|

یادآر، ز شمع مرده یادآر

مازیار خسروی

«یار‌محمد‌خان» زیر سقف بازار سرپوشیده کلوچه‌پزها گلوله خورد. فردای همان نیمه شبی بود که او و یارانش، دستار و کلاه از سر برگرفتند و سوگند خوردند تا پیروزی نهایی هرگز دوباره آن را بر سر نگذارند. جنگی که بعدها تاریخ از آن با نام «جنگ سرپتی» یاد کرد. آنها هنگامی که ساعت بزرگ مناره مسجد عمادالدوله دومین ضربه را نواخت، وارد شهر شدند و به قلب سربازان فرمانفرما زدند. نبرد خونین و سنگر به‌سنگر تا سپیده‌دم ادامه داشت.
خورشید که بالا آمد نیروهای فرمانفرما شکست خورده و به ارگ حکومتی عقب نشسته بودند. یارمحمدخان و یارانش وارد شهر شده و سرگرم پاکسازی آن شدند. روایت کرده‌اند هنگامی که سردار کرد مشروطه سرگرم رایزنی برای حمله نهایی به ارگ حکومتی بود، از یکی از روزنه‌های سقف بازار، تیری شلیک شد و یکی از همراهان سردار را نقش بر زمین کرد. یارمحمد‌خان سرش را بلند کرد تا مسیر گلوله را ردیابی کند که گلوله دوم به صورت او خورد. پیکر سردار را به فرمان فرمانفرما به تخته بستند و در شهر گرداندند. «معتضد» قاتلش به پاس گلوله‌ای که شلیک کرده بود املاک بسیار پاداش گرفت و تاریخ، توالی فاجعه شد. 102 سال پیش از این؛ 10 صبح روز 13 مهر 1291 خورشیدی....
یارمحمدخان بی‌شک یکی از سه سردار بزرگ مشروطه است. کسی که پس از به توپ بستن مجلس و به روزگار تیره آزادیخواهان، به یاری تبریزیان رفت و پشت به پشت آنان علیه قزاقان روس جنگید. در کتاب تاریخ مشروطه ایران آمده است: «... تنها كساني كه از شهرهاي ايران به ياري تبريز آمدند يارمحمدخان و همراهان او بودند...» به هنگام شکست استبداد، وقتی ستارخان و باقرخان سوار بر اسب از دروازه تهران گذشتند، یارمحمدخان شانه به شانه آنان بود. سرنوشت او نیز کم و بیش به سرنوشت ستارخان شبیه است که پس از پیروزی مشروطه، پیکرش در باغ اتابک به گلوله همان حکومتی گرفتار آمد که روزگاری برای استقرار آن از جان گذشته بود. ستارخان با زخمی که در پا داشت 4 سالی زنده ماند و سرانجام در حرم حضرت عبدالعظیم(ع) آرام گرفت. یار محمد‌خان را در گورستان عمومی شهر، که آن روزها «سر قبر آقا» نامیده می‌شد به خاک سپردند؛ جایی که اکنون بخشی از انبار اداره نقلیه است. پرداختن به این‌که چرا مشروطه ایرانی به راهی چنین رفت و با فرزندان خود چنان کرد مجالی دیگر می‌طلبد. اکنون سخن بر سر این است که ما با بزرگان خود چه می‌کنیم. ستارخان و باقرخان در تبریز که هیچ، در پایتخت نیز غریب نیستند. گذشته از پیکره‌ها و کنگره‌های یادبود، هیچ‌کس نیست که بزرگراه و خیابان‌های نام‌گذاری شده به یاد دو سردار تبریزی مشروطه را در پایتخت نشناسد. در این سو اما یار محمدخان در شهر زادگاهش نیز حتی خیابانی هم به ‌نام خود ندارد. روایت کرده‌اند، این‌که یار محمد‌خان هنوز در انبار نقلیه سنگ قبری دارد و مزار مهجورش هنوز زیر تلی از سیمان و آسفالت دفن نشده، وام‌دار معرفت مهندس ناظری است که در سال 1352 با وجود نقشه شهرداری وقت، مسیر بلدوزرها را اندکی تغییر داد. اما40سال پس از آن ما چه کرده‌ایم؟!
«یار‌محمد‌خان» زیر سقف بازار سرپوشیده کلوچه‌پزها گلوله خورد. فردای همان نیمه شبی بود که او و یارانش، دستار و کلاه از سر برگرفتند و سوگند خوردند تا پیروزی نهایی هرگز دوباره آن را بر سر نگذارند. جنگی که بعدها تاریخ از آن با نام «جنگ سرپتی» یاد کرد. آنها هنگامی که ساعت بزرگ مناره مسجد عمادالدوله دومین ضربه را نواخت، وارد شهر شدند و به قلب سربازان فرمانفرما زدند. نبرد خونین و سنگر به‌سنگر تا سپیده‌دم ادامه داشت.
خورشید که بالا آمد نیروهای فرمانفرما شکست خورده و به ارگ حکومتی عقب نشسته بودند. یارمحمدخان و یارانش وارد شهر شده و سرگرم پاکسازی آن شدند. روایت کرده‌اند هنگامی که سردار کرد مشروطه سرگرم رایزنی برای حمله نهایی به ارگ حکومتی بود، از یکی از روزنه‌های سقف بازار، تیری شلیک شد و یکی از همراهان سردار را نقش بر زمین کرد. یارمحمد‌خان سرش را بلند کرد تا مسیر گلوله را ردیابی کند که گلوله دوم به صورت او خورد. پیکر سردار را به فرمان فرمانفرما به تخته بستند و در شهر گرداندند. «معتضد» قاتلش به پاس گلوله‌ای که شلیک کرده بود املاک بسیار پاداش گرفت و تاریخ، توالی فاجعه شد. 102 سال پیش از این؛ 10 صبح روز 13 مهر 1291 خورشیدی....
یارمحمدخان بی‌شک یکی از سه سردار بزرگ مشروطه است. کسی که پس از به توپ بستن مجلس و به روزگار تیره آزادیخواهان، به یاری تبریزیان رفت و پشت به پشت آنان علیه قزاقان روس جنگید. در کتاب تاریخ مشروطه ایران آمده است: «... تنها كساني كه از شهرهاي ايران به ياري تبريز آمدند يارمحمدخان و همراهان او بودند...» به هنگام شکست استبداد، وقتی ستارخان و باقرخان سوار بر اسب از دروازه تهران گذشتند، یارمحمدخان شانه به شانه آنان بود. سرنوشت او نیز کم و بیش به سرنوشت ستارخان شبیه است که پس از پیروزی مشروطه، پیکرش در باغ اتابک به گلوله همان حکومتی گرفتار آمد که روزگاری برای استقرار آن از جان گذشته بود. ستارخان با زخمی که در پا داشت 4 سالی زنده ماند و سرانجام در حرم حضرت عبدالعظیم(ع) آرام گرفت. یار محمد‌خان را در گورستان عمومی شهر، که آن روزها «سر قبر آقا» نامیده می‌شد به خاک سپردند؛ جایی که اکنون بخشی از انبار اداره نقلیه است. پرداختن به این‌که چرا مشروطه ایرانی به راهی چنین رفت و با فرزندان خود چنان کرد مجالی دیگر می‌طلبد. اکنون سخن بر سر این است که ما با بزرگان خود چه می‌کنیم. ستارخان و باقرخان در تبریز که هیچ، در پایتخت نیز غریب نیستند. گذشته از پیکره‌ها و کنگره‌های یادبود، هیچ‌کس نیست که بزرگراه و خیابان‌های نام‌گذاری شده به یاد دو سردار تبریزی مشروطه را در پایتخت نشناسد. در این سو اما یار محمدخان در شهر زادگاهش نیز حتی خیابانی هم به ‌نام خود ندارد. روایت کرده‌اند، این‌که یار محمد‌خان هنوز در انبار نقلیه سنگ قبری دارد و مزار مهجورش هنوز زیر تلی از سیمان و آسفالت دفن نشده، وام‌دار معرفت مهندس ناظری است که در سال 1352 با وجود نقشه شهرداری وقت، مسیر بلدوزرها را اندکی تغییر داد. اما40سال پس از آن ما چه کرده‌ایم؟!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.