|

مسعود کوثری:

واسطه‌گری رسانه‌ها میان مردم و حکومت در «نظام جامع» لحاظ شود

در ایران رسانه‌ها تا حد امکان کنترل می‌شوند و رابطه‌شان نیز با دولت روشن است. بر این اساس است که کارشناسان معتقدند اینکه نظام جامعی به‌عنوان نظام جامع رسانه‌ای تدوین شود و کنترل بر رسانه‌ها را بیشتر کند، تنها به بن‌بست بیشتر در فضای رسانه‌ای ایران می‌انجامد. با مسعود کوثری، مدیر گروه ارتباطات دانشگاه تهران، در مورد پیش‌نویس نظام جامع رسانه‌ای گفت‌وگو کرده‌ایم:

نگاهی اجمالی به پیش‌نویس قانون نظام جامع رسانه‌ای نشان می‌دهد که سهم اعضای دولتی در میان اعضای شورایعالی سازمان نظام رسانه‌ای به مراتب از اعضای غیردولتی بیشتر است. در چنین شرایطی، به اعتقاد شما با اجرای چنین قانونی، رسانه‌های ایران چقدر به‌سمت دولتی‌شدن می‌روند؟ این در نهایت چه تاثیری بر فضای رسانه‌ای می‌گذارد؟
اینکه یک نظام جامع رسانه‌ای نوشته شود، به معنای آن است که حکومت چه نسبت و رابطه‌ای با رسانه‌ها می‌تواند داشته باشد. بحث نظام جامع رسانه‌ای سال‌های سال مورد بررسی بوده است. ایجاد نظام جامع رسانه‌ای از یک دیدگاه می‌تواند خوب باشد چون می‌تواند رویکرد سامان‌یافته‌ای را نسبت به رسانه‌های داخلی دربر داشته باشد؛ به‌عبارت دیگر چنین سازمان و نظامی می‌تواند رابطه میان رسانه‌ها و حکومت را تنظیم کند. اما واقعیت این است در جایی که حتی در چنین نظام جامعی لازم است مردم هم جای مشخصی داشته باشند و به عبارت دیگر پیش‌بینی‌شده باشند و اینکه تصور از نظام رسانه‌ای چیست، هنوز روشن نیست. در ابتدا باید ببینیم چه گروهی و با چه هدفی این مساله را مطرح می‌کنند.
به هر جهت پیش‌نویس قانون وجود دارد و به سادگی می‌توان تعداد اعضای دولتی را در آن مشاهده کرد. در چنین وضعیتی، آیا نمی‌توان حدس زد که با تصویب چنین قانونی فضای رسانه‌ای ایران چه میزان دولتی می‌شود؟
در این ترکیبی که در پیش‌نویس قانون پیشنهاد شده، طبیعتا نظام جامع ممکن است به سمت کنترل بیشتر بر رسانه‌ها برود که به عقیده من مشکلی را حل نخواهد کرد، چون در وضعیت فعلی هم رسانه‌های ما تاحد ممکن کنترل شده‌اند و رابطه‌شان با دولت روشن است. بنابراین درواقع این نمی‌تواند به بهبود رابطه بین رسانه‌ها و دولت منجر یا اینکه چیز جدیدی عاید جامعه شود. به نظر من به‌جای طرح چنین نظامی، باید اولا قوانین را روشن کرد و بعد از آن و در صورت طرح چنین قانونی باید حرکت، به‌سوی یک‌دهه یا دودهه آینده باشد و برای مثال سال2020 در آن دیده شده باشد. به عبارت دیگر، منظور از نظام جامع رسانه یک حرکت هماهنگ به سوی آینده باشد؛ یعنی در آینده فناوری‌های نوین چه جایگاهی خواهند داشت؟ چطور اینترنت با شرایطی می‌تواند آزاد شود و شبکه‌های مجازی و مطبوعات چه جایگاهی در آینده دارند و آیا امکان پیدایش صداوسیمای خصوصی وجود دارد یا وجود ندارد. اینها را باید در نظام جامع گنجاند. در غیراین‌صورت نظام جامع حرف زیادی برای گفتن نخواهد داشت.
در پیش‌نویس قانون نظام جامع رسانه‌ای صدور پروانه کار برای روزنامه‌نگاران و محروم‌کردن کسانی که پروانه کار ندارند از روزنامه‌نگاری، دیده شده است، چنین بندی چه نتیجه‌ای درپی خواهد داشت؟
گمان می‌کنم چنین موضوعی در عمل راهگشا نخواهد بود و بیشتر به پیچیدگی‌های موضوع می‌تواند منجر شود.
شما اشاره کردید که چنین نظامی نمی‌تواند راهگشا باشد. چنین ساختاری اگر چگونه بود می‌توانست راهگشا باشد؟ نقش دولت در آن چه می‌تواند باشد؟
به نظر می‌رسد مفهوم نظام جامع رسانه‌ای درست تفهیم نشده است یا برداشت‌های افراد و گروه‌های مختلف از نظام جامع متفاوت است. به‌نظر می‌رسد که نظام جامع لازم است با توجه به تحولات نظام داخلی یعنی شرایط داخلی کشور و شرایط جهانی که از آن به‌عنوان محیط بیرونی یاد می‌کنیم، تدوین شود. اگر این دو محیط به درستی در نظر گرفته نشود، این نظام ممکن است که با پیچیدگی‌ها و بن‌بست‌های زیادی مواجه شود ضمن اینکه خود مفهوم نظام جامع هم از مفهوم مدیاسیستم گرفته شده، مدیاسیستم در وضعیت فعلی کشورهای جهان یک وضعیتی است که برآیند تئوری هنجاری دولت‌ها یا جوامع و وضعیت موجود رسانه‌ها در آن کشورهاست یعنی سنتز مدل هنجاری رسانه‌ها و توجه به شرایط کشورهاست. اگر قرار باشد که نظام جامع فقط معطوف به مدل هنجاری باشد یعنی اینکه چه چیز باید باشد و چه نباید باشد، نمی‌تواند شرایط اجتماعی و فرهنگی را در نظر بگیرد و این مدل موفق نخواهد بود چون به‌هرحال در جمهوری اسلامی ایران این مدل هنجاری تقریبا روشن است و سه‌دهه وقت بوده که این مدل جا بیفتد بنابراین در بعد هنجاری کمتر شک و شبهه وجود دارد. مساله رابطه این مدل هنجاری چه در صداوسیما و مطبوعات و چه در سایر رسانه‌ها با شرایط اجتماعی فرهنگی و با مردم مربوط است. به عبارت دیگر واسطه‌گری رسانه‌ها بین مردم و حکومت، مساله اصلی‌ای است که باید در نظام جامع مورد توجه قرار گیرد. این مفهوم جامع‌بودنش ممکن است تقلیدی از مفهوم طرح جامع توسعه شهری باشد یعنی طرحی که مثلا شهرداری‌ها برای توسعه شهر تدوین می‌کنند و شهر قرار است به آن سمت حرکت کند. جامع‌بودن ممکن است پلان و نقش‌هایی باشد که شهرداری‌ها برای توسعه شهر می‌کشند و قطعی است در این جا به این شیوه ممکن است عملی یا به صلاح هم نباشد. بنابراین خود مفهوم نظام جامع رسانه‌ای را هم باید به تفکر واگذاشت و مورد نقد و بررسی قرار داد و همچنین اگر قرار است یک شورای تصمیم‌گیرنده در سطح این نظام باشد، حتما باید سهم ذینفعان اصلی در این حوزه در نظر گرفته شود. به عبارت دیگر مثلا از طرف مردم و صنف مطبوعات و رسانه‌ها چه تعداد نماینده باید باشد و از طرفی باید مورد بحث قرار‌ گیرد تا یک ترکیب متعادلی به وجود بیاید که بتواند نفع گروه‌های ذینفع اجتماعی و سیاسی را هم دربر گیرد.
یکی از انتقاداتی که به این سازمان می‌شود این است که از میان روزنامه‌نگاران درنیامده است، چیزی است که از طرف دولت مطرح می‌شود. نظر شما در این‌باره چیست؟
اگر قرار است نظام جامع یک نظام کارا باشد باید به گفت‌وگو گذاشته شود. یعنی مثلا فقط کار یک موسسه پژوهشی دولتی یا مرکز پژوهش‌های مجلس یا مرکز پژوهش‌های وزارت ارشاد یا هرجای دیگری در نظام دولتی نباشد. باید این پیش‌نویس بین گروه‌های ذینفع مثل اصحاب مطبوعات و اصحاب رسانه مورد نقد و بررسی قرار گیرد و جنبه حقوقی آن هم در نظر گرفته شود و حقوقدان هم در این نظام جامع حضور داشته باشد تا کسانی که حقوق مطبوعات و رسانه‌ها را می‌دانند کمک کنند این نظام به‌درستی تدوین شود.
پیش‌نویس این قانون از هرکجا آمده باشد، نکته اصلی این است که مورد گفت‌وگو و نقد و بررسی قرار گیرد تا بتواند جامع‌الاطراف باشد و اصحاب رسانه تصور کنترلی‌بودن نظام جامع را نکنند بلکه به‌عنوان یک طرحی که می‌تواند وضع رسانه‌ها را در یکی، دودهه آینده بهتر کند از آن یاد کنند. به عبارت دیگر نظام جامع نباید شکل ترمز داشته باشد بلکه باید راهگشا بوده و این وقتی پیش می‌آید که طرح، مورد بحث و گفت‌وگو قرار گیرد و گروه‌های مختلف، آینده خود را به‌صورت روشن در این طرح ببینند. در جهان با توجه به مساله قاعده‌زدایی در حوزه رسانه‌ها و اینکه دولت‌ها کمک کرده‌اند که خصوصی‌سازی در حوزه رسانه‌ها اتفاق بیفتد، مفهوم نظام جامع قدری محل تردید است و باید آرایش جدیدی برای آن در نظر گرفت؛ آرایشی که همزمان دولت، رسانه‌ها، مردم و گروه‌های ذینفع در آن دیده شوند.
با همین وضع موجود اگر این ماجرا به همین شکل تصویب و اجرا شود فضای رسانه‌ها در ایران چه می‌شود؟
اگر این طرح پخته نشود ممکن است به بن‌بست بیشتر در حوزه رسانه‌ای ما منجر شود. مشکل ما در حال حاضر وضعیت مطبوعات یا رسانه‌ها نیست، بلکه مشکل ما هجمه‌ای است که به لحاظ فرهنگی و اجتماعی به کشور ما وجود دارد. برای اینکه بتوانیم این را مدیریت کنیم و از فرهنگ جامعه خودمان دفاع کنیم نیاز داریم که با تدبیر و خردورزی طرحی را تدوین کنیم که اوضاع را بهتر کند چون فشار بیشتر بر اصحاب رسانه وضع فعلی را نمی‌تواند بهبود ببخشد و ممکن است گرایش مردم را به منابع غیررسمی بیگانه بیشتر کند و این در مجموع به ضرر ما و کشور است.
در ایران رسانه‌ها تا حد امکان کنترل می‌شوند و رابطه‌شان نیز با دولت روشن است. بر این اساس است که کارشناسان معتقدند اینکه نظام جامعی به‌عنوان نظام جامع رسانه‌ای تدوین شود و کنترل بر رسانه‌ها را بیشتر کند، تنها به بن‌بست بیشتر در فضای رسانه‌ای ایران می‌انجامد. با مسعود کوثری، مدیر گروه ارتباطات دانشگاه تهران، در مورد پیش‌نویس نظام جامع رسانه‌ای گفت‌وگو کرده‌ایم:

نگاهی اجمالی به پیش‌نویس قانون نظام جامع رسانه‌ای نشان می‌دهد که سهم اعضای دولتی در میان اعضای شورایعالی سازمان نظام رسانه‌ای به مراتب از اعضای غیردولتی بیشتر است. در چنین شرایطی، به اعتقاد شما با اجرای چنین قانونی، رسانه‌های ایران چقدر به‌سمت دولتی‌شدن می‌روند؟ این در نهایت چه تاثیری بر فضای رسانه‌ای می‌گذارد؟
اینکه یک نظام جامع رسانه‌ای نوشته شود، به معنای آن است که حکومت چه نسبت و رابطه‌ای با رسانه‌ها می‌تواند داشته باشد. بحث نظام جامع رسانه‌ای سال‌های سال مورد بررسی بوده است. ایجاد نظام جامع رسانه‌ای از یک دیدگاه می‌تواند خوب باشد چون می‌تواند رویکرد سامان‌یافته‌ای را نسبت به رسانه‌های داخلی دربر داشته باشد؛ به‌عبارت دیگر چنین سازمان و نظامی می‌تواند رابطه میان رسانه‌ها و حکومت را تنظیم کند. اما واقعیت این است در جایی که حتی در چنین نظام جامعی لازم است مردم هم جای مشخصی داشته باشند و به عبارت دیگر پیش‌بینی‌شده باشند و اینکه تصور از نظام رسانه‌ای چیست، هنوز روشن نیست. در ابتدا باید ببینیم چه گروهی و با چه هدفی این مساله را مطرح می‌کنند.
به هر جهت پیش‌نویس قانون وجود دارد و به سادگی می‌توان تعداد اعضای دولتی را در آن مشاهده کرد. در چنین وضعیتی، آیا نمی‌توان حدس زد که با تصویب چنین قانونی فضای رسانه‌ای ایران چه میزان دولتی می‌شود؟
در این ترکیبی که در پیش‌نویس قانون پیشنهاد شده، طبیعتا نظام جامع ممکن است به سمت کنترل بیشتر بر رسانه‌ها برود که به عقیده من مشکلی را حل نخواهد کرد، چون در وضعیت فعلی هم رسانه‌های ما تاحد ممکن کنترل شده‌اند و رابطه‌شان با دولت روشن است. بنابراین درواقع این نمی‌تواند به بهبود رابطه بین رسانه‌ها و دولت منجر یا اینکه چیز جدیدی عاید جامعه شود. به نظر من به‌جای طرح چنین نظامی، باید اولا قوانین را روشن کرد و بعد از آن و در صورت طرح چنین قانونی باید حرکت، به‌سوی یک‌دهه یا دودهه آینده باشد و برای مثال سال2020 در آن دیده شده باشد. به عبارت دیگر، منظور از نظام جامع رسانه یک حرکت هماهنگ به سوی آینده باشد؛ یعنی در آینده فناوری‌های نوین چه جایگاهی خواهند داشت؟ چطور اینترنت با شرایطی می‌تواند آزاد شود و شبکه‌های مجازی و مطبوعات چه جایگاهی در آینده دارند و آیا امکان پیدایش صداوسیمای خصوصی وجود دارد یا وجود ندارد. اینها را باید در نظام جامع گنجاند. در غیراین‌صورت نظام جامع حرف زیادی برای گفتن نخواهد داشت.
در پیش‌نویس قانون نظام جامع رسانه‌ای صدور پروانه کار برای روزنامه‌نگاران و محروم‌کردن کسانی که پروانه کار ندارند از روزنامه‌نگاری، دیده شده است، چنین بندی چه نتیجه‌ای درپی خواهد داشت؟
گمان می‌کنم چنین موضوعی در عمل راهگشا نخواهد بود و بیشتر به پیچیدگی‌های موضوع می‌تواند منجر شود.
شما اشاره کردید که چنین نظامی نمی‌تواند راهگشا باشد. چنین ساختاری اگر چگونه بود می‌توانست راهگشا باشد؟ نقش دولت در آن چه می‌تواند باشد؟
به نظر می‌رسد مفهوم نظام جامع رسانه‌ای درست تفهیم نشده است یا برداشت‌های افراد و گروه‌های مختلف از نظام جامع متفاوت است. به‌نظر می‌رسد که نظام جامع لازم است با توجه به تحولات نظام داخلی یعنی شرایط داخلی کشور و شرایط جهانی که از آن به‌عنوان محیط بیرونی یاد می‌کنیم، تدوین شود. اگر این دو محیط به درستی در نظر گرفته نشود، این نظام ممکن است که با پیچیدگی‌ها و بن‌بست‌های زیادی مواجه شود ضمن اینکه خود مفهوم نظام جامع هم از مفهوم مدیاسیستم گرفته شده، مدیاسیستم در وضعیت فعلی کشورهای جهان یک وضعیتی است که برآیند تئوری هنجاری دولت‌ها یا جوامع و وضعیت موجود رسانه‌ها در آن کشورهاست یعنی سنتز مدل هنجاری رسانه‌ها و توجه به شرایط کشورهاست. اگر قرار باشد که نظام جامع فقط معطوف به مدل هنجاری باشد یعنی اینکه چه چیز باید باشد و چه نباید باشد، نمی‌تواند شرایط اجتماعی و فرهنگی را در نظر بگیرد و این مدل موفق نخواهد بود چون به‌هرحال در جمهوری اسلامی ایران این مدل هنجاری تقریبا روشن است و سه‌دهه وقت بوده که این مدل جا بیفتد بنابراین در بعد هنجاری کمتر شک و شبهه وجود دارد. مساله رابطه این مدل هنجاری چه در صداوسیما و مطبوعات و چه در سایر رسانه‌ها با شرایط اجتماعی فرهنگی و با مردم مربوط است. به عبارت دیگر واسطه‌گری رسانه‌ها بین مردم و حکومت، مساله اصلی‌ای است که باید در نظام جامع مورد توجه قرار گیرد. این مفهوم جامع‌بودنش ممکن است تقلیدی از مفهوم طرح جامع توسعه شهری باشد یعنی طرحی که مثلا شهرداری‌ها برای توسعه شهر تدوین می‌کنند و شهر قرار است به آن سمت حرکت کند. جامع‌بودن ممکن است پلان و نقش‌هایی باشد که شهرداری‌ها برای توسعه شهر می‌کشند و قطعی است در این جا به این شیوه ممکن است عملی یا به صلاح هم نباشد. بنابراین خود مفهوم نظام جامع رسانه‌ای را هم باید به تفکر واگذاشت و مورد نقد و بررسی قرار داد و همچنین اگر قرار است یک شورای تصمیم‌گیرنده در سطح این نظام باشد، حتما باید سهم ذینفعان اصلی در این حوزه در نظر گرفته شود. به عبارت دیگر مثلا از طرف مردم و صنف مطبوعات و رسانه‌ها چه تعداد نماینده باید باشد و از طرفی باید مورد بحث قرار‌ گیرد تا یک ترکیب متعادلی به وجود بیاید که بتواند نفع گروه‌های ذینفع اجتماعی و سیاسی را هم دربر گیرد.
یکی از انتقاداتی که به این سازمان می‌شود این است که از میان روزنامه‌نگاران درنیامده است، چیزی است که از طرف دولت مطرح می‌شود. نظر شما در این‌باره چیست؟
اگر قرار است نظام جامع یک نظام کارا باشد باید به گفت‌وگو گذاشته شود. یعنی مثلا فقط کار یک موسسه پژوهشی دولتی یا مرکز پژوهش‌های مجلس یا مرکز پژوهش‌های وزارت ارشاد یا هرجای دیگری در نظام دولتی نباشد. باید این پیش‌نویس بین گروه‌های ذینفع مثل اصحاب مطبوعات و اصحاب رسانه مورد نقد و بررسی قرار گیرد و جنبه حقوقی آن هم در نظر گرفته شود و حقوقدان هم در این نظام جامع حضور داشته باشد تا کسانی که حقوق مطبوعات و رسانه‌ها را می‌دانند کمک کنند این نظام به‌درستی تدوین شود.
پیش‌نویس این قانون از هرکجا آمده باشد، نکته اصلی این است که مورد گفت‌وگو و نقد و بررسی قرار گیرد تا بتواند جامع‌الاطراف باشد و اصحاب رسانه تصور کنترلی‌بودن نظام جامع را نکنند بلکه به‌عنوان یک طرحی که می‌تواند وضع رسانه‌ها را در یکی، دودهه آینده بهتر کند از آن یاد کنند. به عبارت دیگر نظام جامع نباید شکل ترمز داشته باشد بلکه باید راهگشا بوده و این وقتی پیش می‌آید که طرح، مورد بحث و گفت‌وگو قرار گیرد و گروه‌های مختلف، آینده خود را به‌صورت روشن در این طرح ببینند. در جهان با توجه به مساله قاعده‌زدایی در حوزه رسانه‌ها و اینکه دولت‌ها کمک کرده‌اند که خصوصی‌سازی در حوزه رسانه‌ها اتفاق بیفتد، مفهوم نظام جامع قدری محل تردید است و باید آرایش جدیدی برای آن در نظر گرفت؛ آرایشی که همزمان دولت، رسانه‌ها، مردم و گروه‌های ذینفع در آن دیده شوند.
با همین وضع موجود اگر این ماجرا به همین شکل تصویب و اجرا شود فضای رسانه‌ها در ایران چه می‌شود؟
اگر این طرح پخته نشود ممکن است به بن‌بست بیشتر در حوزه رسانه‌ای ما منجر شود. مشکل ما در حال حاضر وضعیت مطبوعات یا رسانه‌ها نیست، بلکه مشکل ما هجمه‌ای است که به لحاظ فرهنگی و اجتماعی به کشور ما وجود دارد. برای اینکه بتوانیم این را مدیریت کنیم و از فرهنگ جامعه خودمان دفاع کنیم نیاز داریم که با تدبیر و خردورزی طرحی را تدوین کنیم که اوضاع را بهتر کند چون فشار بیشتر بر اصحاب رسانه وضع فعلی را نمی‌تواند بهبود ببخشد و ممکن است گرایش مردم را به منابع غیررسمی بیگانه بیشتر کند و این در مجموع به ضرر ما و کشور است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.