روزنامهنگار، نیاز به «پروانه کار» ندارد
نوشیروان کیهانیزاده . روزنامهنگار پیشکسوت
برخی از همکاران روزنامهنگار در روزنامه «شرق»، خواستند به عنوان یک اهل تجربه، درباره پیشنویسی که برای نظام رسانهای تهیه شده است، نظر دهم؛ پیشنویسی به نام «سازمان نظام رسانه» که در 19صفحه، 9فصل و 78ماده تنظیم شده و در دسترس قرار گرفته و قاعدتا برای اظهارنظر و احیانا با هدف اصلاح و تکمیل آن. بیان نظر اهلحرفه هم منعی ندارد و تعهد ایجاد نمیکند.
به نظر من این پیشنویس که هدف از آن ایجاد یک سازمان نظام رسانهای است، در صورت تصویب و اجرا به همین شکل- بدون اینکه هررسانه را جداگانه تعریف کند مثلا بگوید که روزنامه چیست و روزنامهنگار کیست که تعاریف آنها در کتب درسی مربوط هم آمده است- به بوروکراتیک و پیچیدهکردن کار میانجامد و مسایل را بیشتر خواهد کرد. اگر مراد از رسانهها، ابزارهای ژورنالیسم است که ژورنالیسم را قوهچهارم دموکراسی خواندهاند و قوای دموکراسی باید منفک از هم باشند.
این طرح نیاز به تصویب در مجلس و مداخله قوهمجریه ندارد. روزنامهنگاران و اهل رسانه باید خودشان بروند و مطابق تعاریف و استانداردها، نظامنامه تهیه کنند و هیات ناظر برگزینند. بنیانگذار جمهوری اسلامی هم چندماه پس از انقلاب در دیدار با جمعی از روزنامهنگاران، گفته بود اهل این حرفه خودشان بروند نشریات را اصلاح کنند و پیشرفت دهند. من که 58سال روزنامهنگار بودهام تاکنون ندیدهام در کشور دیگر چنین سازمانی (آنطور که در پیشنویس آمده) ایجاد شده باشد.
من یک تاریخنگار هستم که با روزنامهنگاری در یک قلمرو قرار دارند و هرچه که امروز خبر است، فردا میشود تاریخ. پیش از آغاز هرکار باید «قضاوت تاریخ» را از آن اقدام در نظر گرفت. عصری که در آن قرار داریم، کاملا متفاوت از ادوار گذشته است. سطح آگاهیها بالاست و بالاتر هم میرود و هرچه آگاهیها بیشتر شود، قضاوتها دقیقتر خواهد بود و پای منطق در میان است و هرکس در برابر هر اقدام، از خود خواهد پرسید فلسفه کار و هدف چه بوده است. این سازمان نظام رسانهای موردبحث برای روزنامهنگار است که قاعدتا باید درک و سرعت انتقال و توان تفسیر بیشتری داشته باشد و روزنامهنگاران هستند که بعدا کتابنگار و خاطرهنویس میشوند و کتابهای آنان سند تاریخ.
در پیشنویس موردبحث، سخن از سازمان نظام رسانهای است. بنابراین باید نخست «نظام رسانهای» داشت و نظام رسانه شامل تعاریف انواع آن است. هر رسانه از زمان پیدایش آن دارای تعریف بوده و این تعاریف که اصول هستند، به صورت استاندارد درآمدهاند و در مدارس مربوط تدریس میشوند. در بسیاری از کشورها، آشنایی با رسانهها از دروس دوره تعلیمات متوسطه، با تمامی تعاریف و تاریخچه است. به نشریات، رادیو، تلویزیون، کتاب، امور نمایش (فیلم و تئاتر- شوبیزینس)، عکس و از این قبیل Mass Media (رسانهها- ابزارهای عمومی انتقال خبر، نظر و معلومات عمومی دارای مخاطبان زیاد) گفته میشود. خبرگزاریها کمکرسانه هستند و رسانهها مشترکان آنها. وبسایتها در اصل ابزارهای شخصی، خصوصی یا اختصاصی هستند و مطالب و نظراتی را که «بخواهند» در آنها درج میکنند، مگر اینکه جنبه پژوهشی و عامالمنفعه داشته باشند؛ مانند دایرهالمعارفها، کرونیکلها، آلماناکها و سایر رفرنسها. امروزه هر فرد مطرح، موسسه، شرکت و فروشگاه دارای وبسایت است و این وبسایتها، رسانه به شمار نمیآیند کمااینکه بروشورها و اوراق تبلیغات، شبنامهها، بیانیهها و اعلامیههای احزاب هم رسانه خوانده نمیشوند. صدهامیلیوننفر در شبکههای اجتماعی مشترک هستند؛ آیا همه آنان رسانهدار (رسانه همگانی مطابق تعاریف) هستند؟ بسیاری از نشریات دارای وبسایت آنلاین رایگان هستند ولی همه مطالب نسخه چاپی خود را در آنها قرار نمیدهند و آنچه را که منافعشان ایجاب میکند، درج میکنند؛ مگر آنکه بخواهند پیدیاف خود را در اینترنت بگذارند و این دسته آنهایی هستند که نظر خاص دارند و شمار بسیار کمی از آنها غیرانتفاعی و با هدف خدمت عمومی بهشمار میروند. در این پیشنویس (بند2 ماده2) همه آنچه را که اینک ارتباط جمعی هستند و هر نوع وسیله از ایندست که در آینده ابتکار و به کار گرفته شود، از نوشتاری، شنیداری، گفتاری تا اینترنتی رسانه خوانده شده و از شمول مفاد پیشنویس خواهند بود. به عبارت دیگر، یکچهارم نفوس کشور در آیندهای نزدیک رسانهنویس خوانده خواهند شد زیرا ارتباط فیسبوکی هم نوعی ارتباط جمعی میان آشنایان است که ممکن است صدهانفر باشند؛ بیش از تیراژ برخی از نشریات اختصاصی. در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر، رادیو- تلویزیونها دولتی هستند؛ چگونه یک سازمان که میگوید غیردولتی است، میتواند وظایف و اختیارات حمایتی و بعضا تنبیهی خودش را در یک سازمان دولتی به انجام برساند و اعمال کند.
روزنامهنگاری یکهنر و یکقریحه است و استعداد و توان ویژه میخواهد و به پروانه کار نیاز ندارد. آیا از کسی خواستهاند برای شعرگفتن و کتابنوشتن و دویدن، باید کارت و پروانه بگیرد و عضو سازمان باشد؟ در طول روزنامهنگاری 58ساله من، یکبار و در سالهای آخر دهه1330 -در آن زمان که اداره مطبوعات وابسته به وزارت کشور بود - ما را مجبور به گرفتن کارت روزنامهنگاری (پروانه) کردند که کارت را جز برای لیتوگرافیکردن جهت درج در دفتر خاطرات ژورنالیستی خود، سالها از کشوی میز خارج نکردهام. روزنامهنگار با مردم سروکار دارد و مردم از او، پروانه روزنامهنگاربودن نمیخواهند. من تا سال1347 به مدت 11سال حادثهنگار بودم. با اصحاب ماجرا تماس میگرفتم و مانند یک کارآگاه پلیس قضیه را دنبال میکردم و مینوشتم. مردم، از روزنامهنگار عمل میخواهند، نه پروانه. یک مقام دولتی اگر خبری داشته باشد، انتشار آن را لازم میداند و در اینصورت، برای ملاقات با روزنامهنگار نیاز به دیدن پروانه او و عضویت در سازمان نظام رسانهای ندارد. در یک تبصره این پیشنویس، از عضویت افتخاری برای کسانی که گاهی مطلبی به یک نشریه میدهند، سخن به میان آمده است. آیا لزومی به این کار است؟ همه میتوانند مطالب خود را به صورت نامه به سردبیر بفرستند تا در صفحهای که به این عنوان است، درج شود.
در این پیشنویس، در ماده8 اشاره به «شورایعالی سازمان» شده که مرا به یاد بوروکراسی قدیم و شورایهایعالی میاندازد. در بندیک این ماده، از عضویت روزنامهنگار «وب» هم نام برده شده است. این نخستینبار است که من چنین اصطلاحی را میشنوم: «روزنامهنگار وب». روزنامهنگاری یک پیشه و کسبوکار است؛ داشتن یک وبسایت که درآمد آنچنانی ندارد. اگر هدف از بهکاربردن این عبارت، کارکردن در قسمت آنلاین یک نشریه است که کاری فنی است و نقل مطالب نسخه چاپی و جای تولید مستقل مطلب نیست. در همین بند، از «روزنامهنگار عکاس» صحبت شده است. سالهاست خبرنگار خودش عکس میگیرد. دوربینها عموما دیجیتالی است و تاریکخانه به سبک قدیم وجود ندارد. از پاییز1983 تا بهار1989 در یک روزنامه محلی آمریکا که تیراژ روزانه آن 450هزارنسخه بود، کار کردم. در همان زمان هم، خبرنگار خودش دوربین داشت و عکس میگرفت. در تابستان1335 که دانشجوی نخستین دوره روزنامهنگاری ایران بودم، یکی از درسهای ما، گرفتن عکس و ظهور و ثبوت فیلم و ساختن عکس بود و روزنامه اطلاعات به هرکدام از خبرنگارانش یک دوربین و یک ماشین تحریر کیفی داده بود. در این پیشنویس، بر «غیردولتیبودن» سازمان مورد بحث تاکید شده است ولی در ماده8، وزیر ارشاد یا نماینده او، یکنماینده مجلس، یکقاضی، یکنماینده حوزه علمیه و یکاستاد علومارتباطات و یک کارشناس «حوزه وب»، از اعضای شورایعالی آن سازمان هستند، به علاوه هشتروزنامهنگار مطبوعاتی، محلی، وبنگار، تلویزیونی و عکاس روزنامه. مگر روزنامهنگار مطبوعاتی با محلی فرق دارد؟
در بندب ماده16، به هیات صدور پروانه روزنامهنگاری اشاره شده است. در جایی که روزنامه و روزنامهنگار تعریف نشده باشد، چه معیاری برای تشخیص روزنامهنگار به دست داده شده است؟ آگاهان گفتهاند؛ در این دنیا روزنامهنگار واقعی موجودی کمیاب است. غرب با روزنامهنگارانش برنده جنگسرد شد و هماکنون هم، با همین روزنامهنگاران رویدادها و تحولات محلی و منطقهای را در جهتی که میخواهد، قرار میدهد تا از فرصتی که به دست میآید، به اجرای سیاستهای خود بپردازد.
روزنامهها طبق تعاریف استانداردشده بر سه دستهاند: اول عمومی یا جامع یا حرفهای، دوم اختصاصی که متعلق به یک سازمان عمومی هستند که باید اطلاعیه و کارهای همان سازمان را نشر دهند و بازوی روابطعمومی آن باشند و نیز تخصصی. روزنامههای اختصاصی قاعدتا حق تکفروشی و گرفتن آگهی تجاری (نه، دولتی و رسمی) ندارند. از متون آگهیهای تجاری، میشود به دادگاه شکایت کرد. اگر در یک آگهی تجاری از یک کالا تعریف و تبلیغی شده باشد که درست نباشد، روزنامه منتشرکننده آگهی شریک مُبلغ است و نشریه دولتی به دادگاه کشانده میشود و در صورت اثبات نادرستی تبلیغ، باید غرامت دهد. روزنامههای احزاب هم در ردیف روزنامههای اختصاصی هستند که فقط میان اعضای حزب توزیع میشوند یا با پست برای مخاطبان ارسال میشود؛ رایگان یا پولی (اعانه و کمک). نوع سوم، روزنامههای تخصصی هستند که فرقشان با روزنامه عمومی در این است که در یک یا چندزمینه مشخص فعالیت دارند.
روزنامهنگار حرفهای قاعدتا نمیتواند جز به صورت «فریلَنس» در روزنامههای اختصاصی کار کند ولی این روزنامهها میتوانند مطالب آنان و منابع دیگر را با ذکر مأخذ نقل کنند. روزنامه دولت که برخی از کشورها و عمدتا به دلایل تاریخی و قدمت، آن را دارند اگر هر سهقوه حکومتی را به یک چشم نگاه کند و خود را متعلق به یکقوه نداند و پاسدار و مدافع کشور و قانوناساسی آن باشد، معمولا در ردیف روزنامههای عمومی قرار میگیرد. اگر روزنامهها تعریف شوند، روزنامه همشهری که ماهیت اختصاصی دارد، قاعدتا تا زمانی که متعلق به شهرداری تهران است، نباید آگهی تجاری داشته باشد و تکفروشی کند؛ عمومینویسی که از وظایف و تکالیف شهرداریها نیست. درست مثل این است که وزارت صنایع، در سراسر کشور دست به تاسیس دبستان و دبیرستان بزند که وظیفه وزارت آموزشوپرورش است یا ایجاد خطوط اتوبوسرانی شهری که از تکالیف شهرداریهاست. همین تداخل روزنامه اختصاصی در وظایف و تکالیف، یکی از عوامل رشدنکردن روزنامههای عمومی (حرفهای) جمهوری اسلامی ایران است. در فصلهفتم پیشنویس که مربوط به رسیدگی به تخلفات است، تخلفات تعریف نشدهاند. مواد و بندهای این فصل- بهنظر من- بهگونهای انشا شدهاند که ممکن است در مواردی با اختیارات قوه قضایی اصطکاک پیدا شود. یک بنیاد مطبوعاتی به تخلفات حرفهای مثل جعل خبر و امثال آن میپردازد و نظر خود را به سازمان مربوط مثلا قوهقضاییه میدهد. محرومیت از روزنامهنگاری و امثال آن «مجازات» محسوب میشود که کار دادگاه است. ضمانت اجرایی حکم سازمان به محرومیت چیست؟ اگر یک روزنامهنگار به حد کافی در نوشتن مهارت داشته باشد، در صورت محرومشدن از کار روزنامه، کتابنویس و خاطرهنگار میشود، مهاجرت میکند و... . امروزه، با کمک ابزارهای دیجیتالی، هر نوشتهای به هر زبان را به زبان دیگر ترجمه میکنند و همه سازمانهای انتشاراتی الزاما دارای ویراستار هستند تا اگر اشتباهی در نوشته باشد، تصحیح کنند. قلم را نمیشود از دست فرد گرفت حتی در زندان. من در طول دوران روزنامهنگاریام چندبار ممنوعالقلم شدم و یکبار به تصمیم امیراسداله علم- از هفتممهر1347 تا 11دیماه این سال که از 12دی که محرومیت رفع شد، هر روز در صفحهپنج روزنامه اطلاعات نام خود را در بالا یا پایین صفحه مینوشتم تا نشان دهم که شکست نخوردهام. سپس معاون سردبیر و مفسر رویدادهای بینالمللی شدم و یکروز در میان، نامم در صفحهششم روزنامه درج میشد. سردبیر اخبار رادیو بودم، گاهی تفسیر مینوشتم تا نامم پخش شود. مصلحت یک جامعه این نیست که در روزنامهنگار عقده ایجاد شود. این متن، فعلا یک پیشنویس است و در معرض اظهارنظر؛ اگر به مجلس رود، روی آن بحث خواهد شد و تا قانون شود، راهی دراز در پیش دارد.
به نظر من این پیشنویس که هدف از آن ایجاد یک سازمان نظام رسانهای است، در صورت تصویب و اجرا به همین شکل- بدون اینکه هررسانه را جداگانه تعریف کند مثلا بگوید که روزنامه چیست و روزنامهنگار کیست که تعاریف آنها در کتب درسی مربوط هم آمده است- به بوروکراتیک و پیچیدهکردن کار میانجامد و مسایل را بیشتر خواهد کرد. اگر مراد از رسانهها، ابزارهای ژورنالیسم است که ژورنالیسم را قوهچهارم دموکراسی خواندهاند و قوای دموکراسی باید منفک از هم باشند.
این طرح نیاز به تصویب در مجلس و مداخله قوهمجریه ندارد. روزنامهنگاران و اهل رسانه باید خودشان بروند و مطابق تعاریف و استانداردها، نظامنامه تهیه کنند و هیات ناظر برگزینند. بنیانگذار جمهوری اسلامی هم چندماه پس از انقلاب در دیدار با جمعی از روزنامهنگاران، گفته بود اهل این حرفه خودشان بروند نشریات را اصلاح کنند و پیشرفت دهند. من که 58سال روزنامهنگار بودهام تاکنون ندیدهام در کشور دیگر چنین سازمانی (آنطور که در پیشنویس آمده) ایجاد شده باشد.
من یک تاریخنگار هستم که با روزنامهنگاری در یک قلمرو قرار دارند و هرچه که امروز خبر است، فردا میشود تاریخ. پیش از آغاز هرکار باید «قضاوت تاریخ» را از آن اقدام در نظر گرفت. عصری که در آن قرار داریم، کاملا متفاوت از ادوار گذشته است. سطح آگاهیها بالاست و بالاتر هم میرود و هرچه آگاهیها بیشتر شود، قضاوتها دقیقتر خواهد بود و پای منطق در میان است و هرکس در برابر هر اقدام، از خود خواهد پرسید فلسفه کار و هدف چه بوده است. این سازمان نظام رسانهای موردبحث برای روزنامهنگار است که قاعدتا باید درک و سرعت انتقال و توان تفسیر بیشتری داشته باشد و روزنامهنگاران هستند که بعدا کتابنگار و خاطرهنویس میشوند و کتابهای آنان سند تاریخ.
در پیشنویس موردبحث، سخن از سازمان نظام رسانهای است. بنابراین باید نخست «نظام رسانهای» داشت و نظام رسانه شامل تعاریف انواع آن است. هر رسانه از زمان پیدایش آن دارای تعریف بوده و این تعاریف که اصول هستند، به صورت استاندارد درآمدهاند و در مدارس مربوط تدریس میشوند. در بسیاری از کشورها، آشنایی با رسانهها از دروس دوره تعلیمات متوسطه، با تمامی تعاریف و تاریخچه است. به نشریات، رادیو، تلویزیون، کتاب، امور نمایش (فیلم و تئاتر- شوبیزینس)، عکس و از این قبیل Mass Media (رسانهها- ابزارهای عمومی انتقال خبر، نظر و معلومات عمومی دارای مخاطبان زیاد) گفته میشود. خبرگزاریها کمکرسانه هستند و رسانهها مشترکان آنها. وبسایتها در اصل ابزارهای شخصی، خصوصی یا اختصاصی هستند و مطالب و نظراتی را که «بخواهند» در آنها درج میکنند، مگر اینکه جنبه پژوهشی و عامالمنفعه داشته باشند؛ مانند دایرهالمعارفها، کرونیکلها، آلماناکها و سایر رفرنسها. امروزه هر فرد مطرح، موسسه، شرکت و فروشگاه دارای وبسایت است و این وبسایتها، رسانه به شمار نمیآیند کمااینکه بروشورها و اوراق تبلیغات، شبنامهها، بیانیهها و اعلامیههای احزاب هم رسانه خوانده نمیشوند. صدهامیلیوننفر در شبکههای اجتماعی مشترک هستند؛ آیا همه آنان رسانهدار (رسانه همگانی مطابق تعاریف) هستند؟ بسیاری از نشریات دارای وبسایت آنلاین رایگان هستند ولی همه مطالب نسخه چاپی خود را در آنها قرار نمیدهند و آنچه را که منافعشان ایجاب میکند، درج میکنند؛ مگر آنکه بخواهند پیدیاف خود را در اینترنت بگذارند و این دسته آنهایی هستند که نظر خاص دارند و شمار بسیار کمی از آنها غیرانتفاعی و با هدف خدمت عمومی بهشمار میروند. در این پیشنویس (بند2 ماده2) همه آنچه را که اینک ارتباط جمعی هستند و هر نوع وسیله از ایندست که در آینده ابتکار و به کار گرفته شود، از نوشتاری، شنیداری، گفتاری تا اینترنتی رسانه خوانده شده و از شمول مفاد پیشنویس خواهند بود. به عبارت دیگر، یکچهارم نفوس کشور در آیندهای نزدیک رسانهنویس خوانده خواهند شد زیرا ارتباط فیسبوکی هم نوعی ارتباط جمعی میان آشنایان است که ممکن است صدهانفر باشند؛ بیش از تیراژ برخی از نشریات اختصاصی. در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر، رادیو- تلویزیونها دولتی هستند؛ چگونه یک سازمان که میگوید غیردولتی است، میتواند وظایف و اختیارات حمایتی و بعضا تنبیهی خودش را در یک سازمان دولتی به انجام برساند و اعمال کند.
روزنامهنگاری یکهنر و یکقریحه است و استعداد و توان ویژه میخواهد و به پروانه کار نیاز ندارد. آیا از کسی خواستهاند برای شعرگفتن و کتابنوشتن و دویدن، باید کارت و پروانه بگیرد و عضو سازمان باشد؟ در طول روزنامهنگاری 58ساله من، یکبار و در سالهای آخر دهه1330 -در آن زمان که اداره مطبوعات وابسته به وزارت کشور بود - ما را مجبور به گرفتن کارت روزنامهنگاری (پروانه) کردند که کارت را جز برای لیتوگرافیکردن جهت درج در دفتر خاطرات ژورنالیستی خود، سالها از کشوی میز خارج نکردهام. روزنامهنگار با مردم سروکار دارد و مردم از او، پروانه روزنامهنگاربودن نمیخواهند. من تا سال1347 به مدت 11سال حادثهنگار بودم. با اصحاب ماجرا تماس میگرفتم و مانند یک کارآگاه پلیس قضیه را دنبال میکردم و مینوشتم. مردم، از روزنامهنگار عمل میخواهند، نه پروانه. یک مقام دولتی اگر خبری داشته باشد، انتشار آن را لازم میداند و در اینصورت، برای ملاقات با روزنامهنگار نیاز به دیدن پروانه او و عضویت در سازمان نظام رسانهای ندارد. در یک تبصره این پیشنویس، از عضویت افتخاری برای کسانی که گاهی مطلبی به یک نشریه میدهند، سخن به میان آمده است. آیا لزومی به این کار است؟ همه میتوانند مطالب خود را به صورت نامه به سردبیر بفرستند تا در صفحهای که به این عنوان است، درج شود.
در این پیشنویس، در ماده8 اشاره به «شورایعالی سازمان» شده که مرا به یاد بوروکراسی قدیم و شورایهایعالی میاندازد. در بندیک این ماده، از عضویت روزنامهنگار «وب» هم نام برده شده است. این نخستینبار است که من چنین اصطلاحی را میشنوم: «روزنامهنگار وب». روزنامهنگاری یک پیشه و کسبوکار است؛ داشتن یک وبسایت که درآمد آنچنانی ندارد. اگر هدف از بهکاربردن این عبارت، کارکردن در قسمت آنلاین یک نشریه است که کاری فنی است و نقل مطالب نسخه چاپی و جای تولید مستقل مطلب نیست. در همین بند، از «روزنامهنگار عکاس» صحبت شده است. سالهاست خبرنگار خودش عکس میگیرد. دوربینها عموما دیجیتالی است و تاریکخانه به سبک قدیم وجود ندارد. از پاییز1983 تا بهار1989 در یک روزنامه محلی آمریکا که تیراژ روزانه آن 450هزارنسخه بود، کار کردم. در همان زمان هم، خبرنگار خودش دوربین داشت و عکس میگرفت. در تابستان1335 که دانشجوی نخستین دوره روزنامهنگاری ایران بودم، یکی از درسهای ما، گرفتن عکس و ظهور و ثبوت فیلم و ساختن عکس بود و روزنامه اطلاعات به هرکدام از خبرنگارانش یک دوربین و یک ماشین تحریر کیفی داده بود. در این پیشنویس، بر «غیردولتیبودن» سازمان مورد بحث تاکید شده است ولی در ماده8، وزیر ارشاد یا نماینده او، یکنماینده مجلس، یکقاضی، یکنماینده حوزه علمیه و یکاستاد علومارتباطات و یک کارشناس «حوزه وب»، از اعضای شورایعالی آن سازمان هستند، به علاوه هشتروزنامهنگار مطبوعاتی، محلی، وبنگار، تلویزیونی و عکاس روزنامه. مگر روزنامهنگار مطبوعاتی با محلی فرق دارد؟
در بندب ماده16، به هیات صدور پروانه روزنامهنگاری اشاره شده است. در جایی که روزنامه و روزنامهنگار تعریف نشده باشد، چه معیاری برای تشخیص روزنامهنگار به دست داده شده است؟ آگاهان گفتهاند؛ در این دنیا روزنامهنگار واقعی موجودی کمیاب است. غرب با روزنامهنگارانش برنده جنگسرد شد و هماکنون هم، با همین روزنامهنگاران رویدادها و تحولات محلی و منطقهای را در جهتی که میخواهد، قرار میدهد تا از فرصتی که به دست میآید، به اجرای سیاستهای خود بپردازد.
روزنامهها طبق تعاریف استانداردشده بر سه دستهاند: اول عمومی یا جامع یا حرفهای، دوم اختصاصی که متعلق به یک سازمان عمومی هستند که باید اطلاعیه و کارهای همان سازمان را نشر دهند و بازوی روابطعمومی آن باشند و نیز تخصصی. روزنامههای اختصاصی قاعدتا حق تکفروشی و گرفتن آگهی تجاری (نه، دولتی و رسمی) ندارند. از متون آگهیهای تجاری، میشود به دادگاه شکایت کرد. اگر در یک آگهی تجاری از یک کالا تعریف و تبلیغی شده باشد که درست نباشد، روزنامه منتشرکننده آگهی شریک مُبلغ است و نشریه دولتی به دادگاه کشانده میشود و در صورت اثبات نادرستی تبلیغ، باید غرامت دهد. روزنامههای احزاب هم در ردیف روزنامههای اختصاصی هستند که فقط میان اعضای حزب توزیع میشوند یا با پست برای مخاطبان ارسال میشود؛ رایگان یا پولی (اعانه و کمک). نوع سوم، روزنامههای تخصصی هستند که فرقشان با روزنامه عمومی در این است که در یک یا چندزمینه مشخص فعالیت دارند.
روزنامهنگار حرفهای قاعدتا نمیتواند جز به صورت «فریلَنس» در روزنامههای اختصاصی کار کند ولی این روزنامهها میتوانند مطالب آنان و منابع دیگر را با ذکر مأخذ نقل کنند. روزنامه دولت که برخی از کشورها و عمدتا به دلایل تاریخی و قدمت، آن را دارند اگر هر سهقوه حکومتی را به یک چشم نگاه کند و خود را متعلق به یکقوه نداند و پاسدار و مدافع کشور و قانوناساسی آن باشد، معمولا در ردیف روزنامههای عمومی قرار میگیرد. اگر روزنامهها تعریف شوند، روزنامه همشهری که ماهیت اختصاصی دارد، قاعدتا تا زمانی که متعلق به شهرداری تهران است، نباید آگهی تجاری داشته باشد و تکفروشی کند؛ عمومینویسی که از وظایف و تکالیف شهرداریها نیست. درست مثل این است که وزارت صنایع، در سراسر کشور دست به تاسیس دبستان و دبیرستان بزند که وظیفه وزارت آموزشوپرورش است یا ایجاد خطوط اتوبوسرانی شهری که از تکالیف شهرداریهاست. همین تداخل روزنامه اختصاصی در وظایف و تکالیف، یکی از عوامل رشدنکردن روزنامههای عمومی (حرفهای) جمهوری اسلامی ایران است. در فصلهفتم پیشنویس که مربوط به رسیدگی به تخلفات است، تخلفات تعریف نشدهاند. مواد و بندهای این فصل- بهنظر من- بهگونهای انشا شدهاند که ممکن است در مواردی با اختیارات قوه قضایی اصطکاک پیدا شود. یک بنیاد مطبوعاتی به تخلفات حرفهای مثل جعل خبر و امثال آن میپردازد و نظر خود را به سازمان مربوط مثلا قوهقضاییه میدهد. محرومیت از روزنامهنگاری و امثال آن «مجازات» محسوب میشود که کار دادگاه است. ضمانت اجرایی حکم سازمان به محرومیت چیست؟ اگر یک روزنامهنگار به حد کافی در نوشتن مهارت داشته باشد، در صورت محرومشدن از کار روزنامه، کتابنویس و خاطرهنگار میشود، مهاجرت میکند و... . امروزه، با کمک ابزارهای دیجیتالی، هر نوشتهای به هر زبان را به زبان دیگر ترجمه میکنند و همه سازمانهای انتشاراتی الزاما دارای ویراستار هستند تا اگر اشتباهی در نوشته باشد، تصحیح کنند. قلم را نمیشود از دست فرد گرفت حتی در زندان. من در طول دوران روزنامهنگاریام چندبار ممنوعالقلم شدم و یکبار به تصمیم امیراسداله علم- از هفتممهر1347 تا 11دیماه این سال که از 12دی که محرومیت رفع شد، هر روز در صفحهپنج روزنامه اطلاعات نام خود را در بالا یا پایین صفحه مینوشتم تا نشان دهم که شکست نخوردهام. سپس معاون سردبیر و مفسر رویدادهای بینالمللی شدم و یکروز در میان، نامم در صفحهششم روزنامه درج میشد. سردبیر اخبار رادیو بودم، گاهی تفسیر مینوشتم تا نامم پخش شود. مصلحت یک جامعه این نیست که در روزنامهنگار عقده ایجاد شود. این متن، فعلا یک پیشنویس است و در معرض اظهارنظر؛ اگر به مجلس رود، روی آن بحث خواهد شد و تا قانون شود، راهی دراز در پیش دارد.
برخی از همکاران روزنامهنگار در روزنامه «شرق»، خواستند به عنوان یک اهل تجربه، درباره پیشنویسی که برای نظام رسانهای تهیه شده است، نظر دهم؛ پیشنویسی به نام «سازمان نظام رسانه» که در 19صفحه، 9فصل و 78ماده تنظیم شده و در دسترس قرار گرفته و قاعدتا برای اظهارنظر و احیانا با هدف اصلاح و تکمیل آن. بیان نظر اهلحرفه هم منعی ندارد و تعهد ایجاد نمیکند.
به نظر من این پیشنویس که هدف از آن ایجاد یک سازمان نظام رسانهای است، در صورت تصویب و اجرا به همین شکل- بدون اینکه هررسانه را جداگانه تعریف کند مثلا بگوید که روزنامه چیست و روزنامهنگار کیست که تعاریف آنها در کتب درسی مربوط هم آمده است- به بوروکراتیک و پیچیدهکردن کار میانجامد و مسایل را بیشتر خواهد کرد. اگر مراد از رسانهها، ابزارهای ژورنالیسم است که ژورنالیسم را قوهچهارم دموکراسی خواندهاند و قوای دموکراسی باید منفک از هم باشند.
این طرح نیاز به تصویب در مجلس و مداخله قوهمجریه ندارد. روزنامهنگاران و اهل رسانه باید خودشان بروند و مطابق تعاریف و استانداردها، نظامنامه تهیه کنند و هیات ناظر برگزینند. بنیانگذار جمهوری اسلامی هم چندماه پس از انقلاب در دیدار با جمعی از روزنامهنگاران، گفته بود اهل این حرفه خودشان بروند نشریات را اصلاح کنند و پیشرفت دهند. من که 58سال روزنامهنگار بودهام تاکنون ندیدهام در کشور دیگر چنین سازمانی (آنطور که در پیشنویس آمده) ایجاد شده باشد.
من یک تاریخنگار هستم که با روزنامهنگاری در یک قلمرو قرار دارند و هرچه که امروز خبر است، فردا میشود تاریخ. پیش از آغاز هرکار باید «قضاوت تاریخ» را از آن اقدام در نظر گرفت. عصری که در آن قرار داریم، کاملا متفاوت از ادوار گذشته است. سطح آگاهیها بالاست و بالاتر هم میرود و هرچه آگاهیها بیشتر شود، قضاوتها دقیقتر خواهد بود و پای منطق در میان است و هرکس در برابر هر اقدام، از خود خواهد پرسید فلسفه کار و هدف چه بوده است. این سازمان نظام رسانهای موردبحث برای روزنامهنگار است که قاعدتا باید درک و سرعت انتقال و توان تفسیر بیشتری داشته باشد و روزنامهنگاران هستند که بعدا کتابنگار و خاطرهنویس میشوند و کتابهای آنان سند تاریخ.
در پیشنویس موردبحث، سخن از سازمان نظام رسانهای است. بنابراین باید نخست «نظام رسانهای» داشت و نظام رسانه شامل تعاریف انواع آن است. هر رسانه از زمان پیدایش آن دارای تعریف بوده و این تعاریف که اصول هستند، به صورت استاندارد درآمدهاند و در مدارس مربوط تدریس میشوند. در بسیاری از کشورها، آشنایی با رسانهها از دروس دوره تعلیمات متوسطه، با تمامی تعاریف و تاریخچه است. به نشریات، رادیو، تلویزیون، کتاب، امور نمایش (فیلم و تئاتر- شوبیزینس)، عکس و از این قبیل Mass Media (رسانهها- ابزارهای عمومی انتقال خبر، نظر و معلومات عمومی دارای مخاطبان زیاد) گفته میشود. خبرگزاریها کمکرسانه هستند و رسانهها مشترکان آنها. وبسایتها در اصل ابزارهای شخصی، خصوصی یا اختصاصی هستند و مطالب و نظراتی را که «بخواهند» در آنها درج میکنند، مگر اینکه جنبه پژوهشی و عامالمنفعه داشته باشند؛ مانند دایرهالمعارفها، کرونیکلها، آلماناکها و سایر رفرنسها. امروزه هر فرد مطرح، موسسه، شرکت و فروشگاه دارای وبسایت است و این وبسایتها، رسانه به شمار نمیآیند کمااینکه بروشورها و اوراق تبلیغات، شبنامهها، بیانیهها و اعلامیههای احزاب هم رسانه خوانده نمیشوند. صدهامیلیوننفر در شبکههای اجتماعی مشترک هستند؛ آیا همه آنان رسانهدار (رسانه همگانی مطابق تعاریف) هستند؟ بسیاری از نشریات دارای وبسایت آنلاین رایگان هستند ولی همه مطالب نسخه چاپی خود را در آنها قرار نمیدهند و آنچه را که منافعشان ایجاب میکند، درج میکنند؛ مگر آنکه بخواهند پیدیاف خود را در اینترنت بگذارند و این دسته آنهایی هستند که نظر خاص دارند و شمار بسیار کمی از آنها غیرانتفاعی و با هدف خدمت عمومی بهشمار میروند. در این پیشنویس (بند2 ماده2) همه آنچه را که اینک ارتباط جمعی هستند و هر نوع وسیله از ایندست که در آینده ابتکار و به کار گرفته شود، از نوشتاری، شنیداری، گفتاری تا اینترنتی رسانه خوانده شده و از شمول مفاد پیشنویس خواهند بود. به عبارت دیگر، یکچهارم نفوس کشور در آیندهای نزدیک رسانهنویس خوانده خواهند شد زیرا ارتباط فیسبوکی هم نوعی ارتباط جمعی میان آشنایان است که ممکن است صدهانفر باشند؛ بیش از تیراژ برخی از نشریات اختصاصی. در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر، رادیو- تلویزیونها دولتی هستند؛ چگونه یک سازمان که میگوید غیردولتی است، میتواند وظایف و اختیارات حمایتی و بعضا تنبیهی خودش را در یک سازمان دولتی به انجام برساند و اعمال کند.
روزنامهنگاری یکهنر و یکقریحه است و استعداد و توان ویژه میخواهد و به پروانه کار نیاز ندارد. آیا از کسی خواستهاند برای شعرگفتن و کتابنوشتن و دویدن، باید کارت و پروانه بگیرد و عضو سازمان باشد؟ در طول روزنامهنگاری 58ساله من، یکبار و در سالهای آخر دهه1330 -در آن زمان که اداره مطبوعات وابسته به وزارت کشور بود - ما را مجبور به گرفتن کارت روزنامهنگاری (پروانه) کردند که کارت را جز برای لیتوگرافیکردن جهت درج در دفتر خاطرات ژورنالیستی خود، سالها از کشوی میز خارج نکردهام. روزنامهنگار با مردم سروکار دارد و مردم از او، پروانه روزنامهنگاربودن نمیخواهند. من تا سال1347 به مدت 11سال حادثهنگار بودم. با اصحاب ماجرا تماس میگرفتم و مانند یک کارآگاه پلیس قضیه را دنبال میکردم و مینوشتم. مردم، از روزنامهنگار عمل میخواهند، نه پروانه. یک مقام دولتی اگر خبری داشته باشد، انتشار آن را لازم میداند و در اینصورت، برای ملاقات با روزنامهنگار نیاز به دیدن پروانه او و عضویت در سازمان نظام رسانهای ندارد. در یک تبصره این پیشنویس، از عضویت افتخاری برای کسانی که گاهی مطلبی به یک نشریه میدهند، سخن به میان آمده است. آیا لزومی به این کار است؟ همه میتوانند مطالب خود را به صورت نامه به سردبیر بفرستند تا در صفحهای که به این عنوان است، درج شود.
در این پیشنویس، در ماده8 اشاره به «شورایعالی سازمان» شده که مرا به یاد بوروکراسی قدیم و شورایهایعالی میاندازد. در بندیک این ماده، از عضویت روزنامهنگار «وب» هم نام برده شده است. این نخستینبار است که من چنین اصطلاحی را میشنوم: «روزنامهنگار وب». روزنامهنگاری یک پیشه و کسبوکار است؛ داشتن یک وبسایت که درآمد آنچنانی ندارد. اگر هدف از بهکاربردن این عبارت، کارکردن در قسمت آنلاین یک نشریه است که کاری فنی است و نقل مطالب نسخه چاپی و جای تولید مستقل مطلب نیست. در همین بند، از «روزنامهنگار عکاس» صحبت شده است. سالهاست خبرنگار خودش عکس میگیرد. دوربینها عموما دیجیتالی است و تاریکخانه به سبک قدیم وجود ندارد. از پاییز1983 تا بهار1989 در یک روزنامه محلی آمریکا که تیراژ روزانه آن 450هزارنسخه بود، کار کردم. در همان زمان هم، خبرنگار خودش دوربین داشت و عکس میگرفت. در تابستان1335 که دانشجوی نخستین دوره روزنامهنگاری ایران بودم، یکی از درسهای ما، گرفتن عکس و ظهور و ثبوت فیلم و ساختن عکس بود و روزنامه اطلاعات به هرکدام از خبرنگارانش یک دوربین و یک ماشین تحریر کیفی داده بود. در این پیشنویس، بر «غیردولتیبودن» سازمان مورد بحث تاکید شده است ولی در ماده8، وزیر ارشاد یا نماینده او، یکنماینده مجلس، یکقاضی، یکنماینده حوزه علمیه و یکاستاد علومارتباطات و یک کارشناس «حوزه وب»، از اعضای شورایعالی آن سازمان هستند، به علاوه هشتروزنامهنگار مطبوعاتی، محلی، وبنگار، تلویزیونی و عکاس روزنامه. مگر روزنامهنگار مطبوعاتی با محلی فرق دارد؟
در بندب ماده16، به هیات صدور پروانه روزنامهنگاری اشاره شده است. در جایی که روزنامه و روزنامهنگار تعریف نشده باشد، چه معیاری برای تشخیص روزنامهنگار به دست داده شده است؟ آگاهان گفتهاند؛ در این دنیا روزنامهنگار واقعی موجودی کمیاب است. غرب با روزنامهنگارانش برنده جنگسرد شد و هماکنون هم، با همین روزنامهنگاران رویدادها و تحولات محلی و منطقهای را در جهتی که میخواهد، قرار میدهد تا از فرصتی که به دست میآید، به اجرای سیاستهای خود بپردازد.
روزنامهها طبق تعاریف استانداردشده بر سه دستهاند: اول عمومی یا جامع یا حرفهای، دوم اختصاصی که متعلق به یک سازمان عمومی هستند که باید اطلاعیه و کارهای همان سازمان را نشر دهند و بازوی روابطعمومی آن باشند و نیز تخصصی. روزنامههای اختصاصی قاعدتا حق تکفروشی و گرفتن آگهی تجاری (نه، دولتی و رسمی) ندارند. از متون آگهیهای تجاری، میشود به دادگاه شکایت کرد. اگر در یک آگهی تجاری از یک کالا تعریف و تبلیغی شده باشد که درست نباشد، روزنامه منتشرکننده آگهی شریک مُبلغ است و نشریه دولتی به دادگاه کشانده میشود و در صورت اثبات نادرستی تبلیغ، باید غرامت دهد. روزنامههای احزاب هم در ردیف روزنامههای اختصاصی هستند که فقط میان اعضای حزب توزیع میشوند یا با پست برای مخاطبان ارسال میشود؛ رایگان یا پولی (اعانه و کمک). نوع سوم، روزنامههای تخصصی هستند که فرقشان با روزنامه عمومی در این است که در یک یا چندزمینه مشخص فعالیت دارند.
روزنامهنگار حرفهای قاعدتا نمیتواند جز به صورت «فریلَنس» در روزنامههای اختصاصی کار کند ولی این روزنامهها میتوانند مطالب آنان و منابع دیگر را با ذکر مأخذ نقل کنند. روزنامه دولت که برخی از کشورها و عمدتا به دلایل تاریخی و قدمت، آن را دارند اگر هر سهقوه حکومتی را به یک چشم نگاه کند و خود را متعلق به یکقوه نداند و پاسدار و مدافع کشور و قانوناساسی آن باشد، معمولا در ردیف روزنامههای عمومی قرار میگیرد. اگر روزنامهها تعریف شوند، روزنامه همشهری که ماهیت اختصاصی دارد، قاعدتا تا زمانی که متعلق به شهرداری تهران است، نباید آگهی تجاری داشته باشد و تکفروشی کند؛ عمومینویسی که از وظایف و تکالیف شهرداریها نیست. درست مثل این است که وزارت صنایع، در سراسر کشور دست به تاسیس دبستان و دبیرستان بزند که وظیفه وزارت آموزشوپرورش است یا ایجاد خطوط اتوبوسرانی شهری که از تکالیف شهرداریهاست. همین تداخل روزنامه اختصاصی در وظایف و تکالیف، یکی از عوامل رشدنکردن روزنامههای عمومی (حرفهای) جمهوری اسلامی ایران است. در فصلهفتم پیشنویس که مربوط به رسیدگی به تخلفات است، تخلفات تعریف نشدهاند. مواد و بندهای این فصل- بهنظر من- بهگونهای انشا شدهاند که ممکن است در مواردی با اختیارات قوه قضایی اصطکاک پیدا شود. یک بنیاد مطبوعاتی به تخلفات حرفهای مثل جعل خبر و امثال آن میپردازد و نظر خود را به سازمان مربوط مثلا قوهقضاییه میدهد. محرومیت از روزنامهنگاری و امثال آن «مجازات» محسوب میشود که کار دادگاه است. ضمانت اجرایی حکم سازمان به محرومیت چیست؟ اگر یک روزنامهنگار به حد کافی در نوشتن مهارت داشته باشد، در صورت محرومشدن از کار روزنامه، کتابنویس و خاطرهنگار میشود، مهاجرت میکند و... . امروزه، با کمک ابزارهای دیجیتالی، هر نوشتهای به هر زبان را به زبان دیگر ترجمه میکنند و همه سازمانهای انتشاراتی الزاما دارای ویراستار هستند تا اگر اشتباهی در نوشته باشد، تصحیح کنند. قلم را نمیشود از دست فرد گرفت حتی در زندان. من در طول دوران روزنامهنگاریام چندبار ممنوعالقلم شدم و یکبار به تصمیم امیراسداله علم- از هفتممهر1347 تا 11دیماه این سال که از 12دی که محرومیت رفع شد، هر روز در صفحهپنج روزنامه اطلاعات نام خود را در بالا یا پایین صفحه مینوشتم تا نشان دهم که شکست نخوردهام. سپس معاون سردبیر و مفسر رویدادهای بینالمللی شدم و یکروز در میان، نامم در صفحهششم روزنامه درج میشد. سردبیر اخبار رادیو بودم، گاهی تفسیر مینوشتم تا نامم پخش شود. مصلحت یک جامعه این نیست که در روزنامهنگار عقده ایجاد شود. این متن، فعلا یک پیشنویس است و در معرض اظهارنظر؛ اگر به مجلس رود، روی آن بحث خواهد شد و تا قانون شود، راهی دراز در پیش دارد.
به نظر من این پیشنویس که هدف از آن ایجاد یک سازمان نظام رسانهای است، در صورت تصویب و اجرا به همین شکل- بدون اینکه هررسانه را جداگانه تعریف کند مثلا بگوید که روزنامه چیست و روزنامهنگار کیست که تعاریف آنها در کتب درسی مربوط هم آمده است- به بوروکراتیک و پیچیدهکردن کار میانجامد و مسایل را بیشتر خواهد کرد. اگر مراد از رسانهها، ابزارهای ژورنالیسم است که ژورنالیسم را قوهچهارم دموکراسی خواندهاند و قوای دموکراسی باید منفک از هم باشند.
این طرح نیاز به تصویب در مجلس و مداخله قوهمجریه ندارد. روزنامهنگاران و اهل رسانه باید خودشان بروند و مطابق تعاریف و استانداردها، نظامنامه تهیه کنند و هیات ناظر برگزینند. بنیانگذار جمهوری اسلامی هم چندماه پس از انقلاب در دیدار با جمعی از روزنامهنگاران، گفته بود اهل این حرفه خودشان بروند نشریات را اصلاح کنند و پیشرفت دهند. من که 58سال روزنامهنگار بودهام تاکنون ندیدهام در کشور دیگر چنین سازمانی (آنطور که در پیشنویس آمده) ایجاد شده باشد.
من یک تاریخنگار هستم که با روزنامهنگاری در یک قلمرو قرار دارند و هرچه که امروز خبر است، فردا میشود تاریخ. پیش از آغاز هرکار باید «قضاوت تاریخ» را از آن اقدام در نظر گرفت. عصری که در آن قرار داریم، کاملا متفاوت از ادوار گذشته است. سطح آگاهیها بالاست و بالاتر هم میرود و هرچه آگاهیها بیشتر شود، قضاوتها دقیقتر خواهد بود و پای منطق در میان است و هرکس در برابر هر اقدام، از خود خواهد پرسید فلسفه کار و هدف چه بوده است. این سازمان نظام رسانهای موردبحث برای روزنامهنگار است که قاعدتا باید درک و سرعت انتقال و توان تفسیر بیشتری داشته باشد و روزنامهنگاران هستند که بعدا کتابنگار و خاطرهنویس میشوند و کتابهای آنان سند تاریخ.
در پیشنویس موردبحث، سخن از سازمان نظام رسانهای است. بنابراین باید نخست «نظام رسانهای» داشت و نظام رسانه شامل تعاریف انواع آن است. هر رسانه از زمان پیدایش آن دارای تعریف بوده و این تعاریف که اصول هستند، به صورت استاندارد درآمدهاند و در مدارس مربوط تدریس میشوند. در بسیاری از کشورها، آشنایی با رسانهها از دروس دوره تعلیمات متوسطه، با تمامی تعاریف و تاریخچه است. به نشریات، رادیو، تلویزیون، کتاب، امور نمایش (فیلم و تئاتر- شوبیزینس)، عکس و از این قبیل Mass Media (رسانهها- ابزارهای عمومی انتقال خبر، نظر و معلومات عمومی دارای مخاطبان زیاد) گفته میشود. خبرگزاریها کمکرسانه هستند و رسانهها مشترکان آنها. وبسایتها در اصل ابزارهای شخصی، خصوصی یا اختصاصی هستند و مطالب و نظراتی را که «بخواهند» در آنها درج میکنند، مگر اینکه جنبه پژوهشی و عامالمنفعه داشته باشند؛ مانند دایرهالمعارفها، کرونیکلها، آلماناکها و سایر رفرنسها. امروزه هر فرد مطرح، موسسه، شرکت و فروشگاه دارای وبسایت است و این وبسایتها، رسانه به شمار نمیآیند کمااینکه بروشورها و اوراق تبلیغات، شبنامهها، بیانیهها و اعلامیههای احزاب هم رسانه خوانده نمیشوند. صدهامیلیوننفر در شبکههای اجتماعی مشترک هستند؛ آیا همه آنان رسانهدار (رسانه همگانی مطابق تعاریف) هستند؟ بسیاری از نشریات دارای وبسایت آنلاین رایگان هستند ولی همه مطالب نسخه چاپی خود را در آنها قرار نمیدهند و آنچه را که منافعشان ایجاب میکند، درج میکنند؛ مگر آنکه بخواهند پیدیاف خود را در اینترنت بگذارند و این دسته آنهایی هستند که نظر خاص دارند و شمار بسیار کمی از آنها غیرانتفاعی و با هدف خدمت عمومی بهشمار میروند. در این پیشنویس (بند2 ماده2) همه آنچه را که اینک ارتباط جمعی هستند و هر نوع وسیله از ایندست که در آینده ابتکار و به کار گرفته شود، از نوشتاری، شنیداری، گفتاری تا اینترنتی رسانه خوانده شده و از شمول مفاد پیشنویس خواهند بود. به عبارت دیگر، یکچهارم نفوس کشور در آیندهای نزدیک رسانهنویس خوانده خواهند شد زیرا ارتباط فیسبوکی هم نوعی ارتباط جمعی میان آشنایان است که ممکن است صدهانفر باشند؛ بیش از تیراژ برخی از نشریات اختصاصی. در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر، رادیو- تلویزیونها دولتی هستند؛ چگونه یک سازمان که میگوید غیردولتی است، میتواند وظایف و اختیارات حمایتی و بعضا تنبیهی خودش را در یک سازمان دولتی به انجام برساند و اعمال کند.
روزنامهنگاری یکهنر و یکقریحه است و استعداد و توان ویژه میخواهد و به پروانه کار نیاز ندارد. آیا از کسی خواستهاند برای شعرگفتن و کتابنوشتن و دویدن، باید کارت و پروانه بگیرد و عضو سازمان باشد؟ در طول روزنامهنگاری 58ساله من، یکبار و در سالهای آخر دهه1330 -در آن زمان که اداره مطبوعات وابسته به وزارت کشور بود - ما را مجبور به گرفتن کارت روزنامهنگاری (پروانه) کردند که کارت را جز برای لیتوگرافیکردن جهت درج در دفتر خاطرات ژورنالیستی خود، سالها از کشوی میز خارج نکردهام. روزنامهنگار با مردم سروکار دارد و مردم از او، پروانه روزنامهنگاربودن نمیخواهند. من تا سال1347 به مدت 11سال حادثهنگار بودم. با اصحاب ماجرا تماس میگرفتم و مانند یک کارآگاه پلیس قضیه را دنبال میکردم و مینوشتم. مردم، از روزنامهنگار عمل میخواهند، نه پروانه. یک مقام دولتی اگر خبری داشته باشد، انتشار آن را لازم میداند و در اینصورت، برای ملاقات با روزنامهنگار نیاز به دیدن پروانه او و عضویت در سازمان نظام رسانهای ندارد. در یک تبصره این پیشنویس، از عضویت افتخاری برای کسانی که گاهی مطلبی به یک نشریه میدهند، سخن به میان آمده است. آیا لزومی به این کار است؟ همه میتوانند مطالب خود را به صورت نامه به سردبیر بفرستند تا در صفحهای که به این عنوان است، درج شود.
در این پیشنویس، در ماده8 اشاره به «شورایعالی سازمان» شده که مرا به یاد بوروکراسی قدیم و شورایهایعالی میاندازد. در بندیک این ماده، از عضویت روزنامهنگار «وب» هم نام برده شده است. این نخستینبار است که من چنین اصطلاحی را میشنوم: «روزنامهنگار وب». روزنامهنگاری یک پیشه و کسبوکار است؛ داشتن یک وبسایت که درآمد آنچنانی ندارد. اگر هدف از بهکاربردن این عبارت، کارکردن در قسمت آنلاین یک نشریه است که کاری فنی است و نقل مطالب نسخه چاپی و جای تولید مستقل مطلب نیست. در همین بند، از «روزنامهنگار عکاس» صحبت شده است. سالهاست خبرنگار خودش عکس میگیرد. دوربینها عموما دیجیتالی است و تاریکخانه به سبک قدیم وجود ندارد. از پاییز1983 تا بهار1989 در یک روزنامه محلی آمریکا که تیراژ روزانه آن 450هزارنسخه بود، کار کردم. در همان زمان هم، خبرنگار خودش دوربین داشت و عکس میگرفت. در تابستان1335 که دانشجوی نخستین دوره روزنامهنگاری ایران بودم، یکی از درسهای ما، گرفتن عکس و ظهور و ثبوت فیلم و ساختن عکس بود و روزنامه اطلاعات به هرکدام از خبرنگارانش یک دوربین و یک ماشین تحریر کیفی داده بود. در این پیشنویس، بر «غیردولتیبودن» سازمان مورد بحث تاکید شده است ولی در ماده8، وزیر ارشاد یا نماینده او، یکنماینده مجلس، یکقاضی، یکنماینده حوزه علمیه و یکاستاد علومارتباطات و یک کارشناس «حوزه وب»، از اعضای شورایعالی آن سازمان هستند، به علاوه هشتروزنامهنگار مطبوعاتی، محلی، وبنگار، تلویزیونی و عکاس روزنامه. مگر روزنامهنگار مطبوعاتی با محلی فرق دارد؟
در بندب ماده16، به هیات صدور پروانه روزنامهنگاری اشاره شده است. در جایی که روزنامه و روزنامهنگار تعریف نشده باشد، چه معیاری برای تشخیص روزنامهنگار به دست داده شده است؟ آگاهان گفتهاند؛ در این دنیا روزنامهنگار واقعی موجودی کمیاب است. غرب با روزنامهنگارانش برنده جنگسرد شد و هماکنون هم، با همین روزنامهنگاران رویدادها و تحولات محلی و منطقهای را در جهتی که میخواهد، قرار میدهد تا از فرصتی که به دست میآید، به اجرای سیاستهای خود بپردازد.
روزنامهها طبق تعاریف استانداردشده بر سه دستهاند: اول عمومی یا جامع یا حرفهای، دوم اختصاصی که متعلق به یک سازمان عمومی هستند که باید اطلاعیه و کارهای همان سازمان را نشر دهند و بازوی روابطعمومی آن باشند و نیز تخصصی. روزنامههای اختصاصی قاعدتا حق تکفروشی و گرفتن آگهی تجاری (نه، دولتی و رسمی) ندارند. از متون آگهیهای تجاری، میشود به دادگاه شکایت کرد. اگر در یک آگهی تجاری از یک کالا تعریف و تبلیغی شده باشد که درست نباشد، روزنامه منتشرکننده آگهی شریک مُبلغ است و نشریه دولتی به دادگاه کشانده میشود و در صورت اثبات نادرستی تبلیغ، باید غرامت دهد. روزنامههای احزاب هم در ردیف روزنامههای اختصاصی هستند که فقط میان اعضای حزب توزیع میشوند یا با پست برای مخاطبان ارسال میشود؛ رایگان یا پولی (اعانه و کمک). نوع سوم، روزنامههای تخصصی هستند که فرقشان با روزنامه عمومی در این است که در یک یا چندزمینه مشخص فعالیت دارند.
روزنامهنگار حرفهای قاعدتا نمیتواند جز به صورت «فریلَنس» در روزنامههای اختصاصی کار کند ولی این روزنامهها میتوانند مطالب آنان و منابع دیگر را با ذکر مأخذ نقل کنند. روزنامه دولت که برخی از کشورها و عمدتا به دلایل تاریخی و قدمت، آن را دارند اگر هر سهقوه حکومتی را به یک چشم نگاه کند و خود را متعلق به یکقوه نداند و پاسدار و مدافع کشور و قانوناساسی آن باشد، معمولا در ردیف روزنامههای عمومی قرار میگیرد. اگر روزنامهها تعریف شوند، روزنامه همشهری که ماهیت اختصاصی دارد، قاعدتا تا زمانی که متعلق به شهرداری تهران است، نباید آگهی تجاری داشته باشد و تکفروشی کند؛ عمومینویسی که از وظایف و تکالیف شهرداریها نیست. درست مثل این است که وزارت صنایع، در سراسر کشور دست به تاسیس دبستان و دبیرستان بزند که وظیفه وزارت آموزشوپرورش است یا ایجاد خطوط اتوبوسرانی شهری که از تکالیف شهرداریهاست. همین تداخل روزنامه اختصاصی در وظایف و تکالیف، یکی از عوامل رشدنکردن روزنامههای عمومی (حرفهای) جمهوری اسلامی ایران است. در فصلهفتم پیشنویس که مربوط به رسیدگی به تخلفات است، تخلفات تعریف نشدهاند. مواد و بندهای این فصل- بهنظر من- بهگونهای انشا شدهاند که ممکن است در مواردی با اختیارات قوه قضایی اصطکاک پیدا شود. یک بنیاد مطبوعاتی به تخلفات حرفهای مثل جعل خبر و امثال آن میپردازد و نظر خود را به سازمان مربوط مثلا قوهقضاییه میدهد. محرومیت از روزنامهنگاری و امثال آن «مجازات» محسوب میشود که کار دادگاه است. ضمانت اجرایی حکم سازمان به محرومیت چیست؟ اگر یک روزنامهنگار به حد کافی در نوشتن مهارت داشته باشد، در صورت محرومشدن از کار روزنامه، کتابنویس و خاطرهنگار میشود، مهاجرت میکند و... . امروزه، با کمک ابزارهای دیجیتالی، هر نوشتهای به هر زبان را به زبان دیگر ترجمه میکنند و همه سازمانهای انتشاراتی الزاما دارای ویراستار هستند تا اگر اشتباهی در نوشته باشد، تصحیح کنند. قلم را نمیشود از دست فرد گرفت حتی در زندان. من در طول دوران روزنامهنگاریام چندبار ممنوعالقلم شدم و یکبار به تصمیم امیراسداله علم- از هفتممهر1347 تا 11دیماه این سال که از 12دی که محرومیت رفع شد، هر روز در صفحهپنج روزنامه اطلاعات نام خود را در بالا یا پایین صفحه مینوشتم تا نشان دهم که شکست نخوردهام. سپس معاون سردبیر و مفسر رویدادهای بینالمللی شدم و یکروز در میان، نامم در صفحهششم روزنامه درج میشد. سردبیر اخبار رادیو بودم، گاهی تفسیر مینوشتم تا نامم پخش شود. مصلحت یک جامعه این نیست که در روزنامهنگار عقده ایجاد شود. این متن، فعلا یک پیشنویس است و در معرض اظهارنظر؛ اگر به مجلس رود، روی آن بحث خواهد شد و تا قانون شود، راهی دراز در پیش دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.