکنر یا مککالرز اشاره کرد و حضور مترجمانی مانند نجفدریابندری کمک میکند تا داستان جنوب در آغاز راهش به داستان گوتیک آمریکایی نزدیک شود.
چرا نمیتوان مکاتب داستانی ایران را بر مبنای اقلیم تقسیم بندی کرد؟
اگر اقلیم، یگانه ابزار ما برای بررسی داستان ایرانی باشد و ما آنرا به سادگی به جنوب و شمال تقسیم کنیم هم از تنوعهای داستانی باز میمانیم و هم از تاثیراتی که گاه داستانویسی استان یا شهری بر سایر شهرها داشته و به نوعی باعث بالیدن داستان در آن شهرها شده است. همانطور که به تفصیل در مقدمه کتاب داستان اصفهان نیز شرح دادم، داستان اصفهان از جمله داستانهای مبدا شمرده میشود که بر سنت داستاننویسی مرکز (تهران) و شیراز تاثیر گذاشته است.
آنچه در "داستان اصفهان" اهمیت پیدا میکند؛ نویسندگان این استان در آثار خود کمتر از زبان بومی ، معرفی محیط و یا حتی نشانههای فرهنگی شهر استفاده میکنند.این نشان از ارتقای سبکی دارد یا به خاطر فاصله آنها از توده مردم است؟
زبان داستان اصفهان زبان معیار است و کمتر از نویسندگان اقلیمی مانند محمود دولتآبادی به استفاده از لهجه روی آورده، اما شهر و مشخصا شهر اصفهان در آثار نویسندگان این مکتب دیده میشود که البته میان همه نویسندگان اصفهان شایع نیست، اما در داستانهای محمد کلباسی، علی خدایی و هوشنگ گلشیری دیده میشود. ضمن اینکه معتقد نیستم اگر نویسندهای از زبان معیار استفاده کند پس از توده دور شده است. چنین نگاهی به داستان باعث میشود داستان را ابزاری اجتماعی ببینید. داستان قبل از هر چیز داستان است، نه سودای تغییر دارد و نه قصد اصلاح. به گمانم بهتر است قصد و هدف هر چیزی را بنا به ماهیتش بسنجیم.
شرق: چه عواملی در شکلگیری داستان اصفهان نقش عمدهای داشتند؟ سنت ترجمه و حضور مترجمانی (که گاه داستاننویس هم بودند) مانند احمد میرعلایی، ابوالحسننجفی، رضا فرخفال، احمد گلشیری یا احمد اخوت؛ و نشریات و فصلنامههای محلی مانند «جنگ اصفهان» یا «زنده رود» و «راوی» نقش عمدهای در تولد و بعدها تثبیت داستاننویسی اصفهان داشتهاند. در این میان کسی مانند جمالزاده پیشرو است. اما مشخصات سبکی مکتب اصفهان در آثارش دیده نمیشود و در انتها جلسات ادبی به نزج داستان اصفهان کمک کرده و گاه بار نبود نشریات ادبی را به دوش کشیده است.
خصلتها و ویژگیهای مکتب اصفهان را توضیح بدهید؟
اول از همه، اتمسفرسنگین و گاه محتاط داستان. برای نمونه فضای داستانهای بهرام صادقی، گلشیری و گاه فرخفال. بعد از آن،روایت ذهنی. منهای داستانهای جمالزاده. ذهنینویسی مشخصترین ویژگی داستان اصفهان است. سومین ویژگی،تمرکز بر زبان یا همان زبانآوری. از نسل قدیمیتر میتوان به داستانها و تقلای هوشنگ گلشیری برای بازیابی زبان آرکائیک و خلق زبان خنثای آثار بهرام صادقی و جعفرمدرسصادقی اشاره کرد و از جدیدترها به رضامختاری، سلمان باهنر و زهرا نصر،که در پی کشف انرژیهای متنوع روایی،ازبازی با زبان سود بردند و زبانی آفریدند که درعین همخوانی با اتمسفر هراسناک داستانها، هم ازعهده روایت ذهنی داستانشان بربیاید و هم درخدمت خلق فضا و شخصیتهای داستانی باشد. ویژگی بعدی،اشخاص درونگرای داستانی است. و آخرین ویژگی، تجربیات فرمی است. داستان اصفهان ازآغاز در پی کشف ساختارهای نوی روایی بود. شاهداین مدعا؛ ملکوت، سنگر و قمقمههای خالی و شازده احتجاب هستند. با بلوغ داستان اصفهان، تجربهگرایی ازمکتب اصفهان رخت برنبست و در اواخردهه هفتاد جُنگ راوی و داستاننویسان نجفآباد به سیاق بزرگترین داستاننویس این خطه، بهرام صادقی دوباره آتش تجربهگرایی داستان اصفهان را تیز کردند.
جلسات وفصل نامههای ادبی اصفهان چه تاثیری در آثار نویسندگان این استان گذاشت؟
پیشتر گفتم جلسات، بار فصلنامه و نشریات ادبی را به دوش کشیدهاند. در سالهایی که امکانات رسانهای اینهمه در دسترس نبود و شرایط اجتماعی و گاهی سیاسی اجازه نمیداد، نویسندگان به جای نشریات در جلسات ادبی آثارشان را میخوانند و نقد میکردند و یادمان باشد که به هر روی نویسنده بایست اثرش را تصحیح کند تا زبده شود و جلسات ادبی چنین راهکاری را بر عهده دارند و از انجامش نیز بر میآیند.
عمده توجه شما به عنوان یک محقق و پژوهشگردر جمع آوری داستانهای مکتب اصفهان، ذکر چه نکاتی بوده است؟
اول انتخاب داستانهایی که بهتمامی دارای ویژگیهای سبکی مکتب اصفهان باشند. دوم عدول ازسلیقه رایج و معرفی داستانهای متفاوت ازنویسندگان شناخته شده ؛ به این معنا که گاه در آنتولوژیهای مختلف داستانی میبینیم یک اثر نویسندهای در چندین آنتولوژی مختلف چاپ میشود در حالیکه آن نویسنده آثار شاخص دیگری هم دارد که بازتابی از او و شاخصههای آثارش هستند و سومین نکته معرفی نویسندگان نسل جدید، که این آخری اهمیت بسیار زیادی برای من داشته است. چرا که به نوعی هم معرفی استعدادهای جدید است و هم نشان دهنده اتفاقهای آینده که به مرور در ادبیات داستانی ایرانی میافتند.
آیا این مجموعه توانسته در شناسایی داستان اصفهان به مخاطب، مفید واقع شود؟
همه هدفم معرفی جامع و کامل بوده و امیدوارم موفق عمل کرده باشم. البته در مقدمه هم توضیح دادهام که مجموعه داستان ایرانی یک دایرهالمعارف داستانی است و جوهره دایرهالمعارف توضیحات جدید و متاخری است که به اطلاعات قبلی افزوده میشود. من در مجموعه داستان اصفهان ابدا ادعا نمیکنم که مجموعه کامل است و نویسندگان اصفهان همین کسانی هستند که در مجموعه آثارشان را میخوانیم. قرار است مجموعه داستان ایرانی هر چند سال تکمیل بشود و به جمع داستاننویسان افزوده شود و شاید آنوقت بتوان دعوی جامعیت هم داشت.
نویسندگان اصفهان چه تاثیری بر دیگرمکاتب داستان ایران گذاشتهاند؟
به دلیل مهاجرت هوشنگ گلشیری از اصفهان به تهران فصل تازهای در داستان مرکز گشوده شد. با مهاجرت گلشیری، مکتب اصفهان از حدود جغرافیایی اصفهان خارج و به مرکز راه یافت. از شاگردان گلشیری در مرکز باید به کسانی چون حسین آبکنار و حسین سناپور اشاره کرد. شاگردان گلشیری در شیراز همچون ابوتراب خسروی و مندنی پور، مشخصههای مکتب اصفهان را در شیراز و تهران ادامه دادند.
امروزچه عنصری بیشتر مکتب و داستان اصفهان را پایدارو سرپا نگه داشته است؟
قطعا نویسندگان نسل جدید. ببینید مکتب اصفهان دیگر جمالزاده، بهرام صادقی یا هرمز شهدادی و هوشنگ گلشیری ندارد و اگر بخواهد تداوم داشته باشد لاجرم از مسیر نسل جدید میتواند به این دوام برسد. این نسل باید بنویسند، تجربه کنند و نقد شوند تا تثبیت شوند و قرار هم نیست تابع دستاوردهای گذشته باشند تا در سایه امنی خودشان را تثبیت کنند.
شرق: مجموعه "داستان ایران" مجموعهای ده جلدی از داستانهای استانهای مختلف ایران است که شامل داستانهای اصفهان، فارس، گلستان، خوزستان و استانهای دیگر ایران میشود. این مجموعه به همت "نسیبه فضلالهی" تحقیق و گردآوری شده است. وی دارای مدرک کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی است که بعد از گذراندن دورههای تخصصی ترجمه ادبی ، ویرایش و فیلمسازی همکاری خود را به عنوان نویسنده، مترجم و منتقد با سرویس فرهنگ و هنر روزنامههای شرق، اعتماد، روزگار و .... آغاز کرد.
همچنین از فعالیتهای اجرایی ایشان میتوان به: عضو شورای انجمن قصهنویسان اصفهان و مدرس در مجموعههای هنری ،آموزشی و دانشگاهی اشاره کرد. فضلالهی عضو هیات مدیره داستاننویسان جوان اصفهان و عضو هیات تحریریه گاهنامه راوی است. او برنده جایزه داستاننویسی شهر کتاب و جشنواره ملی داستان ایرانی است،همینطور وی برای اولینبار مقوله "نشانهشناسی و سینما" را در اصفهان مطرح کرده است.
به عنوان اولین سوال، در تحقیق و گردآوری مجموعه "داستان ایران"بیشتر شما به عنوان یک نویسنده چه معیار واصولی را در نظر داشتید؟
هدف از داستان ایرانی، تهیه یک گونهای دایرهالمعارف داستانی است. ما قریب به صد سال است که داستان مینویسیم و وقتش رسیده به صورت مجموع ، داستانهایی که نوشته شده را بر اساس اقلیمهای مختلف دستهبندی کنیم. پس تصمیم گرفتیم مجموعهای طراحی کنیم از داستانهای مختلفی که طی صد سال داستاننویسی نوشته شده و سر باز ایستادن نیز ندارد. از این رو اگر بخواهم در یک کلام معیارها و اصولمان از تدوین چنین مجموعهای را بگویم چنین عبارتی از باقی تعاریف معتبرتر و همه شمولتر است: تقسیمبندی داستان ایرانی بنا به اقلیمهای مختلف، از آغاز تا کنون.
این مجموعه ، تلاش میکند تا معرف آثار و نویسندگان برتر استانها باشد یا در صدد شناسایی و معرفی سبکی آنان نیز قدم بر میدارد؟
هر دو. قرار بر این است که هر مجموعه شناسنامهای از الگوهای داستاننویسی هر استان باشد و در عین حال برجستهترین اثر داستاننویس را به مخاطب معرفی کند تا مخاطب از خلال برترین اثر نویسنده با ویژگیهای سبکی او نیز آشنا شود که در نهایت منجر می شود به آشنایی با ویژگیها و مولفههای سبکی داستان هر استان.
شرق: تاریخچه و سنت داستان نویسی هر شهر بسته به چه موضوعاتی تغییر میکند؟ نویسندگان استانهای مختلف از تاریخهای متفاوتی به نوشتن داستان کوتاه روی آوردهاند. در این میان بعضی از شهرها مثل اصفهان اقبال داشتهاند که در سنت داستان فارسی پیشرو باشند و برخی از شهرها و استانها مانند بوشهر یا خوزستان کمی دیرتر به ماجرای داستانویسی روی آوردند. در مورد قسمت دوم سوالتان باید به مسایل اجتماعی اشاره کنم. مثلا در سنت داستانویسی جنوب که مشتمل بر استانهای خوزستان و بوشهر است رگههایی از سنت داستاننویسی گوتیک جنوب دیده میشود که ازاستادان آن باید به فاکنر یا مککالرز اشاره کرد و حضور مترجمانی مانند نجفدریابندری کمک میکند تا داستان جنوب در آغاز راهش به داستان گوتیک آمریکایی نزدیک شود.
چرا نمیتوان مکاتب داستانی ایران را بر مبنای اقلیم تقسیم بندی کرد؟
اگر اقلیم، یگانه ابزار ما برای بررسی داستان ایرانی باشد و ما آنرا به سادگی به جنوب و شمال تقسیم کنیم هم از تنوعهای داستانی باز میمانیم و هم از تاثیراتی که گاه داستانویسی استان یا شهری بر سایر شهرها داشته و به نوعی باعث بالیدن داستان در آن شهرها شده است. همانطور که به تفصیل در مقدمه کتاب داستان اصفهان نیز شرح دادم، داستان اصفهان از جمله داستانهای مبدا شمرده میشود که بر سنت داستاننویسی مرکز (تهران) و شیراز تاثیر گذاشته است.
آنچه در "داستان اصفهان" اهمیت پیدا میکند؛ نویسندگان این استان در آثار خود کمتر از زبان بومی ، معرفی محیط و یا حتی نشانههای فرهنگی شهر استفاده میکنند.این نشان از ارتقای سبکی دارد یا به خاطر فاصله آنها از توده مردم است؟
زبان داستان اصفهان زبان معیار است و کمتر از نویسندگان اقلیمی مانند محمود دولتآبادی به استفاده از لهجه روی آورده، اما شهر و مشخصا شهر اصفهان در آثار نویسندگان این مکتب دیده میشود که البته میان همه نویسندگان اصفهان شایع نیست، اما در داستانهای محمد کلباسی، علی خدایی و هوشنگ گلشیری دیده میشود. ضمن اینکه معتقد نیستم اگر نویسندهای از زبان معیار استفاده کند پس از توده دور شده است. چنین نگاهی به داستان باعث میشود داستان را ابزاری اجتماعی ببینید. داستان قبل از هر چیز داستان است، نه سودای تغییر دارد و نه قصد اصلاح. به گمانم بهتر است قصد و هدف هر چیزی را بنا به ماهیتش بسنجیم.
شرق: چه عواملی در شکلگیری داستان اصفهان نقش عمدهای داشتند؟ سنت ترجمه و حضور مترجمانی (که گاه داستاننویس هم بودند) مانند احمد میرعلایی، ابوالحسننجفی، رضا فرخفال، احمد گلشیری یا احمد اخوت؛ و نشریات و فصلنامههای محلی مانند «جنگ اصفهان» یا «زنده رود» و «راوی» نقش عمدهای در تولد و بعدها تثبیت داستاننویسی اصفهان داشتهاند. در این میان کسی مانند جمالزاده پیشرو است. اما مشخصات سبکی مکتب اصفهان در آثارش دیده نمیشود و در انتها جلسات ادبی به نزج داستان اصفهان کمک کرده و گاه بار نبود نشریات ادبی را به دوش کشیده است.
خصلتها و ویژگیهای مکتب اصفهان را توضیح بدهید؟
اول از همه، اتمسفرسنگین و گاه محتاط داستان. برای نمونه فضای داستانهای بهرام صادقی، گلشیری و گاه فرخفال. بعد از آن،روایت ذهنی. منهای داستانهای جمالزاده. ذهنینویسی مشخصترین ویژگی داستان اصفهان است. سومین ویژگی،تمرکز بر زبان یا همان زبانآوری. از نسل قدیمیتر میتوان به داستانها و تقلای هوشنگ گلشیری برای بازیابی زبان آرکائیک و خلق زبان خنثای آثار بهرام صادقی و جعفرمدرسصادقی اشاره کرد و از جدیدترها به رضامختاری، سلمان باهنر و زهرا نصر،که در پی کشف انرژیهای متنوع روایی،ازبازی با زبان سود بردند و زبانی آفریدند که درعین همخوانی با اتمسفر هراسناک داستانها، هم ازعهده روایت ذهنی داستانشان بربیاید و هم درخدمت خلق فضا و شخصیتهای داستانی باشد. ویژگی بعدی،اشخاص درونگرای داستانی است. و آخرین ویژگی، تجربیات فرمی است. داستان اصفهان ازآغاز در پی کشف ساختارهای نوی روایی بود. شاهداین مدعا؛ ملکوت، سنگر و قمقمههای خالی و شازده احتجاب هستند. با بلوغ داستان اصفهان، تجربهگرایی ازمکتب اصفهان رخت برنبست و در اواخردهه هفتاد جُنگ راوی و داستاننویسان نجفآباد به سیاق بزرگترین داستاننویس این خطه، بهرام صادقی دوباره آتش تجربهگرایی داستان اصفهان را تیز کردند.
جلسات وفصل نامههای ادبی اصفهان چه تاثیری در آثار نویسندگان این استان گذاشت؟
پیشتر گفتم جلسات، بار فصلنامه و نشریات ادبی را به دوش کشیدهاند. در سالهایی که امکانات رسانهای اینهمه در دسترس نبود و شرایط اجتماعی و گاهی سیاسی اجازه نمیداد، نویسندگان به جای نشریات در جلسات ادبی آثارشان را میخوانند و نقد میکردند و یادمان باشد که به هر روی نویسنده بایست اثرش را تصحیح کند تا زبده شود و جلسات ادبی چنین راهکاری را بر عهده دارند و از انجامش نیز بر میآیند.
عمده توجه شما به عنوان یک محقق و پژوهشگردر جمع آوری داستانهای مکتب اصفهان، ذکر چه نکاتی بوده است؟
اول انتخاب داستانهایی که بهتمامی دارای ویژگیهای سبکی مکتب اصفهان باشند. دوم عدول ازسلیقه رایج و معرفی داستانهای متفاوت ازنویسندگان شناخته شده ؛ به این معنا که گاه در آنتولوژیهای مختلف داستانی میبینیم یک اثر نویسندهای در چندین آنتولوژی مختلف چاپ میشود در حالیکه آن نویسنده آثار شاخص دیگری هم دارد که بازتابی از او و شاخصههای آثارش هستند و سومین نکته معرفی نویسندگان نسل جدید، که این آخری اهمیت بسیار زیادی برای من داشته است. چرا که به نوعی هم معرفی استعدادهای جدید است و هم نشان دهنده اتفاقهای آینده که به مرور در ادبیات داستانی ایرانی میافتند.
آیا این مجموعه توانسته در شناسایی داستان اصفهان به مخاطب، مفید واقع شود؟
همه هدفم معرفی جامع و کامل بوده و امیدوارم موفق عمل کرده باشم. البته در مقدمه هم توضیح دادهام که مجموعه داستان ایرانی یک دایرهالمعارف داستانی است و جوهره دایرهالمعارف توضیحات جدید و متاخری است که به اطلاعات قبلی افزوده میشود. من در مجموعه داستان اصفهان ابدا ادعا نمیکنم که مجموعه کامل است و نویسندگان اصفهان همین کسانی هستند که در مجموعه آثارشان را میخوانیم. قرار است مجموعه داستان ایرانی هر چند سال تکمیل بشود و به جمع داستاننویسان افزوده شود و شاید آنوقت بتوان دعوی جامعیت هم داشت.
نویسندگان اصفهان چه تاثیری بر دیگرمکاتب داستان ایران گذاشتهاند؟
به دلیل مهاجرت هوشنگ گلشیری از اصفهان به تهران فصل تازهای در داستان مرکز گشوده شد. با مهاجرت گلشیری، مکتب اصفهان از حدود جغرافیایی اصفهان خارج و به مرکز راه یافت. از شاگردان گلشیری در مرکز باید به کسانی چون حسین آبکنار و حسین سناپور اشاره کرد. شاگردان گلشیری در شیراز همچون ابوتراب خسروی و مندنی پور، مشخصههای مکتب اصفهان را در شیراز و تهران ادامه دادند.
امروزچه عنصری بیشتر مکتب و داستان اصفهان را پایدارو سرپا نگه داشته است؟
قطعا نویسندگان نسل جدید. ببینید مکتب اصفهان دیگر جمالزاده، بهرام صادقی یا هرمز شهدادی و هوشنگ گلشیری ندارد و اگر بخواهد تداوم داشته باشد لاجرم از مسیر نسل جدید میتواند به این دوام برسد. این نسل باید بنویسند، تجربه کنند و نقد شوند تا تثبیت شوند و قرار هم نیست تابع دستاوردهای گذشته باشند تا در سایه امنی خودشان را تثبیت کنند.
همچنین از فعالیتهای اجرایی ایشان میتوان به: عضو شورای انجمن قصهنویسان اصفهان و مدرس در مجموعههای هنری ،آموزشی و دانشگاهی اشاره کرد. فضلالهی عضو هیات مدیره داستاننویسان جوان اصفهان و عضو هیات تحریریه گاهنامه راوی است. او برنده جایزه داستاننویسی شهر کتاب و جشنواره ملی داستان ایرانی است،همینطور وی برای اولینبار مقوله "نشانهشناسی و سینما" را در اصفهان مطرح کرده است.
به عنوان اولین سوال، در تحقیق و گردآوری مجموعه "داستان ایران"بیشتر شما به عنوان یک نویسنده چه معیار واصولی را در نظر داشتید؟
هدف از داستان ایرانی، تهیه یک گونهای دایرهالمعارف داستانی است. ما قریب به صد سال است که داستان مینویسیم و وقتش رسیده به صورت مجموع ، داستانهایی که نوشته شده را بر اساس اقلیمهای مختلف دستهبندی کنیم. پس تصمیم گرفتیم مجموعهای طراحی کنیم از داستانهای مختلفی که طی صد سال داستاننویسی نوشته شده و سر باز ایستادن نیز ندارد. از این رو اگر بخواهم در یک کلام معیارها و اصولمان از تدوین چنین مجموعهای را بگویم چنین عبارتی از باقی تعاریف معتبرتر و همه شمولتر است: تقسیمبندی داستان ایرانی بنا به اقلیمهای مختلف، از آغاز تا کنون.
این مجموعه ، تلاش میکند تا معرف آثار و نویسندگان برتر استانها باشد یا در صدد شناسایی و معرفی سبکی آنان نیز قدم بر میدارد؟
هر دو. قرار بر این است که هر مجموعه شناسنامهای از الگوهای داستاننویسی هر استان باشد و در عین حال برجستهترین اثر داستاننویس را به مخاطب معرفی کند تا مخاطب از خلال برترین اثر نویسنده با ویژگیهای سبکی او نیز آشنا شود که در نهایت منجر می شود به آشنایی با ویژگیها و مولفههای سبکی داستان هر استان.
شرق: تاریخچه و سنت داستان نویسی هر شهر بسته به چه موضوعاتی تغییر میکند؟ نویسندگان استانهای مختلف از تاریخهای متفاوتی به نوشتن داستان کوتاه روی آوردهاند. در این میان بعضی از شهرها مثل اصفهان اقبال داشتهاند که در سنت داستان فارسی پیشرو باشند و برخی از شهرها و استانها مانند بوشهر یا خوزستان کمی دیرتر به ماجرای داستانویسی روی آوردند. در مورد قسمت دوم سوالتان باید به مسایل اجتماعی اشاره کنم. مثلا در سنت داستانویسی جنوب که مشتمل بر استانهای خوزستان و بوشهر است رگههایی از سنت داستاننویسی گوتیک جنوب دیده میشود که ازاستادان آن باید به فاکنر یا مککالرز اشاره کرد و حضور مترجمانی مانند نجفدریابندری کمک میکند تا داستان جنوب در آغاز راهش به داستان گوتیک آمریکایی نزدیک شود.
چرا نمیتوان مکاتب داستانی ایران را بر مبنای اقلیم تقسیم بندی کرد؟
اگر اقلیم، یگانه ابزار ما برای بررسی داستان ایرانی باشد و ما آنرا به سادگی به جنوب و شمال تقسیم کنیم هم از تنوعهای داستانی باز میمانیم و هم از تاثیراتی که گاه داستانویسی استان یا شهری بر سایر شهرها داشته و به نوعی باعث بالیدن داستان در آن شهرها شده است. همانطور که به تفصیل در مقدمه کتاب داستان اصفهان نیز شرح دادم، داستان اصفهان از جمله داستانهای مبدا شمرده میشود که بر سنت داستاننویسی مرکز (تهران) و شیراز تاثیر گذاشته است.
آنچه در "داستان اصفهان" اهمیت پیدا میکند؛ نویسندگان این استان در آثار خود کمتر از زبان بومی ، معرفی محیط و یا حتی نشانههای فرهنگی شهر استفاده میکنند.این نشان از ارتقای سبکی دارد یا به خاطر فاصله آنها از توده مردم است؟
زبان داستان اصفهان زبان معیار است و کمتر از نویسندگان اقلیمی مانند محمود دولتآبادی به استفاده از لهجه روی آورده، اما شهر و مشخصا شهر اصفهان در آثار نویسندگان این مکتب دیده میشود که البته میان همه نویسندگان اصفهان شایع نیست، اما در داستانهای محمد کلباسی، علی خدایی و هوشنگ گلشیری دیده میشود. ضمن اینکه معتقد نیستم اگر نویسندهای از زبان معیار استفاده کند پس از توده دور شده است. چنین نگاهی به داستان باعث میشود داستان را ابزاری اجتماعی ببینید. داستان قبل از هر چیز داستان است، نه سودای تغییر دارد و نه قصد اصلاح. به گمانم بهتر است قصد و هدف هر چیزی را بنا به ماهیتش بسنجیم.
شرق: چه عواملی در شکلگیری داستان اصفهان نقش عمدهای داشتند؟ سنت ترجمه و حضور مترجمانی (که گاه داستاننویس هم بودند) مانند احمد میرعلایی، ابوالحسننجفی، رضا فرخفال، احمد گلشیری یا احمد اخوت؛ و نشریات و فصلنامههای محلی مانند «جنگ اصفهان» یا «زنده رود» و «راوی» نقش عمدهای در تولد و بعدها تثبیت داستاننویسی اصفهان داشتهاند. در این میان کسی مانند جمالزاده پیشرو است. اما مشخصات سبکی مکتب اصفهان در آثارش دیده نمیشود و در انتها جلسات ادبی به نزج داستان اصفهان کمک کرده و گاه بار نبود نشریات ادبی را به دوش کشیده است.
خصلتها و ویژگیهای مکتب اصفهان را توضیح بدهید؟
اول از همه، اتمسفرسنگین و گاه محتاط داستان. برای نمونه فضای داستانهای بهرام صادقی، گلشیری و گاه فرخفال. بعد از آن،روایت ذهنی. منهای داستانهای جمالزاده. ذهنینویسی مشخصترین ویژگی داستان اصفهان است. سومین ویژگی،تمرکز بر زبان یا همان زبانآوری. از نسل قدیمیتر میتوان به داستانها و تقلای هوشنگ گلشیری برای بازیابی زبان آرکائیک و خلق زبان خنثای آثار بهرام صادقی و جعفرمدرسصادقی اشاره کرد و از جدیدترها به رضامختاری، سلمان باهنر و زهرا نصر،که در پی کشف انرژیهای متنوع روایی،ازبازی با زبان سود بردند و زبانی آفریدند که درعین همخوانی با اتمسفر هراسناک داستانها، هم ازعهده روایت ذهنی داستانشان بربیاید و هم درخدمت خلق فضا و شخصیتهای داستانی باشد. ویژگی بعدی،اشخاص درونگرای داستانی است. و آخرین ویژگی، تجربیات فرمی است. داستان اصفهان ازآغاز در پی کشف ساختارهای نوی روایی بود. شاهداین مدعا؛ ملکوت، سنگر و قمقمههای خالی و شازده احتجاب هستند. با بلوغ داستان اصفهان، تجربهگرایی ازمکتب اصفهان رخت برنبست و در اواخردهه هفتاد جُنگ راوی و داستاننویسان نجفآباد به سیاق بزرگترین داستاننویس این خطه، بهرام صادقی دوباره آتش تجربهگرایی داستان اصفهان را تیز کردند.
جلسات وفصل نامههای ادبی اصفهان چه تاثیری در آثار نویسندگان این استان گذاشت؟
پیشتر گفتم جلسات، بار فصلنامه و نشریات ادبی را به دوش کشیدهاند. در سالهایی که امکانات رسانهای اینهمه در دسترس نبود و شرایط اجتماعی و گاهی سیاسی اجازه نمیداد، نویسندگان به جای نشریات در جلسات ادبی آثارشان را میخوانند و نقد میکردند و یادمان باشد که به هر روی نویسنده بایست اثرش را تصحیح کند تا زبده شود و جلسات ادبی چنین راهکاری را بر عهده دارند و از انجامش نیز بر میآیند.
عمده توجه شما به عنوان یک محقق و پژوهشگردر جمع آوری داستانهای مکتب اصفهان، ذکر چه نکاتی بوده است؟
اول انتخاب داستانهایی که بهتمامی دارای ویژگیهای سبکی مکتب اصفهان باشند. دوم عدول ازسلیقه رایج و معرفی داستانهای متفاوت ازنویسندگان شناخته شده ؛ به این معنا که گاه در آنتولوژیهای مختلف داستانی میبینیم یک اثر نویسندهای در چندین آنتولوژی مختلف چاپ میشود در حالیکه آن نویسنده آثار شاخص دیگری هم دارد که بازتابی از او و شاخصههای آثارش هستند و سومین نکته معرفی نویسندگان نسل جدید، که این آخری اهمیت بسیار زیادی برای من داشته است. چرا که به نوعی هم معرفی استعدادهای جدید است و هم نشان دهنده اتفاقهای آینده که به مرور در ادبیات داستانی ایرانی میافتند.
آیا این مجموعه توانسته در شناسایی داستان اصفهان به مخاطب، مفید واقع شود؟
همه هدفم معرفی جامع و کامل بوده و امیدوارم موفق عمل کرده باشم. البته در مقدمه هم توضیح دادهام که مجموعه داستان ایرانی یک دایرهالمعارف داستانی است و جوهره دایرهالمعارف توضیحات جدید و متاخری است که به اطلاعات قبلی افزوده میشود. من در مجموعه داستان اصفهان ابدا ادعا نمیکنم که مجموعه کامل است و نویسندگان اصفهان همین کسانی هستند که در مجموعه آثارشان را میخوانیم. قرار است مجموعه داستان ایرانی هر چند سال تکمیل بشود و به جمع داستاننویسان افزوده شود و شاید آنوقت بتوان دعوی جامعیت هم داشت.
نویسندگان اصفهان چه تاثیری بر دیگرمکاتب داستان ایران گذاشتهاند؟
به دلیل مهاجرت هوشنگ گلشیری از اصفهان به تهران فصل تازهای در داستان مرکز گشوده شد. با مهاجرت گلشیری، مکتب اصفهان از حدود جغرافیایی اصفهان خارج و به مرکز راه یافت. از شاگردان گلشیری در مرکز باید به کسانی چون حسین آبکنار و حسین سناپور اشاره کرد. شاگردان گلشیری در شیراز همچون ابوتراب خسروی و مندنی پور، مشخصههای مکتب اصفهان را در شیراز و تهران ادامه دادند.
امروزچه عنصری بیشتر مکتب و داستان اصفهان را پایدارو سرپا نگه داشته است؟
قطعا نویسندگان نسل جدید. ببینید مکتب اصفهان دیگر جمالزاده، بهرام صادقی یا هرمز شهدادی و هوشنگ گلشیری ندارد و اگر بخواهد تداوم داشته باشد لاجرم از مسیر نسل جدید میتواند به این دوام برسد. این نسل باید بنویسند، تجربه کنند و نقد شوند تا تثبیت شوند و قرار هم نیست تابع دستاوردهای گذشته باشند تا در سایه امنی خودشان را تثبیت کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.