در مصاحبه با دکتر محسن کوهی نصرآبادی
تولید معنا در شبکه های اجتماعی
بحث گسترش و همگانی شدن شبکههای اجتماعی آنقدر پیچیده و سوال برانگیز است که وقتی میخواستیم در مورد هویتشناسی جامعه ایران امروز با دکتر محسن کوهی صحبت کنیم ناخودآگاه آسیبشناسی حضور سطوح مختلف شهروند ایرانی در این شبکهها پای بحث را به این حوزه باز کرد.
دکتر محسن کوهی نصرآبادی، عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی و ارتباطات دانشگاه پیام نور مرکز اصفهان است. دغدغه اش را تحقیق پیرامون این شبکه ها میداند و معتقد است که ارتباطات شبکهای به مثابه اساس فعالیت درارتباطات انسان دنیای امروز، درحال دگرگون ساختن همه ارتباطات انسانی است.
شرق: شبکههای اجتماعی ابزاری است که اگرچه توسط فرهنگها و کشورهای دیگر در اختیار ما قرار گرفتهاست اما آنچه که واقعا اتفاق میافتد؛ تعاملات بین مردم جامعه خودمان است. يعني منظورم آن است كه لزوما نمیشود با دید منفي و تهاجمي به این شبکهها نگاه کرد.
در دنیا اتفاقاتی افتاده که حضور و بروز این شبکهها را اجتناب ناپذیرکرده است. در سالهای 1960 تلویزیون گاه گاهی اخبار مستقیم ورزشی یا سیاسی پخش میکرد، تا اینکه مک لوهان پیدا شد و عبارت دهکده جهانی را به کاربرد که دنیا آنقدر کوچک است که اگر این سر آبادی اتفاقی بیافتد آن سر آبادی بلافاصله میفهمند. شما تصور کنید در حدود 54 سال پیش که نه اینترنتی وجود داشته و نه شبکههای اجتماعی این حرف زده شده و جهان به عنوان یک دهکده تلقی شدهاست. با این حساب در زمان حال کلمهای نمییابید تا جهان امروز را توصیف کنید.این تغییرات آنقدر ذاتی شده که نمیتوان متوجه آن شد. رسانهها از سالها پیش تاثیرات را شروع کردهاند و در حال معرفتسازی هستند.درعلوم تجربی؛ يعني علومی که انسان از راه تعامل با محیط به دست میآورد, رسانهها بستر محیط هستند و ما بیش از هر چیز دیگری با رسانهها در ارتباط هستیم. تا یکی دو سال پیش از این برنامههای تلویزیون مانند برنامه نود ساعت خواب ما را تعیین میکرند امروزه شبکههای اجتماعی هستند كه تعیین کننده ساعت خواب ما هستند.
يعني معتقديد كه اين شبكهها با هدف تغيير عادات و برنامه زندگي روزانه ما بوجود آمدهاند؟ يا حتي به شكل كليتر ایا این شبکهها خط دهی شده است؟
ما نمیخواهیم نگاه توهمی و توطئه آمیز داشته باشیم. اینها ذات جامعه هستند.در جامعهشناسی بحثی داریم با عنوان حوالت تاریخی که حرکت جوامع به سمتی است که باید به همان سمت برود. ما زمانی دوران پسا مدرن داشتیم زمانی دوران پیشا مدرن و اکنون در زمان پساپسا مدرن به سر میبریم. در جوامع کوچکي مانند کشور ما و در همین شهر اصفهان شاهد یک اختلاف بزرگ میان مدرنیته و سنت هستیم. خیلی از خانوادهها حتی این شبکهها را قبول ندارد. به نظر من این شبکهها خط دهی شده نيستند، چرا که امروزه بحث جهان بی مرز در میان است. تکنولوژی به سقف خودش رسیده و آن چه که مهم است این است که چه کسی، به چه نحوی از آن استفاده میکند. حال در این شرایط ما باید چگونه برخورد کنیم و چه کاری از دستمان در برابر این شبکهها برمیآید؟! در نهایت اگر با این دید نگاه کنیم کدخدایی بالا نشسته و اینها را برای ما میفرستد .
تولید معنا در اين شبكهها آنقدر قوی است و با شاخصههای خود حركت ميكند که ما در مقابلش نه میتوانیم تسلیم شویم و نه میتوانیم به آن حمله کنیم و تنها راهی که پیشرویمان است مصونیت سازی در برابر آسیبها است.
این شبکهها ابزاری بیش نیست وآیا این تعاملات جامعه است که آن را به سمت دیگری میبرد و یا القای خاصی از جانب تولیدکنندگان این شبکهها صورت میگیرد؟
من با صراحت نه تایید میکنم و نه تکذیب. اما منفیترین حالت این است که کسی به این شبکهها خط میدهد. درحالیکه واقعا اینطور نیست. مثلا قصد سازنده فیسبوک این نبوده که دنیایی با خصوصیاتی که مد نظر خودش است، بسازد.اما ممکن است سازمانهای جاسوسی قدرتهای بزرگ از ظرفیت این شبکهها استفاده کنند و این شبکهها ابزاری مناسب برای آنها باشد. با این حال این شبکهها مانند انرژی اتمی میماند که یک طرف از آن برای فعالیتهای مثبت استفاده میکند و طرف دیگر با آن بمب هستهای میسازد.از این شبکهها هم به صورت مثبت و هم به صورت منفی میتوان استفاده کرد. چیزی که واقعا اهمیت دارد این است که ما چگونه از این شبکهها استفاده میکنیم. من در پاياننامه دکتری خود این فرضیه را به اثبات رسانیدم که آموزش میتواند در توسعه دخیل باشد، همانطور که در خیلی از کشورها اتفاق افتادهاست. دلیل عمده عدم توسعه در کشور ما مربوط به عدم آموزش صحیح است. متاسفانه ما آموزش صحیح را بلد نیستیم. چه آموزشهای آکادمیک چه آموزش و پرورش و چه آموزشهای خدماتی که به کارکنان دولتی داده میشود. هیچکدام ازاین آموزشها براساس روشهای علمی نیست.
آیا این عدم آموزش صحیح است که ما رادر برابر شبکههای اجتماعی آسیب پذیر میکند؟
قطعا؛ در دنیای امروز سواد رسانهای از هر سواد دیگری بالاتر است. سواد رسانهای بخشی از پروسه آموزش است. مثلا مالزی در سال 2012، طی برنامهای با نام اینترنت برای همه؛ استفاده از اینترنت را برای همه به صورت رایگان ارایه داد. مالزی آموزش را پیش از اجرای این برنامه آغاز کرده بود و برای هر نفر در ازای 500 رینگ مالزی، آموزش استفاده از اینترنت داده ميشد و تنها کسی كه میتوانست از اینترنت استفاده کند که این آموزش را دیده باشد. شما این را با چیزی که در کشور ما اتفاق میافتد مقایسه کنید. در واقع تمام آنچه در فضاي مجازي روي ميدهد، ذات جامعه و اجتناب ناپذیراست. اولین شبکه اجتماعی که به بازار آمد و میان کاربران گوشیهای همراهپرطرفدار بود نرمافزار وی چت بود که فیلتر شد و پس ازآن شبکههای دیگر مثل قارچ روییدند. در واقع این محدودیتها جواب نمیدهد. اگر هزینههایی که برای فیلترینگ صرف میشود صرف آموزش میشد، قطعا بهتر جواب میداد.
حال چه بخواهیم چه نخواهیم ، چه آموزش باشد چه نباشد، شبکههای اجتماعی به کشور ما وارد شده و در دسترس پایینترین سطح جامعه نیز قرار گرفتهاند. دلیل این تضاد برخوردها با شبکههای اجتماعی چیست؟
پایین بودن سطح سواد اطلاعاتی مهمترین دلیل این برخوردها و طرز استفادهها است.
يعني اگر آموزش افزايش پیدا کند ديگر خطري ما را براي استفاده از اين شبكهها تهديد نمي كند؟
به هر حال این شبکهها هستند و تاثیرات خود را نیز بر ما گذاشتهاند. اگر ما فقط نقش انفعالی داشته باشیم و دربرابر هر چیزی که این شبکهها به ما تزریق میکنند، تسلیم شویم دیگر چیزی به نام فرهنگ ملی وقومی باقي نميماند. در شبکههای اجتماعی تبادل فرهنگی صورت میگیرد. آنهم در مقابل فرهنگي كه بسیار قوی است و لوازم و ابزار تکنولوژی دارد و از ذایقه ما با خبر است. قصد بر این نیست که با نگاه توطئهآمیز نگاه کنیم اما حقیقت این است که تکنولوژی در دست آنها است.
کاری که رسانهها میکنند هویتسازی است و این در حالی است که اغلب کاربران اینترنت ما را قشر جوان تشکیل میدهند و انسان در سنین جوانی دچار بحران هویت میشود. به قولی، هویت درست زمانی به وجود میآید که ما در بطن بحران هستیم. البته بحران نه به عنوان فاجعه بلکه به عنوان مرحلهای از رشد، که برای هر کسی ممکن است اتفاق بیافتد. درهر صورت این رسانههای اجتماعی هستند که هویت مارا تعیین میکنند و این هویت همان ذات و شخصیت انسان میشود که از خود واکنش نشان میدهد. دربحث ساختار هویت سه تا چهار خرده نظام فرهنگی دخیل هستند. یکی از آنها خرده نظام فرهنگی است که همان ارزشهای مشترک ما هستند و بیشتر جنبه انتزاعی دارند. این خرده نظام تنزل میکند و به هنجار تبدیل میشود. بایدها و نبایدهایی که ملزم به اجرای آنها در سطح اجتماع هستیم که در صورت رعایت ممکن است تشویق و در صورت عدم رعایت به مجازات دچار خواهیم شد.
معتقديد كه این هنجارها را شبکه ها تعیین می کنند؟
ارزشها به هنجارها تبدیل میشوند وخرده نظام شخصیت روانی ساخته میشود. ارزشها هنجارها را میسازد و هنجارها شخصیت را شکل میدهند و در نهایت این شخصیت ما است که کنش صادر میکند. کنش ساختار دارد و خود یک خرده نظام فرهنگی محسوب میشود.
کنش مجزا است؛ گاه گاهی هنجارها شخصیت ما را میسازد. ولی کنش ما با شخصیت ما در تضاد است و این تنها به خاطر ساختار کنش است. رسانهها امروزه همه چیز را به صورت ساندویچی به ما تحویل میدهند. قرار نیست ما به چیزی فکر کنیم و قرار نیست چیزی شخصیت ما را بسازد. چرا که شخصیت ما برآیند همان ساندویچ است و البته بخشی از چیزهایی که در رسانهها وجود دارد ریشه در ارزشهای مشترک دارد.
ما ما ابزارهای دیگری نیز مانند مساجد، تریبون مدارس و رسانه ملي داریم چرا هیچکدام نتوانستهاند در راستای فرهنگ تاثیر گذار باشند؟
چون قدرت لازم را ندارند. هر رسانهای برای رسیدن به نقطه تاثیرگذاری باید لوازمی داشته باشد. متاسفانه مدارس و منابر و مساجد ما این لوازم را ندارند. اولین گام موفقیت یک رسانه جذب مخاطب است که شبکههای اجتماعی این مورد را به خوبی انجام دادهاند و حال شروع به تزریق کردهاند و این را هم باید اضافه کنم که این موارد طبیعی هستند و در هر صورتی در هر جامعهای اتفاق میافتند.
این مسلم است که شبکههای اجتماعی به خاطر شیوههای مدرن از مساجد بهتر عمل کردهاند چرا که روش مدارس و مساجد سنتی است. در حال حاضر ما در قم حدود چهل هزارطلبه داریم که از اینترنت برای انتشار عقاید مذهبی خوداستفاده میکنند و خود طلاب به این نتیجه رسیدهاند که شبکههای اجتماعی در این مسیر میتوانند بسیار کارآمد باشند.
فكر نمي كنيد كه شبکههای اجتماعی به خاطر ذات دوسویه بودن خود كه علاوه بر ارسال كننده بودن پيام، امكان دريافت بازخورد آن را دارند، موفق بودهاند ؟
كاملا درست است. آموزش یک تعامل است و یکی از بهترین خصوصیات این شبکهها برقرار کردن رابطه متعامل با کاربران است. در کلاسهای درس نیز بهترین روش برای آموزش،دادن فرصت به دانش آموزان برای ابراز عقیده است و استاد یا معلم تنها در کلاس باید نقش ناظر را داشته باشد که به این شیوه مباحثه میگویند و در اکثر دانشگاههای معتبر دنیا کلاس ها با این روش اداره میشود.
مهمترین سرمایه کشورها سرمایه اجتماعی آنهاست كه شدت آن از سایر منابع هم بسيار بیشتر است. اين اعتماد متقابلي كه در شبکههای اجتماعی وجود دارد ميتواند دليل موفقيت و گسترش كاربرد اين شبكه ها باشد؟
اعتماد اجتماعی یعنی این که در کشور بتوان فضایی ایجاد کرد که میان مردم، مجریان قانون و پلیس اعتماد وجود داشته باشد.در سال 2003 آماری منتشر شد که نشان میداد ایران از لحاظ اعتماد اجتماعی در رتبه سوم جهان بودهاست.اما امروز ایران جزو 50 کشور اول هم نیست. و این امر ناشی از سیاستهای دولت پیشین است.در بحث رسانهای نیز همین مساله مطرح است، در رسانههایی مانند ماهواره، تلویزیون و رادیو تنها یک طرف فرستنده است و مطالب مشخص نیست که تا چه حد به درد زندگیها مي خورد، اما وقتی وارد شبکهای میشوید که به آن اعتماد دارید و آن هم به شما اعتماد دارد و شبکههای اجتماعی این امکان را به شما میدهند که اگر مطلبی را اشتباه نوشتید پاک کنید. در شبکه اجتماعی چیزی به نام فرستنده و گیرنده وجود ندارد، مرزبندی در کار نیست. درجه اعتماد به قدری بالا است که ما حتی جزییترین مسایل زندگیمان را در این شبکهها بازگو میکنیم. هرچند ممکن است بعدها برایمان دردسر ایجاد کند.این فضا فضایی است که من به دوستانم اعتماد کردهام و جالب این است که شبکههای اجتماعی یکی از پایههای اعتماد اجتماعی است.
چگونه می توان از این شبکهها استفاده بهینه کرد؟ مثلا اخیرا بحث توسعه بانكداري اسلامي از طريق شبکههای اجتماعی يكي از راهبردهاي بانك مركزي اعلام شده كه دارند روي آن برنامه ريزي و كار مي كنند !
آنچه که میفرمایید در بنگلادش اجرا شده، البته نه در شبکه اجتماعی. بانکی در بنگلادش براساس اعتماد وام میدهد و تضمین این وامها پرداخت اقساط است. به این صورت که متقاضیان در گروههای پنج تا شش نفری قرار میگیرند و در صورت پرداخت قسط توسط نفر اول این گروه، به نفر بعدی وام داده میشود.این کار را میتوان در شبکه اجتماعی انجام داد اما به نظر من فضای مناسبی جهت این کار در کشور ما هنوز فراهم نشده است و دلیل عمده آن هم عدم استفاده صحیح از این شبکههاست و با این به بحث آموزش باز ميگردد. میتوان این آموزش را از خود این شبکهها شروع کرد.
اعتقاد من این است که رویکرد دولت و قوه قضاییه باید نسبت به این شبکه ها تغییر کند .چرا که سیطره این شبکهها به ما اجازه فکر کردن به این مساله را نمیدهند. ما وارد معرکه شدهایم و تا جایی که ممکن است باید راهی برای جلوگیری از آسیب پیدا کنیم.
دکتر محسن کوهی نصرآبادی، عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی و ارتباطات دانشگاه پیام نور مرکز اصفهان است. دغدغه اش را تحقیق پیرامون این شبکه ها میداند و معتقد است که ارتباطات شبکهای به مثابه اساس فعالیت درارتباطات انسان دنیای امروز، درحال دگرگون ساختن همه ارتباطات انسانی است.
شرق: شبکههای اجتماعی ابزاری است که اگرچه توسط فرهنگها و کشورهای دیگر در اختیار ما قرار گرفتهاست اما آنچه که واقعا اتفاق میافتد؛ تعاملات بین مردم جامعه خودمان است. يعني منظورم آن است كه لزوما نمیشود با دید منفي و تهاجمي به این شبکهها نگاه کرد.
در دنیا اتفاقاتی افتاده که حضور و بروز این شبکهها را اجتناب ناپذیرکرده است. در سالهای 1960 تلویزیون گاه گاهی اخبار مستقیم ورزشی یا سیاسی پخش میکرد، تا اینکه مک لوهان پیدا شد و عبارت دهکده جهانی را به کاربرد که دنیا آنقدر کوچک است که اگر این سر آبادی اتفاقی بیافتد آن سر آبادی بلافاصله میفهمند. شما تصور کنید در حدود 54 سال پیش که نه اینترنتی وجود داشته و نه شبکههای اجتماعی این حرف زده شده و جهان به عنوان یک دهکده تلقی شدهاست. با این حساب در زمان حال کلمهای نمییابید تا جهان امروز را توصیف کنید.این تغییرات آنقدر ذاتی شده که نمیتوان متوجه آن شد. رسانهها از سالها پیش تاثیرات را شروع کردهاند و در حال معرفتسازی هستند.درعلوم تجربی؛ يعني علومی که انسان از راه تعامل با محیط به دست میآورد, رسانهها بستر محیط هستند و ما بیش از هر چیز دیگری با رسانهها در ارتباط هستیم. تا یکی دو سال پیش از این برنامههای تلویزیون مانند برنامه نود ساعت خواب ما را تعیین میکرند امروزه شبکههای اجتماعی هستند كه تعیین کننده ساعت خواب ما هستند.
يعني معتقديد كه اين شبكهها با هدف تغيير عادات و برنامه زندگي روزانه ما بوجود آمدهاند؟ يا حتي به شكل كليتر ایا این شبکهها خط دهی شده است؟
ما نمیخواهیم نگاه توهمی و توطئه آمیز داشته باشیم. اینها ذات جامعه هستند.در جامعهشناسی بحثی داریم با عنوان حوالت تاریخی که حرکت جوامع به سمتی است که باید به همان سمت برود. ما زمانی دوران پسا مدرن داشتیم زمانی دوران پیشا مدرن و اکنون در زمان پساپسا مدرن به سر میبریم. در جوامع کوچکي مانند کشور ما و در همین شهر اصفهان شاهد یک اختلاف بزرگ میان مدرنیته و سنت هستیم. خیلی از خانوادهها حتی این شبکهها را قبول ندارد. به نظر من این شبکهها خط دهی شده نيستند، چرا که امروزه بحث جهان بی مرز در میان است. تکنولوژی به سقف خودش رسیده و آن چه که مهم است این است که چه کسی، به چه نحوی از آن استفاده میکند. حال در این شرایط ما باید چگونه برخورد کنیم و چه کاری از دستمان در برابر این شبکهها برمیآید؟! در نهایت اگر با این دید نگاه کنیم کدخدایی بالا نشسته و اینها را برای ما میفرستد .
تولید معنا در اين شبكهها آنقدر قوی است و با شاخصههای خود حركت ميكند که ما در مقابلش نه میتوانیم تسلیم شویم و نه میتوانیم به آن حمله کنیم و تنها راهی که پیشرویمان است مصونیت سازی در برابر آسیبها است.
این شبکهها ابزاری بیش نیست وآیا این تعاملات جامعه است که آن را به سمت دیگری میبرد و یا القای خاصی از جانب تولیدکنندگان این شبکهها صورت میگیرد؟
من با صراحت نه تایید میکنم و نه تکذیب. اما منفیترین حالت این است که کسی به این شبکهها خط میدهد. درحالیکه واقعا اینطور نیست. مثلا قصد سازنده فیسبوک این نبوده که دنیایی با خصوصیاتی که مد نظر خودش است، بسازد.اما ممکن است سازمانهای جاسوسی قدرتهای بزرگ از ظرفیت این شبکهها استفاده کنند و این شبکهها ابزاری مناسب برای آنها باشد. با این حال این شبکهها مانند انرژی اتمی میماند که یک طرف از آن برای فعالیتهای مثبت استفاده میکند و طرف دیگر با آن بمب هستهای میسازد.از این شبکهها هم به صورت مثبت و هم به صورت منفی میتوان استفاده کرد. چیزی که واقعا اهمیت دارد این است که ما چگونه از این شبکهها استفاده میکنیم. من در پاياننامه دکتری خود این فرضیه را به اثبات رسانیدم که آموزش میتواند در توسعه دخیل باشد، همانطور که در خیلی از کشورها اتفاق افتادهاست. دلیل عمده عدم توسعه در کشور ما مربوط به عدم آموزش صحیح است. متاسفانه ما آموزش صحیح را بلد نیستیم. چه آموزشهای آکادمیک چه آموزش و پرورش و چه آموزشهای خدماتی که به کارکنان دولتی داده میشود. هیچکدام ازاین آموزشها براساس روشهای علمی نیست.
آیا این عدم آموزش صحیح است که ما رادر برابر شبکههای اجتماعی آسیب پذیر میکند؟
قطعا؛ در دنیای امروز سواد رسانهای از هر سواد دیگری بالاتر است. سواد رسانهای بخشی از پروسه آموزش است. مثلا مالزی در سال 2012، طی برنامهای با نام اینترنت برای همه؛ استفاده از اینترنت را برای همه به صورت رایگان ارایه داد. مالزی آموزش را پیش از اجرای این برنامه آغاز کرده بود و برای هر نفر در ازای 500 رینگ مالزی، آموزش استفاده از اینترنت داده ميشد و تنها کسی كه میتوانست از اینترنت استفاده کند که این آموزش را دیده باشد. شما این را با چیزی که در کشور ما اتفاق میافتد مقایسه کنید. در واقع تمام آنچه در فضاي مجازي روي ميدهد، ذات جامعه و اجتناب ناپذیراست. اولین شبکه اجتماعی که به بازار آمد و میان کاربران گوشیهای همراهپرطرفدار بود نرمافزار وی چت بود که فیلتر شد و پس ازآن شبکههای دیگر مثل قارچ روییدند. در واقع این محدودیتها جواب نمیدهد. اگر هزینههایی که برای فیلترینگ صرف میشود صرف آموزش میشد، قطعا بهتر جواب میداد.
حال چه بخواهیم چه نخواهیم ، چه آموزش باشد چه نباشد، شبکههای اجتماعی به کشور ما وارد شده و در دسترس پایینترین سطح جامعه نیز قرار گرفتهاند. دلیل این تضاد برخوردها با شبکههای اجتماعی چیست؟
پایین بودن سطح سواد اطلاعاتی مهمترین دلیل این برخوردها و طرز استفادهها است.
يعني اگر آموزش افزايش پیدا کند ديگر خطري ما را براي استفاده از اين شبكهها تهديد نمي كند؟
به هر حال این شبکهها هستند و تاثیرات خود را نیز بر ما گذاشتهاند. اگر ما فقط نقش انفعالی داشته باشیم و دربرابر هر چیزی که این شبکهها به ما تزریق میکنند، تسلیم شویم دیگر چیزی به نام فرهنگ ملی وقومی باقي نميماند. در شبکههای اجتماعی تبادل فرهنگی صورت میگیرد. آنهم در مقابل فرهنگي كه بسیار قوی است و لوازم و ابزار تکنولوژی دارد و از ذایقه ما با خبر است. قصد بر این نیست که با نگاه توطئهآمیز نگاه کنیم اما حقیقت این است که تکنولوژی در دست آنها است.
کاری که رسانهها میکنند هویتسازی است و این در حالی است که اغلب کاربران اینترنت ما را قشر جوان تشکیل میدهند و انسان در سنین جوانی دچار بحران هویت میشود. به قولی، هویت درست زمانی به وجود میآید که ما در بطن بحران هستیم. البته بحران نه به عنوان فاجعه بلکه به عنوان مرحلهای از رشد، که برای هر کسی ممکن است اتفاق بیافتد. درهر صورت این رسانههای اجتماعی هستند که هویت مارا تعیین میکنند و این هویت همان ذات و شخصیت انسان میشود که از خود واکنش نشان میدهد. دربحث ساختار هویت سه تا چهار خرده نظام فرهنگی دخیل هستند. یکی از آنها خرده نظام فرهنگی است که همان ارزشهای مشترک ما هستند و بیشتر جنبه انتزاعی دارند. این خرده نظام تنزل میکند و به هنجار تبدیل میشود. بایدها و نبایدهایی که ملزم به اجرای آنها در سطح اجتماع هستیم که در صورت رعایت ممکن است تشویق و در صورت عدم رعایت به مجازات دچار خواهیم شد.
معتقديد كه این هنجارها را شبکه ها تعیین می کنند؟
ارزشها به هنجارها تبدیل میشوند وخرده نظام شخصیت روانی ساخته میشود. ارزشها هنجارها را میسازد و هنجارها شخصیت را شکل میدهند و در نهایت این شخصیت ما است که کنش صادر میکند. کنش ساختار دارد و خود یک خرده نظام فرهنگی محسوب میشود.
کنش مجزا است؛ گاه گاهی هنجارها شخصیت ما را میسازد. ولی کنش ما با شخصیت ما در تضاد است و این تنها به خاطر ساختار کنش است. رسانهها امروزه همه چیز را به صورت ساندویچی به ما تحویل میدهند. قرار نیست ما به چیزی فکر کنیم و قرار نیست چیزی شخصیت ما را بسازد. چرا که شخصیت ما برآیند همان ساندویچ است و البته بخشی از چیزهایی که در رسانهها وجود دارد ریشه در ارزشهای مشترک دارد.
ما ما ابزارهای دیگری نیز مانند مساجد، تریبون مدارس و رسانه ملي داریم چرا هیچکدام نتوانستهاند در راستای فرهنگ تاثیر گذار باشند؟
چون قدرت لازم را ندارند. هر رسانهای برای رسیدن به نقطه تاثیرگذاری باید لوازمی داشته باشد. متاسفانه مدارس و منابر و مساجد ما این لوازم را ندارند. اولین گام موفقیت یک رسانه جذب مخاطب است که شبکههای اجتماعی این مورد را به خوبی انجام دادهاند و حال شروع به تزریق کردهاند و این را هم باید اضافه کنم که این موارد طبیعی هستند و در هر صورتی در هر جامعهای اتفاق میافتند.
این مسلم است که شبکههای اجتماعی به خاطر شیوههای مدرن از مساجد بهتر عمل کردهاند چرا که روش مدارس و مساجد سنتی است. در حال حاضر ما در قم حدود چهل هزارطلبه داریم که از اینترنت برای انتشار عقاید مذهبی خوداستفاده میکنند و خود طلاب به این نتیجه رسیدهاند که شبکههای اجتماعی در این مسیر میتوانند بسیار کارآمد باشند.
فكر نمي كنيد كه شبکههای اجتماعی به خاطر ذات دوسویه بودن خود كه علاوه بر ارسال كننده بودن پيام، امكان دريافت بازخورد آن را دارند، موفق بودهاند ؟
كاملا درست است. آموزش یک تعامل است و یکی از بهترین خصوصیات این شبکهها برقرار کردن رابطه متعامل با کاربران است. در کلاسهای درس نیز بهترین روش برای آموزش،دادن فرصت به دانش آموزان برای ابراز عقیده است و استاد یا معلم تنها در کلاس باید نقش ناظر را داشته باشد که به این شیوه مباحثه میگویند و در اکثر دانشگاههای معتبر دنیا کلاس ها با این روش اداره میشود.
مهمترین سرمایه کشورها سرمایه اجتماعی آنهاست كه شدت آن از سایر منابع هم بسيار بیشتر است. اين اعتماد متقابلي كه در شبکههای اجتماعی وجود دارد ميتواند دليل موفقيت و گسترش كاربرد اين شبكه ها باشد؟
اعتماد اجتماعی یعنی این که در کشور بتوان فضایی ایجاد کرد که میان مردم، مجریان قانون و پلیس اعتماد وجود داشته باشد.در سال 2003 آماری منتشر شد که نشان میداد ایران از لحاظ اعتماد اجتماعی در رتبه سوم جهان بودهاست.اما امروز ایران جزو 50 کشور اول هم نیست. و این امر ناشی از سیاستهای دولت پیشین است.در بحث رسانهای نیز همین مساله مطرح است، در رسانههایی مانند ماهواره، تلویزیون و رادیو تنها یک طرف فرستنده است و مطالب مشخص نیست که تا چه حد به درد زندگیها مي خورد، اما وقتی وارد شبکهای میشوید که به آن اعتماد دارید و آن هم به شما اعتماد دارد و شبکههای اجتماعی این امکان را به شما میدهند که اگر مطلبی را اشتباه نوشتید پاک کنید. در شبکه اجتماعی چیزی به نام فرستنده و گیرنده وجود ندارد، مرزبندی در کار نیست. درجه اعتماد به قدری بالا است که ما حتی جزییترین مسایل زندگیمان را در این شبکهها بازگو میکنیم. هرچند ممکن است بعدها برایمان دردسر ایجاد کند.این فضا فضایی است که من به دوستانم اعتماد کردهام و جالب این است که شبکههای اجتماعی یکی از پایههای اعتماد اجتماعی است.
چگونه می توان از این شبکهها استفاده بهینه کرد؟ مثلا اخیرا بحث توسعه بانكداري اسلامي از طريق شبکههای اجتماعی يكي از راهبردهاي بانك مركزي اعلام شده كه دارند روي آن برنامه ريزي و كار مي كنند !
آنچه که میفرمایید در بنگلادش اجرا شده، البته نه در شبکه اجتماعی. بانکی در بنگلادش براساس اعتماد وام میدهد و تضمین این وامها پرداخت اقساط است. به این صورت که متقاضیان در گروههای پنج تا شش نفری قرار میگیرند و در صورت پرداخت قسط توسط نفر اول این گروه، به نفر بعدی وام داده میشود.این کار را میتوان در شبکه اجتماعی انجام داد اما به نظر من فضای مناسبی جهت این کار در کشور ما هنوز فراهم نشده است و دلیل عمده آن هم عدم استفاده صحیح از این شبکههاست و با این به بحث آموزش باز ميگردد. میتوان این آموزش را از خود این شبکهها شروع کرد.
اعتقاد من این است که رویکرد دولت و قوه قضاییه باید نسبت به این شبکه ها تغییر کند .چرا که سیطره این شبکهها به ما اجازه فکر کردن به این مساله را نمیدهند. ما وارد معرکه شدهایم و تا جایی که ممکن است باید راهی برای جلوگیری از آسیب پیدا کنیم.
بحث گسترش و همگانی شدن شبکههای اجتماعی آنقدر پیچیده و سوال برانگیز است که وقتی میخواستیم در مورد هویتشناسی جامعه ایران امروز با دکتر محسن کوهی صحبت کنیم ناخودآگاه آسیبشناسی حضور سطوح مختلف شهروند ایرانی در این شبکهها پای بحث را به این حوزه باز کرد.
دکتر محسن کوهی نصرآبادی، عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی و ارتباطات دانشگاه پیام نور مرکز اصفهان است. دغدغه اش را تحقیق پیرامون این شبکه ها میداند و معتقد است که ارتباطات شبکهای به مثابه اساس فعالیت درارتباطات انسان دنیای امروز، درحال دگرگون ساختن همه ارتباطات انسانی است.
شرق: شبکههای اجتماعی ابزاری است که اگرچه توسط فرهنگها و کشورهای دیگر در اختیار ما قرار گرفتهاست اما آنچه که واقعا اتفاق میافتد؛ تعاملات بین مردم جامعه خودمان است. يعني منظورم آن است كه لزوما نمیشود با دید منفي و تهاجمي به این شبکهها نگاه کرد.
در دنیا اتفاقاتی افتاده که حضور و بروز این شبکهها را اجتناب ناپذیرکرده است. در سالهای 1960 تلویزیون گاه گاهی اخبار مستقیم ورزشی یا سیاسی پخش میکرد، تا اینکه مک لوهان پیدا شد و عبارت دهکده جهانی را به کاربرد که دنیا آنقدر کوچک است که اگر این سر آبادی اتفاقی بیافتد آن سر آبادی بلافاصله میفهمند. شما تصور کنید در حدود 54 سال پیش که نه اینترنتی وجود داشته و نه شبکههای اجتماعی این حرف زده شده و جهان به عنوان یک دهکده تلقی شدهاست. با این حساب در زمان حال کلمهای نمییابید تا جهان امروز را توصیف کنید.این تغییرات آنقدر ذاتی شده که نمیتوان متوجه آن شد. رسانهها از سالها پیش تاثیرات را شروع کردهاند و در حال معرفتسازی هستند.درعلوم تجربی؛ يعني علومی که انسان از راه تعامل با محیط به دست میآورد, رسانهها بستر محیط هستند و ما بیش از هر چیز دیگری با رسانهها در ارتباط هستیم. تا یکی دو سال پیش از این برنامههای تلویزیون مانند برنامه نود ساعت خواب ما را تعیین میکرند امروزه شبکههای اجتماعی هستند كه تعیین کننده ساعت خواب ما هستند.
يعني معتقديد كه اين شبكهها با هدف تغيير عادات و برنامه زندگي روزانه ما بوجود آمدهاند؟ يا حتي به شكل كليتر ایا این شبکهها خط دهی شده است؟
ما نمیخواهیم نگاه توهمی و توطئه آمیز داشته باشیم. اینها ذات جامعه هستند.در جامعهشناسی بحثی داریم با عنوان حوالت تاریخی که حرکت جوامع به سمتی است که باید به همان سمت برود. ما زمانی دوران پسا مدرن داشتیم زمانی دوران پیشا مدرن و اکنون در زمان پساپسا مدرن به سر میبریم. در جوامع کوچکي مانند کشور ما و در همین شهر اصفهان شاهد یک اختلاف بزرگ میان مدرنیته و سنت هستیم. خیلی از خانوادهها حتی این شبکهها را قبول ندارد. به نظر من این شبکهها خط دهی شده نيستند، چرا که امروزه بحث جهان بی مرز در میان است. تکنولوژی به سقف خودش رسیده و آن چه که مهم است این است که چه کسی، به چه نحوی از آن استفاده میکند. حال در این شرایط ما باید چگونه برخورد کنیم و چه کاری از دستمان در برابر این شبکهها برمیآید؟! در نهایت اگر با این دید نگاه کنیم کدخدایی بالا نشسته و اینها را برای ما میفرستد .
تولید معنا در اين شبكهها آنقدر قوی است و با شاخصههای خود حركت ميكند که ما در مقابلش نه میتوانیم تسلیم شویم و نه میتوانیم به آن حمله کنیم و تنها راهی که پیشرویمان است مصونیت سازی در برابر آسیبها است.
این شبکهها ابزاری بیش نیست وآیا این تعاملات جامعه است که آن را به سمت دیگری میبرد و یا القای خاصی از جانب تولیدکنندگان این شبکهها صورت میگیرد؟
من با صراحت نه تایید میکنم و نه تکذیب. اما منفیترین حالت این است که کسی به این شبکهها خط میدهد. درحالیکه واقعا اینطور نیست. مثلا قصد سازنده فیسبوک این نبوده که دنیایی با خصوصیاتی که مد نظر خودش است، بسازد.اما ممکن است سازمانهای جاسوسی قدرتهای بزرگ از ظرفیت این شبکهها استفاده کنند و این شبکهها ابزاری مناسب برای آنها باشد. با این حال این شبکهها مانند انرژی اتمی میماند که یک طرف از آن برای فعالیتهای مثبت استفاده میکند و طرف دیگر با آن بمب هستهای میسازد.از این شبکهها هم به صورت مثبت و هم به صورت منفی میتوان استفاده کرد. چیزی که واقعا اهمیت دارد این است که ما چگونه از این شبکهها استفاده میکنیم. من در پاياننامه دکتری خود این فرضیه را به اثبات رسانیدم که آموزش میتواند در توسعه دخیل باشد، همانطور که در خیلی از کشورها اتفاق افتادهاست. دلیل عمده عدم توسعه در کشور ما مربوط به عدم آموزش صحیح است. متاسفانه ما آموزش صحیح را بلد نیستیم. چه آموزشهای آکادمیک چه آموزش و پرورش و چه آموزشهای خدماتی که به کارکنان دولتی داده میشود. هیچکدام ازاین آموزشها براساس روشهای علمی نیست.
آیا این عدم آموزش صحیح است که ما رادر برابر شبکههای اجتماعی آسیب پذیر میکند؟
قطعا؛ در دنیای امروز سواد رسانهای از هر سواد دیگری بالاتر است. سواد رسانهای بخشی از پروسه آموزش است. مثلا مالزی در سال 2012، طی برنامهای با نام اینترنت برای همه؛ استفاده از اینترنت را برای همه به صورت رایگان ارایه داد. مالزی آموزش را پیش از اجرای این برنامه آغاز کرده بود و برای هر نفر در ازای 500 رینگ مالزی، آموزش استفاده از اینترنت داده ميشد و تنها کسی كه میتوانست از اینترنت استفاده کند که این آموزش را دیده باشد. شما این را با چیزی که در کشور ما اتفاق میافتد مقایسه کنید. در واقع تمام آنچه در فضاي مجازي روي ميدهد، ذات جامعه و اجتناب ناپذیراست. اولین شبکه اجتماعی که به بازار آمد و میان کاربران گوشیهای همراهپرطرفدار بود نرمافزار وی چت بود که فیلتر شد و پس ازآن شبکههای دیگر مثل قارچ روییدند. در واقع این محدودیتها جواب نمیدهد. اگر هزینههایی که برای فیلترینگ صرف میشود صرف آموزش میشد، قطعا بهتر جواب میداد.
حال چه بخواهیم چه نخواهیم ، چه آموزش باشد چه نباشد، شبکههای اجتماعی به کشور ما وارد شده و در دسترس پایینترین سطح جامعه نیز قرار گرفتهاند. دلیل این تضاد برخوردها با شبکههای اجتماعی چیست؟
پایین بودن سطح سواد اطلاعاتی مهمترین دلیل این برخوردها و طرز استفادهها است.
يعني اگر آموزش افزايش پیدا کند ديگر خطري ما را براي استفاده از اين شبكهها تهديد نمي كند؟
به هر حال این شبکهها هستند و تاثیرات خود را نیز بر ما گذاشتهاند. اگر ما فقط نقش انفعالی داشته باشیم و دربرابر هر چیزی که این شبکهها به ما تزریق میکنند، تسلیم شویم دیگر چیزی به نام فرهنگ ملی وقومی باقي نميماند. در شبکههای اجتماعی تبادل فرهنگی صورت میگیرد. آنهم در مقابل فرهنگي كه بسیار قوی است و لوازم و ابزار تکنولوژی دارد و از ذایقه ما با خبر است. قصد بر این نیست که با نگاه توطئهآمیز نگاه کنیم اما حقیقت این است که تکنولوژی در دست آنها است.
کاری که رسانهها میکنند هویتسازی است و این در حالی است که اغلب کاربران اینترنت ما را قشر جوان تشکیل میدهند و انسان در سنین جوانی دچار بحران هویت میشود. به قولی، هویت درست زمانی به وجود میآید که ما در بطن بحران هستیم. البته بحران نه به عنوان فاجعه بلکه به عنوان مرحلهای از رشد، که برای هر کسی ممکن است اتفاق بیافتد. درهر صورت این رسانههای اجتماعی هستند که هویت مارا تعیین میکنند و این هویت همان ذات و شخصیت انسان میشود که از خود واکنش نشان میدهد. دربحث ساختار هویت سه تا چهار خرده نظام فرهنگی دخیل هستند. یکی از آنها خرده نظام فرهنگی است که همان ارزشهای مشترک ما هستند و بیشتر جنبه انتزاعی دارند. این خرده نظام تنزل میکند و به هنجار تبدیل میشود. بایدها و نبایدهایی که ملزم به اجرای آنها در سطح اجتماع هستیم که در صورت رعایت ممکن است تشویق و در صورت عدم رعایت به مجازات دچار خواهیم شد.
معتقديد كه این هنجارها را شبکه ها تعیین می کنند؟
ارزشها به هنجارها تبدیل میشوند وخرده نظام شخصیت روانی ساخته میشود. ارزشها هنجارها را میسازد و هنجارها شخصیت را شکل میدهند و در نهایت این شخصیت ما است که کنش صادر میکند. کنش ساختار دارد و خود یک خرده نظام فرهنگی محسوب میشود.
کنش مجزا است؛ گاه گاهی هنجارها شخصیت ما را میسازد. ولی کنش ما با شخصیت ما در تضاد است و این تنها به خاطر ساختار کنش است. رسانهها امروزه همه چیز را به صورت ساندویچی به ما تحویل میدهند. قرار نیست ما به چیزی فکر کنیم و قرار نیست چیزی شخصیت ما را بسازد. چرا که شخصیت ما برآیند همان ساندویچ است و البته بخشی از چیزهایی که در رسانهها وجود دارد ریشه در ارزشهای مشترک دارد.
ما ما ابزارهای دیگری نیز مانند مساجد، تریبون مدارس و رسانه ملي داریم چرا هیچکدام نتوانستهاند در راستای فرهنگ تاثیر گذار باشند؟
چون قدرت لازم را ندارند. هر رسانهای برای رسیدن به نقطه تاثیرگذاری باید لوازمی داشته باشد. متاسفانه مدارس و منابر و مساجد ما این لوازم را ندارند. اولین گام موفقیت یک رسانه جذب مخاطب است که شبکههای اجتماعی این مورد را به خوبی انجام دادهاند و حال شروع به تزریق کردهاند و این را هم باید اضافه کنم که این موارد طبیعی هستند و در هر صورتی در هر جامعهای اتفاق میافتند.
این مسلم است که شبکههای اجتماعی به خاطر شیوههای مدرن از مساجد بهتر عمل کردهاند چرا که روش مدارس و مساجد سنتی است. در حال حاضر ما در قم حدود چهل هزارطلبه داریم که از اینترنت برای انتشار عقاید مذهبی خوداستفاده میکنند و خود طلاب به این نتیجه رسیدهاند که شبکههای اجتماعی در این مسیر میتوانند بسیار کارآمد باشند.
فكر نمي كنيد كه شبکههای اجتماعی به خاطر ذات دوسویه بودن خود كه علاوه بر ارسال كننده بودن پيام، امكان دريافت بازخورد آن را دارند، موفق بودهاند ؟
كاملا درست است. آموزش یک تعامل است و یکی از بهترین خصوصیات این شبکهها برقرار کردن رابطه متعامل با کاربران است. در کلاسهای درس نیز بهترین روش برای آموزش،دادن فرصت به دانش آموزان برای ابراز عقیده است و استاد یا معلم تنها در کلاس باید نقش ناظر را داشته باشد که به این شیوه مباحثه میگویند و در اکثر دانشگاههای معتبر دنیا کلاس ها با این روش اداره میشود.
مهمترین سرمایه کشورها سرمایه اجتماعی آنهاست كه شدت آن از سایر منابع هم بسيار بیشتر است. اين اعتماد متقابلي كه در شبکههای اجتماعی وجود دارد ميتواند دليل موفقيت و گسترش كاربرد اين شبكه ها باشد؟
اعتماد اجتماعی یعنی این که در کشور بتوان فضایی ایجاد کرد که میان مردم، مجریان قانون و پلیس اعتماد وجود داشته باشد.در سال 2003 آماری منتشر شد که نشان میداد ایران از لحاظ اعتماد اجتماعی در رتبه سوم جهان بودهاست.اما امروز ایران جزو 50 کشور اول هم نیست. و این امر ناشی از سیاستهای دولت پیشین است.در بحث رسانهای نیز همین مساله مطرح است، در رسانههایی مانند ماهواره، تلویزیون و رادیو تنها یک طرف فرستنده است و مطالب مشخص نیست که تا چه حد به درد زندگیها مي خورد، اما وقتی وارد شبکهای میشوید که به آن اعتماد دارید و آن هم به شما اعتماد دارد و شبکههای اجتماعی این امکان را به شما میدهند که اگر مطلبی را اشتباه نوشتید پاک کنید. در شبکه اجتماعی چیزی به نام فرستنده و گیرنده وجود ندارد، مرزبندی در کار نیست. درجه اعتماد به قدری بالا است که ما حتی جزییترین مسایل زندگیمان را در این شبکهها بازگو میکنیم. هرچند ممکن است بعدها برایمان دردسر ایجاد کند.این فضا فضایی است که من به دوستانم اعتماد کردهام و جالب این است که شبکههای اجتماعی یکی از پایههای اعتماد اجتماعی است.
چگونه می توان از این شبکهها استفاده بهینه کرد؟ مثلا اخیرا بحث توسعه بانكداري اسلامي از طريق شبکههای اجتماعی يكي از راهبردهاي بانك مركزي اعلام شده كه دارند روي آن برنامه ريزي و كار مي كنند !
آنچه که میفرمایید در بنگلادش اجرا شده، البته نه در شبکه اجتماعی. بانکی در بنگلادش براساس اعتماد وام میدهد و تضمین این وامها پرداخت اقساط است. به این صورت که متقاضیان در گروههای پنج تا شش نفری قرار میگیرند و در صورت پرداخت قسط توسط نفر اول این گروه، به نفر بعدی وام داده میشود.این کار را میتوان در شبکه اجتماعی انجام داد اما به نظر من فضای مناسبی جهت این کار در کشور ما هنوز فراهم نشده است و دلیل عمده آن هم عدم استفاده صحیح از این شبکههاست و با این به بحث آموزش باز ميگردد. میتوان این آموزش را از خود این شبکهها شروع کرد.
اعتقاد من این است که رویکرد دولت و قوه قضاییه باید نسبت به این شبکه ها تغییر کند .چرا که سیطره این شبکهها به ما اجازه فکر کردن به این مساله را نمیدهند. ما وارد معرکه شدهایم و تا جایی که ممکن است باید راهی برای جلوگیری از آسیب پیدا کنیم.
دکتر محسن کوهی نصرآبادی، عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی و ارتباطات دانشگاه پیام نور مرکز اصفهان است. دغدغه اش را تحقیق پیرامون این شبکه ها میداند و معتقد است که ارتباطات شبکهای به مثابه اساس فعالیت درارتباطات انسان دنیای امروز، درحال دگرگون ساختن همه ارتباطات انسانی است.
شرق: شبکههای اجتماعی ابزاری است که اگرچه توسط فرهنگها و کشورهای دیگر در اختیار ما قرار گرفتهاست اما آنچه که واقعا اتفاق میافتد؛ تعاملات بین مردم جامعه خودمان است. يعني منظورم آن است كه لزوما نمیشود با دید منفي و تهاجمي به این شبکهها نگاه کرد.
در دنیا اتفاقاتی افتاده که حضور و بروز این شبکهها را اجتناب ناپذیرکرده است. در سالهای 1960 تلویزیون گاه گاهی اخبار مستقیم ورزشی یا سیاسی پخش میکرد، تا اینکه مک لوهان پیدا شد و عبارت دهکده جهانی را به کاربرد که دنیا آنقدر کوچک است که اگر این سر آبادی اتفاقی بیافتد آن سر آبادی بلافاصله میفهمند. شما تصور کنید در حدود 54 سال پیش که نه اینترنتی وجود داشته و نه شبکههای اجتماعی این حرف زده شده و جهان به عنوان یک دهکده تلقی شدهاست. با این حساب در زمان حال کلمهای نمییابید تا جهان امروز را توصیف کنید.این تغییرات آنقدر ذاتی شده که نمیتوان متوجه آن شد. رسانهها از سالها پیش تاثیرات را شروع کردهاند و در حال معرفتسازی هستند.درعلوم تجربی؛ يعني علومی که انسان از راه تعامل با محیط به دست میآورد, رسانهها بستر محیط هستند و ما بیش از هر چیز دیگری با رسانهها در ارتباط هستیم. تا یکی دو سال پیش از این برنامههای تلویزیون مانند برنامه نود ساعت خواب ما را تعیین میکرند امروزه شبکههای اجتماعی هستند كه تعیین کننده ساعت خواب ما هستند.
يعني معتقديد كه اين شبكهها با هدف تغيير عادات و برنامه زندگي روزانه ما بوجود آمدهاند؟ يا حتي به شكل كليتر ایا این شبکهها خط دهی شده است؟
ما نمیخواهیم نگاه توهمی و توطئه آمیز داشته باشیم. اینها ذات جامعه هستند.در جامعهشناسی بحثی داریم با عنوان حوالت تاریخی که حرکت جوامع به سمتی است که باید به همان سمت برود. ما زمانی دوران پسا مدرن داشتیم زمانی دوران پیشا مدرن و اکنون در زمان پساپسا مدرن به سر میبریم. در جوامع کوچکي مانند کشور ما و در همین شهر اصفهان شاهد یک اختلاف بزرگ میان مدرنیته و سنت هستیم. خیلی از خانوادهها حتی این شبکهها را قبول ندارد. به نظر من این شبکهها خط دهی شده نيستند، چرا که امروزه بحث جهان بی مرز در میان است. تکنولوژی به سقف خودش رسیده و آن چه که مهم است این است که چه کسی، به چه نحوی از آن استفاده میکند. حال در این شرایط ما باید چگونه برخورد کنیم و چه کاری از دستمان در برابر این شبکهها برمیآید؟! در نهایت اگر با این دید نگاه کنیم کدخدایی بالا نشسته و اینها را برای ما میفرستد .
تولید معنا در اين شبكهها آنقدر قوی است و با شاخصههای خود حركت ميكند که ما در مقابلش نه میتوانیم تسلیم شویم و نه میتوانیم به آن حمله کنیم و تنها راهی که پیشرویمان است مصونیت سازی در برابر آسیبها است.
این شبکهها ابزاری بیش نیست وآیا این تعاملات جامعه است که آن را به سمت دیگری میبرد و یا القای خاصی از جانب تولیدکنندگان این شبکهها صورت میگیرد؟
من با صراحت نه تایید میکنم و نه تکذیب. اما منفیترین حالت این است که کسی به این شبکهها خط میدهد. درحالیکه واقعا اینطور نیست. مثلا قصد سازنده فیسبوک این نبوده که دنیایی با خصوصیاتی که مد نظر خودش است، بسازد.اما ممکن است سازمانهای جاسوسی قدرتهای بزرگ از ظرفیت این شبکهها استفاده کنند و این شبکهها ابزاری مناسب برای آنها باشد. با این حال این شبکهها مانند انرژی اتمی میماند که یک طرف از آن برای فعالیتهای مثبت استفاده میکند و طرف دیگر با آن بمب هستهای میسازد.از این شبکهها هم به صورت مثبت و هم به صورت منفی میتوان استفاده کرد. چیزی که واقعا اهمیت دارد این است که ما چگونه از این شبکهها استفاده میکنیم. من در پاياننامه دکتری خود این فرضیه را به اثبات رسانیدم که آموزش میتواند در توسعه دخیل باشد، همانطور که در خیلی از کشورها اتفاق افتادهاست. دلیل عمده عدم توسعه در کشور ما مربوط به عدم آموزش صحیح است. متاسفانه ما آموزش صحیح را بلد نیستیم. چه آموزشهای آکادمیک چه آموزش و پرورش و چه آموزشهای خدماتی که به کارکنان دولتی داده میشود. هیچکدام ازاین آموزشها براساس روشهای علمی نیست.
آیا این عدم آموزش صحیح است که ما رادر برابر شبکههای اجتماعی آسیب پذیر میکند؟
قطعا؛ در دنیای امروز سواد رسانهای از هر سواد دیگری بالاتر است. سواد رسانهای بخشی از پروسه آموزش است. مثلا مالزی در سال 2012، طی برنامهای با نام اینترنت برای همه؛ استفاده از اینترنت را برای همه به صورت رایگان ارایه داد. مالزی آموزش را پیش از اجرای این برنامه آغاز کرده بود و برای هر نفر در ازای 500 رینگ مالزی، آموزش استفاده از اینترنت داده ميشد و تنها کسی كه میتوانست از اینترنت استفاده کند که این آموزش را دیده باشد. شما این را با چیزی که در کشور ما اتفاق میافتد مقایسه کنید. در واقع تمام آنچه در فضاي مجازي روي ميدهد، ذات جامعه و اجتناب ناپذیراست. اولین شبکه اجتماعی که به بازار آمد و میان کاربران گوشیهای همراهپرطرفدار بود نرمافزار وی چت بود که فیلتر شد و پس ازآن شبکههای دیگر مثل قارچ روییدند. در واقع این محدودیتها جواب نمیدهد. اگر هزینههایی که برای فیلترینگ صرف میشود صرف آموزش میشد، قطعا بهتر جواب میداد.
حال چه بخواهیم چه نخواهیم ، چه آموزش باشد چه نباشد، شبکههای اجتماعی به کشور ما وارد شده و در دسترس پایینترین سطح جامعه نیز قرار گرفتهاند. دلیل این تضاد برخوردها با شبکههای اجتماعی چیست؟
پایین بودن سطح سواد اطلاعاتی مهمترین دلیل این برخوردها و طرز استفادهها است.
يعني اگر آموزش افزايش پیدا کند ديگر خطري ما را براي استفاده از اين شبكهها تهديد نمي كند؟
به هر حال این شبکهها هستند و تاثیرات خود را نیز بر ما گذاشتهاند. اگر ما فقط نقش انفعالی داشته باشیم و دربرابر هر چیزی که این شبکهها به ما تزریق میکنند، تسلیم شویم دیگر چیزی به نام فرهنگ ملی وقومی باقي نميماند. در شبکههای اجتماعی تبادل فرهنگی صورت میگیرد. آنهم در مقابل فرهنگي كه بسیار قوی است و لوازم و ابزار تکنولوژی دارد و از ذایقه ما با خبر است. قصد بر این نیست که با نگاه توطئهآمیز نگاه کنیم اما حقیقت این است که تکنولوژی در دست آنها است.
کاری که رسانهها میکنند هویتسازی است و این در حالی است که اغلب کاربران اینترنت ما را قشر جوان تشکیل میدهند و انسان در سنین جوانی دچار بحران هویت میشود. به قولی، هویت درست زمانی به وجود میآید که ما در بطن بحران هستیم. البته بحران نه به عنوان فاجعه بلکه به عنوان مرحلهای از رشد، که برای هر کسی ممکن است اتفاق بیافتد. درهر صورت این رسانههای اجتماعی هستند که هویت مارا تعیین میکنند و این هویت همان ذات و شخصیت انسان میشود که از خود واکنش نشان میدهد. دربحث ساختار هویت سه تا چهار خرده نظام فرهنگی دخیل هستند. یکی از آنها خرده نظام فرهنگی است که همان ارزشهای مشترک ما هستند و بیشتر جنبه انتزاعی دارند. این خرده نظام تنزل میکند و به هنجار تبدیل میشود. بایدها و نبایدهایی که ملزم به اجرای آنها در سطح اجتماع هستیم که در صورت رعایت ممکن است تشویق و در صورت عدم رعایت به مجازات دچار خواهیم شد.
معتقديد كه این هنجارها را شبکه ها تعیین می کنند؟
ارزشها به هنجارها تبدیل میشوند وخرده نظام شخصیت روانی ساخته میشود. ارزشها هنجارها را میسازد و هنجارها شخصیت را شکل میدهند و در نهایت این شخصیت ما است که کنش صادر میکند. کنش ساختار دارد و خود یک خرده نظام فرهنگی محسوب میشود.
کنش مجزا است؛ گاه گاهی هنجارها شخصیت ما را میسازد. ولی کنش ما با شخصیت ما در تضاد است و این تنها به خاطر ساختار کنش است. رسانهها امروزه همه چیز را به صورت ساندویچی به ما تحویل میدهند. قرار نیست ما به چیزی فکر کنیم و قرار نیست چیزی شخصیت ما را بسازد. چرا که شخصیت ما برآیند همان ساندویچ است و البته بخشی از چیزهایی که در رسانهها وجود دارد ریشه در ارزشهای مشترک دارد.
ما ما ابزارهای دیگری نیز مانند مساجد، تریبون مدارس و رسانه ملي داریم چرا هیچکدام نتوانستهاند در راستای فرهنگ تاثیر گذار باشند؟
چون قدرت لازم را ندارند. هر رسانهای برای رسیدن به نقطه تاثیرگذاری باید لوازمی داشته باشد. متاسفانه مدارس و منابر و مساجد ما این لوازم را ندارند. اولین گام موفقیت یک رسانه جذب مخاطب است که شبکههای اجتماعی این مورد را به خوبی انجام دادهاند و حال شروع به تزریق کردهاند و این را هم باید اضافه کنم که این موارد طبیعی هستند و در هر صورتی در هر جامعهای اتفاق میافتند.
این مسلم است که شبکههای اجتماعی به خاطر شیوههای مدرن از مساجد بهتر عمل کردهاند چرا که روش مدارس و مساجد سنتی است. در حال حاضر ما در قم حدود چهل هزارطلبه داریم که از اینترنت برای انتشار عقاید مذهبی خوداستفاده میکنند و خود طلاب به این نتیجه رسیدهاند که شبکههای اجتماعی در این مسیر میتوانند بسیار کارآمد باشند.
فكر نمي كنيد كه شبکههای اجتماعی به خاطر ذات دوسویه بودن خود كه علاوه بر ارسال كننده بودن پيام، امكان دريافت بازخورد آن را دارند، موفق بودهاند ؟
كاملا درست است. آموزش یک تعامل است و یکی از بهترین خصوصیات این شبکهها برقرار کردن رابطه متعامل با کاربران است. در کلاسهای درس نیز بهترین روش برای آموزش،دادن فرصت به دانش آموزان برای ابراز عقیده است و استاد یا معلم تنها در کلاس باید نقش ناظر را داشته باشد که به این شیوه مباحثه میگویند و در اکثر دانشگاههای معتبر دنیا کلاس ها با این روش اداره میشود.
مهمترین سرمایه کشورها سرمایه اجتماعی آنهاست كه شدت آن از سایر منابع هم بسيار بیشتر است. اين اعتماد متقابلي كه در شبکههای اجتماعی وجود دارد ميتواند دليل موفقيت و گسترش كاربرد اين شبكه ها باشد؟
اعتماد اجتماعی یعنی این که در کشور بتوان فضایی ایجاد کرد که میان مردم، مجریان قانون و پلیس اعتماد وجود داشته باشد.در سال 2003 آماری منتشر شد که نشان میداد ایران از لحاظ اعتماد اجتماعی در رتبه سوم جهان بودهاست.اما امروز ایران جزو 50 کشور اول هم نیست. و این امر ناشی از سیاستهای دولت پیشین است.در بحث رسانهای نیز همین مساله مطرح است، در رسانههایی مانند ماهواره، تلویزیون و رادیو تنها یک طرف فرستنده است و مطالب مشخص نیست که تا چه حد به درد زندگیها مي خورد، اما وقتی وارد شبکهای میشوید که به آن اعتماد دارید و آن هم به شما اعتماد دارد و شبکههای اجتماعی این امکان را به شما میدهند که اگر مطلبی را اشتباه نوشتید پاک کنید. در شبکه اجتماعی چیزی به نام فرستنده و گیرنده وجود ندارد، مرزبندی در کار نیست. درجه اعتماد به قدری بالا است که ما حتی جزییترین مسایل زندگیمان را در این شبکهها بازگو میکنیم. هرچند ممکن است بعدها برایمان دردسر ایجاد کند.این فضا فضایی است که من به دوستانم اعتماد کردهام و جالب این است که شبکههای اجتماعی یکی از پایههای اعتماد اجتماعی است.
چگونه می توان از این شبکهها استفاده بهینه کرد؟ مثلا اخیرا بحث توسعه بانكداري اسلامي از طريق شبکههای اجتماعی يكي از راهبردهاي بانك مركزي اعلام شده كه دارند روي آن برنامه ريزي و كار مي كنند !
آنچه که میفرمایید در بنگلادش اجرا شده، البته نه در شبکه اجتماعی. بانکی در بنگلادش براساس اعتماد وام میدهد و تضمین این وامها پرداخت اقساط است. به این صورت که متقاضیان در گروههای پنج تا شش نفری قرار میگیرند و در صورت پرداخت قسط توسط نفر اول این گروه، به نفر بعدی وام داده میشود.این کار را میتوان در شبکه اجتماعی انجام داد اما به نظر من فضای مناسبی جهت این کار در کشور ما هنوز فراهم نشده است و دلیل عمده آن هم عدم استفاده صحیح از این شبکههاست و با این به بحث آموزش باز ميگردد. میتوان این آموزش را از خود این شبکهها شروع کرد.
اعتقاد من این است که رویکرد دولت و قوه قضاییه باید نسبت به این شبکه ها تغییر کند .چرا که سیطره این شبکهها به ما اجازه فکر کردن به این مساله را نمیدهند. ما وارد معرکه شدهایم و تا جایی که ممکن است باید راهی برای جلوگیری از آسیب پیدا کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.