فریدون صدیقی:
کسی ما را نمیبیند و نمیشنود
بهنظر میرسد با گسترش هرچهبیشتر شبکههای اجتماعی و ماهوارهها و همزمان با محدودیتهای بیشتر رسانهها در ایران، تولیدات رسانهای کمتروکمتر دیده، خوانده و شنیده میشوند. با فریدون صدیقی، مدرس روزنامهنگاری و کسی که میگوید در تهیه این قانون هیچ مشارکتی نداشته، در مورد پیامدهای تصویب قانون نظام جامع رسانهای گفتوگو کردهایم. او معتقد است با تصویب و اجرای چنین قانونی تولیدات رسانهای در ایران، حتی از میزان کنونی هم کمتر خوانده، دیده و شنیده میشوند.
با اجرای قانون پیشنهادی نظام رسانهای، به اعتقاد شما رسانههای ایران چقدر به سمت دولتیشدن میروند؟ این قانون در نهایت چه تاثیری بر فضای رسانهای در ایران میگذارد؟
پیش از اینکه مصاحبه شروع شود، جایی خواندم یکی از کسانی که در جریان این طرح (پیشنویس قانون نظام جامع رسانهای) بوده و در مورد آن نظر دادهاند، من بودهام. من مطلقا در مورد آن اطلاع نداشتهام و این طرح حتی برای من فرستاده نشده است. اما در مورد سوال شما، ظرفیت یک قانون یا اساسنامه یا روش یا قاعده معمولا وقتی معنادار میشود که زیرمجموعهای را هدف قرار دهد؛ بهگونهای که این زیرمجموعه بتواند منتفع باشد و متاسی شود از آن قانون و یک وحدترویه باب و بتواند یک همافزایی ایجاد کند. واقعیت امر این است که ما در رسانههایمان اعم از رادیو، تلویزیون و مطبوعات کمتر شنیده میشویم، کمتر خوانده میشویم و کمتر دیده میشویم. ما در یک مضیقه غمانگیز و تلخ هستیم که کسی ما را نمیبیند و نمیشنود و نمیخواند. در چنین فضایی، بیشتر نیاز به این داریم که قوانین و طرحها و لوایحی اعلام حضور کنند که به دیدهشدن، خواندهشدن و شنیدهشدن کمک کند. کل تیراژ روزنامههای ما، کمتر از یکمیلیوننسخه است و حالا که چیزی حدود پنجمیلیونو400هزار دانشجو داریم، به نظر میرسد که طرحها و لوایح و قوانین باید در گام نخست هدف عمدهشان این باشد که به خواندهشدن، دیدهشدن و شنیدهشدن کمک کنند. مساله در حال حاضر این است. دعوا سر چیست؟ دکهها و کیوسکها را نگاه کنید. همهگونه نشریه هست. همه نشریات لزوما طنز و تفننی نیستند و به نیازهای عام پاسخ میدهند. اتفاقا پاسخ به نیازهای بلندمدت و میانمدت هم میدهند. کارکرد یک رسانه در گام اول سرگرمی است، بعد اطلاعرسانی و بعد دانشافزایی. نشریات ما از لحاظ اطلاعرسانی روزبهروز ضعیفتر میشوند. برای اینکه فرصتهای دادن اطلاعات از ما گرفته میشود و شبکههای اجتماعی و ماهواره و... آنقدر سریع پاسخگوی پرسشها هستند که مردم بینیاز از ما شدهاند. تا خبری بخواهد پیام رادیویی یا تلویزیونی و روزنامهای شود، خیلی دیر و تاخیری میشود و مخاطب پیش از آن به آن رسیده است. به نظر من، ما روزنامه خبری نداریم. در خوشبینانهترین شکل، تعدادی روزنامه داریم که کار تحلیل خبر و رویداد میکنند. این بخش دانشافزایی است. دانشافزایی بیشتر از صفحات لایی روزنامه صورت میگیرد یا در مجلات؛ اما کسی این مجلات را نمیخرد. یعنی اعتماد سلب شده است یا مشکل این است که ماهنامهها شخصیت فصلنامه دارند و فصلنامهها شخصیت سالنامه دارند... . من فکر میکنم بیش از هر چیز، نیاز به یک طرح است که آن طرح فضا را تسهیل، ساده و کمک کند که خوانده، دیده و شنیده شویم و نقد و بررسی شویم. ما ذرهذره تیراژ را از دست میدهیم. مهم نیست که روزنامه ما چه خطی را دنبال میکند. هریک از اینها خواننده حداقلی خود را دارد. داستان غمانگیز این است. جمعیت وسیعی از دانشجوی روزنامهنگاری داریم که در کارگاهها و دانشکدهها، روزنامهنگاری میخوانند و بازار کاری برای آنها وجود ندارد. بنابراین اصلا بحث بر سر این موضوع یعنی قانون نظام جامع رسانهای، جدی نیست.
در هر حال، با یک احتمال این قانون میتواند تصویب شود. در این صورت، ماجرا بهنظر شما سختتر نمیشود؟ یعنی این به قول شما به کمتر دیدهشدن، کمتر خواندهشدن و کمتر شنیدهشدن، منجر نمیشود؟
تردیدی نیست. هر اتفاقی از ایندست که موضوع را دشوار کند یا صورتمساله دشوارتر شود، ضربه میزند. مگر تولیدی این همه فراگیر اصلا وجود دارد که به همافزایی کمک کند یا قدرت جریانسازی داشته باشد که با چنین قانونی بخواهد محدودتر هم بشود؟ در مهمترین اتفاقاتی که تبدیل به جریان رسانهای شده است، خالق آنها رسانههای رسمی و عمومی نبودهاند. ماجرای میدان سعادتآباد کار روزنامه نبوده است. زورگیری که منجر به جرح و آسیب شد و بعد مسببان را اعدام کردند، هیچکدام از آنها کار روزنامه نبوده است، روزنامه فرصت خبررسانی ندارد. چرا؟ برای اینکه روزنامهها به نظر قابل اعتماد نیستند و اعتباری به آنها داده نمیشود. بخشی از اطلاعاتی که در روزنامهها توزیع میشود، با اراده خودخواسته این اداره و آن اداره و رقابت این گروه با آن گروه اعلام میشود. اینجور نیست که لزوما این مجال فراهم شود که خبرنگار بکاود. در واقع، شبکههایی که تولید خبر میکنند، کسب خبر کنند. یکی از دلایلی که الان خبرنگاران پشتمیزنشین شدهاند، به خاطر این است جایی که باید کسب خبر کنند، خبر نمیدهند. همه خبرها که آتشسوزی و زلزله نیست که گزارش از مکان دهید. در نتیجه، روزنامههای ما نمیتوانند خبررسانی کنند.
در چنین فضایی که این همه محدودیت وجود دارد، ضرورت تصویب چنین قانونی یا ایجاد چنین نظامی چیست؟
ضرورت این را که قانون چیست، من نمیتوانم توضیح دهم. یک دلیلش شاید این است که فکر میکنند اینگونه فشار روی روزنامهها و رسانهها کم میشود یا اینکه جلو سلیقهها گرفته شود. به اعتقاد من، بانیان این طرح و افرادی که آن را مورد مداقه قرار دادهاند، قصد داشتهاند سلیقهها را یکی کنند.
گذشته از نیت بانیان طرح، ردپای دولت در پیشنویس قانون نظام جامع رسانهای چشمگیر است و دولتی که اندکی سختگیر باشد، میتواند با استفاده از آن، فضای رسانه ایران را محدود و محدودتر کند. در چنین فضایی که به گفته شما خواندهشدن، دیدهشدن و شنیدهشدن تولیدات رسانهای داخلی حداقل است، چه اتفاقی برای رسانه در ایران خواهد افتاد؟
وضع موجود موقعیتی ایجاد کرده که ما کمتر دیده، خوانده و شنیده شویم، آنچه که در این ساختار قانون پیشنهادی آمده است، بهنظر من آستانهها را حداقلی میکند یعنی باز هم مخاطب را حداقلی خواهد کرد. برای اینکه واهمههای بینام و نشانی به اعتبار این سازوکار با ما خواهد بود و ترسخوردهتر عمل میکنیم. یادتان باشد قوانین را فقط مخصوص مخاطبان روزنامه نبینید. ممکن است این کار را برای مجلات غیرتخصصی و غیرسیاسی و غیراجتماعی به مفهوم مناسبات تند و تیز اجتماعی آسانتر کند. بعید میدانم حوزههای آسانخواه و آسانیاب مشکلی داشته باشند. برای کسانی که طراحی قانون میکنند، فقط روزنامهها را نمیبینند بلکه همه رسانهها را میبینند؛ منتها برای جامعه رسانهای ما سیبل اول، روزنامهها هستند. به همین دلیل است که دغدغهها معنیدارتر میشود و ناامنی شغلی هنوز هم هست و تهدیدکننده هم است. یک روزنامه بسته میشود و 40روزنامهنگار بیکار میشوند. این ناامنی شغلی است. امنیت شغلی که تنزل یابد، تولید خلاقه و کوشش بیدریغ و تقلای افزوده برای تعمیق به موضوعات و مفاهیم و برای ارتقای مفاهیم به حداقل میرسد. نتیجه این است که روزنامهنگار سرگردان و آواره میشود و چندجا باید کار کند و چرکنویس یک مطلب را بهعنوان پاکنویس به یک ماهنامه دهد و... . در چنین فضایی، خبرنگار فرصت دستیابی به حداقلهای زندگی را ندارد، ناامنی معیشتی دارد، نمیتواند بخواند و در نتیجه، تکثیر و توزیع میشود. من بر این باور نیستم این قانون به سادهسازی اتفاق کمک میکند، بلکه در وهله اول همه را نگران میکند. من البته مطبوعات آزاد و رسانه آزاد در ایران نمیشناسم. روزنامه یا به قدرت سیاسی وابسته است یا به قدرت اقتصادی. این قانون در بهترین شکل، کمک میکند به اینکه مسوولان ناراضی از کارکرد مطبوعات به یک همگرایی سلیقهای برسند.
نظر شما در مورد اینکه در قانون مذکور صدور پروانه کار برای روزنامهنگاران و محرومکردن کسانی که پروانه کار ندارند از روزنامهنگاری دیده شده است، چیست؟
هر چیزی که قیود نوشتن و توزیع اطلاعات و دانش را محدود کند، قطعا مفید نیست و مضر است. این گفته معنایش این نیست که ما به بهانه اطلاعرسانی آزاد، هرچه خواستیم بنویسیم؛ هرچند من روزنامهنگاری نمیشناسم که علیه منافع ملی و مصالح ملی چیزی نوشته باشد. الان بخشی از این دغدغهها در مورد روزنامهنگارانی است که کار سیاسی میکنند. چون حزب نداریم، روزنامه در میآورند. ما باید دست از این سوءتفاهمها برداریم و آن را رفع کنیم، روزنامهنگاری که کار میکند و تولید اطلاعات میکند، به معنای آن نیست که یک فعال سیاسی است. مخاطب من کسانیاند که فقط کار روزنامهنگاری میکنند. هرچند این قانون حتی اگر ناظر به فعالیت آدمهای سیاسی هم باشد، آدمها را ترسخورده میکند. من فکر میکنم در فضای رسانهای ایران به اندازه کافی خودسانسوری وجود دارد ولی اگر من شهروند هستم، صاحب حقوقی هستم. بخشی از آسیبهایی که میتواند اتفاق بیفتد، نتیجه سیاسیکردن جامعه است. در نتیجه، روزنامهنگاران در این ترکیب پازلی قرار میگیرند، فضای آنها محدود میشود و تیراژ را از دست میدهیم و در نهایت کم و کمتر از اکنون دیده، خوانده و شنیده میشویم.
با اجرای قانون پیشنهادی نظام رسانهای، به اعتقاد شما رسانههای ایران چقدر به سمت دولتیشدن میروند؟ این قانون در نهایت چه تاثیری بر فضای رسانهای در ایران میگذارد؟
پیش از اینکه مصاحبه شروع شود، جایی خواندم یکی از کسانی که در جریان این طرح (پیشنویس قانون نظام جامع رسانهای) بوده و در مورد آن نظر دادهاند، من بودهام. من مطلقا در مورد آن اطلاع نداشتهام و این طرح حتی برای من فرستاده نشده است. اما در مورد سوال شما، ظرفیت یک قانون یا اساسنامه یا روش یا قاعده معمولا وقتی معنادار میشود که زیرمجموعهای را هدف قرار دهد؛ بهگونهای که این زیرمجموعه بتواند منتفع باشد و متاسی شود از آن قانون و یک وحدترویه باب و بتواند یک همافزایی ایجاد کند. واقعیت امر این است که ما در رسانههایمان اعم از رادیو، تلویزیون و مطبوعات کمتر شنیده میشویم، کمتر خوانده میشویم و کمتر دیده میشویم. ما در یک مضیقه غمانگیز و تلخ هستیم که کسی ما را نمیبیند و نمیشنود و نمیخواند. در چنین فضایی، بیشتر نیاز به این داریم که قوانین و طرحها و لوایحی اعلام حضور کنند که به دیدهشدن، خواندهشدن و شنیدهشدن کمک کند. کل تیراژ روزنامههای ما، کمتر از یکمیلیوننسخه است و حالا که چیزی حدود پنجمیلیونو400هزار دانشجو داریم، به نظر میرسد که طرحها و لوایح و قوانین باید در گام نخست هدف عمدهشان این باشد که به خواندهشدن، دیدهشدن و شنیدهشدن کمک کنند. مساله در حال حاضر این است. دعوا سر چیست؟ دکهها و کیوسکها را نگاه کنید. همهگونه نشریه هست. همه نشریات لزوما طنز و تفننی نیستند و به نیازهای عام پاسخ میدهند. اتفاقا پاسخ به نیازهای بلندمدت و میانمدت هم میدهند. کارکرد یک رسانه در گام اول سرگرمی است، بعد اطلاعرسانی و بعد دانشافزایی. نشریات ما از لحاظ اطلاعرسانی روزبهروز ضعیفتر میشوند. برای اینکه فرصتهای دادن اطلاعات از ما گرفته میشود و شبکههای اجتماعی و ماهواره و... آنقدر سریع پاسخگوی پرسشها هستند که مردم بینیاز از ما شدهاند. تا خبری بخواهد پیام رادیویی یا تلویزیونی و روزنامهای شود، خیلی دیر و تاخیری میشود و مخاطب پیش از آن به آن رسیده است. به نظر من، ما روزنامه خبری نداریم. در خوشبینانهترین شکل، تعدادی روزنامه داریم که کار تحلیل خبر و رویداد میکنند. این بخش دانشافزایی است. دانشافزایی بیشتر از صفحات لایی روزنامه صورت میگیرد یا در مجلات؛ اما کسی این مجلات را نمیخرد. یعنی اعتماد سلب شده است یا مشکل این است که ماهنامهها شخصیت فصلنامه دارند و فصلنامهها شخصیت سالنامه دارند... . من فکر میکنم بیش از هر چیز، نیاز به یک طرح است که آن طرح فضا را تسهیل، ساده و کمک کند که خوانده، دیده و شنیده شویم و نقد و بررسی شویم. ما ذرهذره تیراژ را از دست میدهیم. مهم نیست که روزنامه ما چه خطی را دنبال میکند. هریک از اینها خواننده حداقلی خود را دارد. داستان غمانگیز این است. جمعیت وسیعی از دانشجوی روزنامهنگاری داریم که در کارگاهها و دانشکدهها، روزنامهنگاری میخوانند و بازار کاری برای آنها وجود ندارد. بنابراین اصلا بحث بر سر این موضوع یعنی قانون نظام جامع رسانهای، جدی نیست.
در هر حال، با یک احتمال این قانون میتواند تصویب شود. در این صورت، ماجرا بهنظر شما سختتر نمیشود؟ یعنی این به قول شما به کمتر دیدهشدن، کمتر خواندهشدن و کمتر شنیدهشدن، منجر نمیشود؟
تردیدی نیست. هر اتفاقی از ایندست که موضوع را دشوار کند یا صورتمساله دشوارتر شود، ضربه میزند. مگر تولیدی این همه فراگیر اصلا وجود دارد که به همافزایی کمک کند یا قدرت جریانسازی داشته باشد که با چنین قانونی بخواهد محدودتر هم بشود؟ در مهمترین اتفاقاتی که تبدیل به جریان رسانهای شده است، خالق آنها رسانههای رسمی و عمومی نبودهاند. ماجرای میدان سعادتآباد کار روزنامه نبوده است. زورگیری که منجر به جرح و آسیب شد و بعد مسببان را اعدام کردند، هیچکدام از آنها کار روزنامه نبوده است، روزنامه فرصت خبررسانی ندارد. چرا؟ برای اینکه روزنامهها به نظر قابل اعتماد نیستند و اعتباری به آنها داده نمیشود. بخشی از اطلاعاتی که در روزنامهها توزیع میشود، با اراده خودخواسته این اداره و آن اداره و رقابت این گروه با آن گروه اعلام میشود. اینجور نیست که لزوما این مجال فراهم شود که خبرنگار بکاود. در واقع، شبکههایی که تولید خبر میکنند، کسب خبر کنند. یکی از دلایلی که الان خبرنگاران پشتمیزنشین شدهاند، به خاطر این است جایی که باید کسب خبر کنند، خبر نمیدهند. همه خبرها که آتشسوزی و زلزله نیست که گزارش از مکان دهید. در نتیجه، روزنامههای ما نمیتوانند خبررسانی کنند.
در چنین فضایی که این همه محدودیت وجود دارد، ضرورت تصویب چنین قانونی یا ایجاد چنین نظامی چیست؟
ضرورت این را که قانون چیست، من نمیتوانم توضیح دهم. یک دلیلش شاید این است که فکر میکنند اینگونه فشار روی روزنامهها و رسانهها کم میشود یا اینکه جلو سلیقهها گرفته شود. به اعتقاد من، بانیان این طرح و افرادی که آن را مورد مداقه قرار دادهاند، قصد داشتهاند سلیقهها را یکی کنند.
گذشته از نیت بانیان طرح، ردپای دولت در پیشنویس قانون نظام جامع رسانهای چشمگیر است و دولتی که اندکی سختگیر باشد، میتواند با استفاده از آن، فضای رسانه ایران را محدود و محدودتر کند. در چنین فضایی که به گفته شما خواندهشدن، دیدهشدن و شنیدهشدن تولیدات رسانهای داخلی حداقل است، چه اتفاقی برای رسانه در ایران خواهد افتاد؟
وضع موجود موقعیتی ایجاد کرده که ما کمتر دیده، خوانده و شنیده شویم، آنچه که در این ساختار قانون پیشنهادی آمده است، بهنظر من آستانهها را حداقلی میکند یعنی باز هم مخاطب را حداقلی خواهد کرد. برای اینکه واهمههای بینام و نشانی به اعتبار این سازوکار با ما خواهد بود و ترسخوردهتر عمل میکنیم. یادتان باشد قوانین را فقط مخصوص مخاطبان روزنامه نبینید. ممکن است این کار را برای مجلات غیرتخصصی و غیرسیاسی و غیراجتماعی به مفهوم مناسبات تند و تیز اجتماعی آسانتر کند. بعید میدانم حوزههای آسانخواه و آسانیاب مشکلی داشته باشند. برای کسانی که طراحی قانون میکنند، فقط روزنامهها را نمیبینند بلکه همه رسانهها را میبینند؛ منتها برای جامعه رسانهای ما سیبل اول، روزنامهها هستند. به همین دلیل است که دغدغهها معنیدارتر میشود و ناامنی شغلی هنوز هم هست و تهدیدکننده هم است. یک روزنامه بسته میشود و 40روزنامهنگار بیکار میشوند. این ناامنی شغلی است. امنیت شغلی که تنزل یابد، تولید خلاقه و کوشش بیدریغ و تقلای افزوده برای تعمیق به موضوعات و مفاهیم و برای ارتقای مفاهیم به حداقل میرسد. نتیجه این است که روزنامهنگار سرگردان و آواره میشود و چندجا باید کار کند و چرکنویس یک مطلب را بهعنوان پاکنویس به یک ماهنامه دهد و... . در چنین فضایی، خبرنگار فرصت دستیابی به حداقلهای زندگی را ندارد، ناامنی معیشتی دارد، نمیتواند بخواند و در نتیجه، تکثیر و توزیع میشود. من بر این باور نیستم این قانون به سادهسازی اتفاق کمک میکند، بلکه در وهله اول همه را نگران میکند. من البته مطبوعات آزاد و رسانه آزاد در ایران نمیشناسم. روزنامه یا به قدرت سیاسی وابسته است یا به قدرت اقتصادی. این قانون در بهترین شکل، کمک میکند به اینکه مسوولان ناراضی از کارکرد مطبوعات به یک همگرایی سلیقهای برسند.
نظر شما در مورد اینکه در قانون مذکور صدور پروانه کار برای روزنامهنگاران و محرومکردن کسانی که پروانه کار ندارند از روزنامهنگاری دیده شده است، چیست؟
هر چیزی که قیود نوشتن و توزیع اطلاعات و دانش را محدود کند، قطعا مفید نیست و مضر است. این گفته معنایش این نیست که ما به بهانه اطلاعرسانی آزاد، هرچه خواستیم بنویسیم؛ هرچند من روزنامهنگاری نمیشناسم که علیه منافع ملی و مصالح ملی چیزی نوشته باشد. الان بخشی از این دغدغهها در مورد روزنامهنگارانی است که کار سیاسی میکنند. چون حزب نداریم، روزنامه در میآورند. ما باید دست از این سوءتفاهمها برداریم و آن را رفع کنیم، روزنامهنگاری که کار میکند و تولید اطلاعات میکند، به معنای آن نیست که یک فعال سیاسی است. مخاطب من کسانیاند که فقط کار روزنامهنگاری میکنند. هرچند این قانون حتی اگر ناظر به فعالیت آدمهای سیاسی هم باشد، آدمها را ترسخورده میکند. من فکر میکنم در فضای رسانهای ایران به اندازه کافی خودسانسوری وجود دارد ولی اگر من شهروند هستم، صاحب حقوقی هستم. بخشی از آسیبهایی که میتواند اتفاق بیفتد، نتیجه سیاسیکردن جامعه است. در نتیجه، روزنامهنگاران در این ترکیب پازلی قرار میگیرند، فضای آنها محدود میشود و تیراژ را از دست میدهیم و در نهایت کم و کمتر از اکنون دیده، خوانده و شنیده میشویم.
بهنظر میرسد با گسترش هرچهبیشتر شبکههای اجتماعی و ماهوارهها و همزمان با محدودیتهای بیشتر رسانهها در ایران، تولیدات رسانهای کمتروکمتر دیده، خوانده و شنیده میشوند. با فریدون صدیقی، مدرس روزنامهنگاری و کسی که میگوید در تهیه این قانون هیچ مشارکتی نداشته، در مورد پیامدهای تصویب قانون نظام جامع رسانهای گفتوگو کردهایم. او معتقد است با تصویب و اجرای چنین قانونی تولیدات رسانهای در ایران، حتی از میزان کنونی هم کمتر خوانده، دیده و شنیده میشوند.
با اجرای قانون پیشنهادی نظام رسانهای، به اعتقاد شما رسانههای ایران چقدر به سمت دولتیشدن میروند؟ این قانون در نهایت چه تاثیری بر فضای رسانهای در ایران میگذارد؟
پیش از اینکه مصاحبه شروع شود، جایی خواندم یکی از کسانی که در جریان این طرح (پیشنویس قانون نظام جامع رسانهای) بوده و در مورد آن نظر دادهاند، من بودهام. من مطلقا در مورد آن اطلاع نداشتهام و این طرح حتی برای من فرستاده نشده است. اما در مورد سوال شما، ظرفیت یک قانون یا اساسنامه یا روش یا قاعده معمولا وقتی معنادار میشود که زیرمجموعهای را هدف قرار دهد؛ بهگونهای که این زیرمجموعه بتواند منتفع باشد و متاسی شود از آن قانون و یک وحدترویه باب و بتواند یک همافزایی ایجاد کند. واقعیت امر این است که ما در رسانههایمان اعم از رادیو، تلویزیون و مطبوعات کمتر شنیده میشویم، کمتر خوانده میشویم و کمتر دیده میشویم. ما در یک مضیقه غمانگیز و تلخ هستیم که کسی ما را نمیبیند و نمیشنود و نمیخواند. در چنین فضایی، بیشتر نیاز به این داریم که قوانین و طرحها و لوایحی اعلام حضور کنند که به دیدهشدن، خواندهشدن و شنیدهشدن کمک کند. کل تیراژ روزنامههای ما، کمتر از یکمیلیوننسخه است و حالا که چیزی حدود پنجمیلیونو400هزار دانشجو داریم، به نظر میرسد که طرحها و لوایح و قوانین باید در گام نخست هدف عمدهشان این باشد که به خواندهشدن، دیدهشدن و شنیدهشدن کمک کنند. مساله در حال حاضر این است. دعوا سر چیست؟ دکهها و کیوسکها را نگاه کنید. همهگونه نشریه هست. همه نشریات لزوما طنز و تفننی نیستند و به نیازهای عام پاسخ میدهند. اتفاقا پاسخ به نیازهای بلندمدت و میانمدت هم میدهند. کارکرد یک رسانه در گام اول سرگرمی است، بعد اطلاعرسانی و بعد دانشافزایی. نشریات ما از لحاظ اطلاعرسانی روزبهروز ضعیفتر میشوند. برای اینکه فرصتهای دادن اطلاعات از ما گرفته میشود و شبکههای اجتماعی و ماهواره و... آنقدر سریع پاسخگوی پرسشها هستند که مردم بینیاز از ما شدهاند. تا خبری بخواهد پیام رادیویی یا تلویزیونی و روزنامهای شود، خیلی دیر و تاخیری میشود و مخاطب پیش از آن به آن رسیده است. به نظر من، ما روزنامه خبری نداریم. در خوشبینانهترین شکل، تعدادی روزنامه داریم که کار تحلیل خبر و رویداد میکنند. این بخش دانشافزایی است. دانشافزایی بیشتر از صفحات لایی روزنامه صورت میگیرد یا در مجلات؛ اما کسی این مجلات را نمیخرد. یعنی اعتماد سلب شده است یا مشکل این است که ماهنامهها شخصیت فصلنامه دارند و فصلنامهها شخصیت سالنامه دارند... . من فکر میکنم بیش از هر چیز، نیاز به یک طرح است که آن طرح فضا را تسهیل، ساده و کمک کند که خوانده، دیده و شنیده شویم و نقد و بررسی شویم. ما ذرهذره تیراژ را از دست میدهیم. مهم نیست که روزنامه ما چه خطی را دنبال میکند. هریک از اینها خواننده حداقلی خود را دارد. داستان غمانگیز این است. جمعیت وسیعی از دانشجوی روزنامهنگاری داریم که در کارگاهها و دانشکدهها، روزنامهنگاری میخوانند و بازار کاری برای آنها وجود ندارد. بنابراین اصلا بحث بر سر این موضوع یعنی قانون نظام جامع رسانهای، جدی نیست.
در هر حال، با یک احتمال این قانون میتواند تصویب شود. در این صورت، ماجرا بهنظر شما سختتر نمیشود؟ یعنی این به قول شما به کمتر دیدهشدن، کمتر خواندهشدن و کمتر شنیدهشدن، منجر نمیشود؟
تردیدی نیست. هر اتفاقی از ایندست که موضوع را دشوار کند یا صورتمساله دشوارتر شود، ضربه میزند. مگر تولیدی این همه فراگیر اصلا وجود دارد که به همافزایی کمک کند یا قدرت جریانسازی داشته باشد که با چنین قانونی بخواهد محدودتر هم بشود؟ در مهمترین اتفاقاتی که تبدیل به جریان رسانهای شده است، خالق آنها رسانههای رسمی و عمومی نبودهاند. ماجرای میدان سعادتآباد کار روزنامه نبوده است. زورگیری که منجر به جرح و آسیب شد و بعد مسببان را اعدام کردند، هیچکدام از آنها کار روزنامه نبوده است، روزنامه فرصت خبررسانی ندارد. چرا؟ برای اینکه روزنامهها به نظر قابل اعتماد نیستند و اعتباری به آنها داده نمیشود. بخشی از اطلاعاتی که در روزنامهها توزیع میشود، با اراده خودخواسته این اداره و آن اداره و رقابت این گروه با آن گروه اعلام میشود. اینجور نیست که لزوما این مجال فراهم شود که خبرنگار بکاود. در واقع، شبکههایی که تولید خبر میکنند، کسب خبر کنند. یکی از دلایلی که الان خبرنگاران پشتمیزنشین شدهاند، به خاطر این است جایی که باید کسب خبر کنند، خبر نمیدهند. همه خبرها که آتشسوزی و زلزله نیست که گزارش از مکان دهید. در نتیجه، روزنامههای ما نمیتوانند خبررسانی کنند.
در چنین فضایی که این همه محدودیت وجود دارد، ضرورت تصویب چنین قانونی یا ایجاد چنین نظامی چیست؟
ضرورت این را که قانون چیست، من نمیتوانم توضیح دهم. یک دلیلش شاید این است که فکر میکنند اینگونه فشار روی روزنامهها و رسانهها کم میشود یا اینکه جلو سلیقهها گرفته شود. به اعتقاد من، بانیان این طرح و افرادی که آن را مورد مداقه قرار دادهاند، قصد داشتهاند سلیقهها را یکی کنند.
گذشته از نیت بانیان طرح، ردپای دولت در پیشنویس قانون نظام جامع رسانهای چشمگیر است و دولتی که اندکی سختگیر باشد، میتواند با استفاده از آن، فضای رسانه ایران را محدود و محدودتر کند. در چنین فضایی که به گفته شما خواندهشدن، دیدهشدن و شنیدهشدن تولیدات رسانهای داخلی حداقل است، چه اتفاقی برای رسانه در ایران خواهد افتاد؟
وضع موجود موقعیتی ایجاد کرده که ما کمتر دیده، خوانده و شنیده شویم، آنچه که در این ساختار قانون پیشنهادی آمده است، بهنظر من آستانهها را حداقلی میکند یعنی باز هم مخاطب را حداقلی خواهد کرد. برای اینکه واهمههای بینام و نشانی به اعتبار این سازوکار با ما خواهد بود و ترسخوردهتر عمل میکنیم. یادتان باشد قوانین را فقط مخصوص مخاطبان روزنامه نبینید. ممکن است این کار را برای مجلات غیرتخصصی و غیرسیاسی و غیراجتماعی به مفهوم مناسبات تند و تیز اجتماعی آسانتر کند. بعید میدانم حوزههای آسانخواه و آسانیاب مشکلی داشته باشند. برای کسانی که طراحی قانون میکنند، فقط روزنامهها را نمیبینند بلکه همه رسانهها را میبینند؛ منتها برای جامعه رسانهای ما سیبل اول، روزنامهها هستند. به همین دلیل است که دغدغهها معنیدارتر میشود و ناامنی شغلی هنوز هم هست و تهدیدکننده هم است. یک روزنامه بسته میشود و 40روزنامهنگار بیکار میشوند. این ناامنی شغلی است. امنیت شغلی که تنزل یابد، تولید خلاقه و کوشش بیدریغ و تقلای افزوده برای تعمیق به موضوعات و مفاهیم و برای ارتقای مفاهیم به حداقل میرسد. نتیجه این است که روزنامهنگار سرگردان و آواره میشود و چندجا باید کار کند و چرکنویس یک مطلب را بهعنوان پاکنویس به یک ماهنامه دهد و... . در چنین فضایی، خبرنگار فرصت دستیابی به حداقلهای زندگی را ندارد، ناامنی معیشتی دارد، نمیتواند بخواند و در نتیجه، تکثیر و توزیع میشود. من بر این باور نیستم این قانون به سادهسازی اتفاق کمک میکند، بلکه در وهله اول همه را نگران میکند. من البته مطبوعات آزاد و رسانه آزاد در ایران نمیشناسم. روزنامه یا به قدرت سیاسی وابسته است یا به قدرت اقتصادی. این قانون در بهترین شکل، کمک میکند به اینکه مسوولان ناراضی از کارکرد مطبوعات به یک همگرایی سلیقهای برسند.
نظر شما در مورد اینکه در قانون مذکور صدور پروانه کار برای روزنامهنگاران و محرومکردن کسانی که پروانه کار ندارند از روزنامهنگاری دیده شده است، چیست؟
هر چیزی که قیود نوشتن و توزیع اطلاعات و دانش را محدود کند، قطعا مفید نیست و مضر است. این گفته معنایش این نیست که ما به بهانه اطلاعرسانی آزاد، هرچه خواستیم بنویسیم؛ هرچند من روزنامهنگاری نمیشناسم که علیه منافع ملی و مصالح ملی چیزی نوشته باشد. الان بخشی از این دغدغهها در مورد روزنامهنگارانی است که کار سیاسی میکنند. چون حزب نداریم، روزنامه در میآورند. ما باید دست از این سوءتفاهمها برداریم و آن را رفع کنیم، روزنامهنگاری که کار میکند و تولید اطلاعات میکند، به معنای آن نیست که یک فعال سیاسی است. مخاطب من کسانیاند که فقط کار روزنامهنگاری میکنند. هرچند این قانون حتی اگر ناظر به فعالیت آدمهای سیاسی هم باشد، آدمها را ترسخورده میکند. من فکر میکنم در فضای رسانهای ایران به اندازه کافی خودسانسوری وجود دارد ولی اگر من شهروند هستم، صاحب حقوقی هستم. بخشی از آسیبهایی که میتواند اتفاق بیفتد، نتیجه سیاسیکردن جامعه است. در نتیجه، روزنامهنگاران در این ترکیب پازلی قرار میگیرند، فضای آنها محدود میشود و تیراژ را از دست میدهیم و در نهایت کم و کمتر از اکنون دیده، خوانده و شنیده میشویم.
با اجرای قانون پیشنهادی نظام رسانهای، به اعتقاد شما رسانههای ایران چقدر به سمت دولتیشدن میروند؟ این قانون در نهایت چه تاثیری بر فضای رسانهای در ایران میگذارد؟
پیش از اینکه مصاحبه شروع شود، جایی خواندم یکی از کسانی که در جریان این طرح (پیشنویس قانون نظام جامع رسانهای) بوده و در مورد آن نظر دادهاند، من بودهام. من مطلقا در مورد آن اطلاع نداشتهام و این طرح حتی برای من فرستاده نشده است. اما در مورد سوال شما، ظرفیت یک قانون یا اساسنامه یا روش یا قاعده معمولا وقتی معنادار میشود که زیرمجموعهای را هدف قرار دهد؛ بهگونهای که این زیرمجموعه بتواند منتفع باشد و متاسی شود از آن قانون و یک وحدترویه باب و بتواند یک همافزایی ایجاد کند. واقعیت امر این است که ما در رسانههایمان اعم از رادیو، تلویزیون و مطبوعات کمتر شنیده میشویم، کمتر خوانده میشویم و کمتر دیده میشویم. ما در یک مضیقه غمانگیز و تلخ هستیم که کسی ما را نمیبیند و نمیشنود و نمیخواند. در چنین فضایی، بیشتر نیاز به این داریم که قوانین و طرحها و لوایحی اعلام حضور کنند که به دیدهشدن، خواندهشدن و شنیدهشدن کمک کند. کل تیراژ روزنامههای ما، کمتر از یکمیلیوننسخه است و حالا که چیزی حدود پنجمیلیونو400هزار دانشجو داریم، به نظر میرسد که طرحها و لوایح و قوانین باید در گام نخست هدف عمدهشان این باشد که به خواندهشدن، دیدهشدن و شنیدهشدن کمک کنند. مساله در حال حاضر این است. دعوا سر چیست؟ دکهها و کیوسکها را نگاه کنید. همهگونه نشریه هست. همه نشریات لزوما طنز و تفننی نیستند و به نیازهای عام پاسخ میدهند. اتفاقا پاسخ به نیازهای بلندمدت و میانمدت هم میدهند. کارکرد یک رسانه در گام اول سرگرمی است، بعد اطلاعرسانی و بعد دانشافزایی. نشریات ما از لحاظ اطلاعرسانی روزبهروز ضعیفتر میشوند. برای اینکه فرصتهای دادن اطلاعات از ما گرفته میشود و شبکههای اجتماعی و ماهواره و... آنقدر سریع پاسخگوی پرسشها هستند که مردم بینیاز از ما شدهاند. تا خبری بخواهد پیام رادیویی یا تلویزیونی و روزنامهای شود، خیلی دیر و تاخیری میشود و مخاطب پیش از آن به آن رسیده است. به نظر من، ما روزنامه خبری نداریم. در خوشبینانهترین شکل، تعدادی روزنامه داریم که کار تحلیل خبر و رویداد میکنند. این بخش دانشافزایی است. دانشافزایی بیشتر از صفحات لایی روزنامه صورت میگیرد یا در مجلات؛ اما کسی این مجلات را نمیخرد. یعنی اعتماد سلب شده است یا مشکل این است که ماهنامهها شخصیت فصلنامه دارند و فصلنامهها شخصیت سالنامه دارند... . من فکر میکنم بیش از هر چیز، نیاز به یک طرح است که آن طرح فضا را تسهیل، ساده و کمک کند که خوانده، دیده و شنیده شویم و نقد و بررسی شویم. ما ذرهذره تیراژ را از دست میدهیم. مهم نیست که روزنامه ما چه خطی را دنبال میکند. هریک از اینها خواننده حداقلی خود را دارد. داستان غمانگیز این است. جمعیت وسیعی از دانشجوی روزنامهنگاری داریم که در کارگاهها و دانشکدهها، روزنامهنگاری میخوانند و بازار کاری برای آنها وجود ندارد. بنابراین اصلا بحث بر سر این موضوع یعنی قانون نظام جامع رسانهای، جدی نیست.
در هر حال، با یک احتمال این قانون میتواند تصویب شود. در این صورت، ماجرا بهنظر شما سختتر نمیشود؟ یعنی این به قول شما به کمتر دیدهشدن، کمتر خواندهشدن و کمتر شنیدهشدن، منجر نمیشود؟
تردیدی نیست. هر اتفاقی از ایندست که موضوع را دشوار کند یا صورتمساله دشوارتر شود، ضربه میزند. مگر تولیدی این همه فراگیر اصلا وجود دارد که به همافزایی کمک کند یا قدرت جریانسازی داشته باشد که با چنین قانونی بخواهد محدودتر هم بشود؟ در مهمترین اتفاقاتی که تبدیل به جریان رسانهای شده است، خالق آنها رسانههای رسمی و عمومی نبودهاند. ماجرای میدان سعادتآباد کار روزنامه نبوده است. زورگیری که منجر به جرح و آسیب شد و بعد مسببان را اعدام کردند، هیچکدام از آنها کار روزنامه نبوده است، روزنامه فرصت خبررسانی ندارد. چرا؟ برای اینکه روزنامهها به نظر قابل اعتماد نیستند و اعتباری به آنها داده نمیشود. بخشی از اطلاعاتی که در روزنامهها توزیع میشود، با اراده خودخواسته این اداره و آن اداره و رقابت این گروه با آن گروه اعلام میشود. اینجور نیست که لزوما این مجال فراهم شود که خبرنگار بکاود. در واقع، شبکههایی که تولید خبر میکنند، کسب خبر کنند. یکی از دلایلی که الان خبرنگاران پشتمیزنشین شدهاند، به خاطر این است جایی که باید کسب خبر کنند، خبر نمیدهند. همه خبرها که آتشسوزی و زلزله نیست که گزارش از مکان دهید. در نتیجه، روزنامههای ما نمیتوانند خبررسانی کنند.
در چنین فضایی که این همه محدودیت وجود دارد، ضرورت تصویب چنین قانونی یا ایجاد چنین نظامی چیست؟
ضرورت این را که قانون چیست، من نمیتوانم توضیح دهم. یک دلیلش شاید این است که فکر میکنند اینگونه فشار روی روزنامهها و رسانهها کم میشود یا اینکه جلو سلیقهها گرفته شود. به اعتقاد من، بانیان این طرح و افرادی که آن را مورد مداقه قرار دادهاند، قصد داشتهاند سلیقهها را یکی کنند.
گذشته از نیت بانیان طرح، ردپای دولت در پیشنویس قانون نظام جامع رسانهای چشمگیر است و دولتی که اندکی سختگیر باشد، میتواند با استفاده از آن، فضای رسانه ایران را محدود و محدودتر کند. در چنین فضایی که به گفته شما خواندهشدن، دیدهشدن و شنیدهشدن تولیدات رسانهای داخلی حداقل است، چه اتفاقی برای رسانه در ایران خواهد افتاد؟
وضع موجود موقعیتی ایجاد کرده که ما کمتر دیده، خوانده و شنیده شویم، آنچه که در این ساختار قانون پیشنهادی آمده است، بهنظر من آستانهها را حداقلی میکند یعنی باز هم مخاطب را حداقلی خواهد کرد. برای اینکه واهمههای بینام و نشانی به اعتبار این سازوکار با ما خواهد بود و ترسخوردهتر عمل میکنیم. یادتان باشد قوانین را فقط مخصوص مخاطبان روزنامه نبینید. ممکن است این کار را برای مجلات غیرتخصصی و غیرسیاسی و غیراجتماعی به مفهوم مناسبات تند و تیز اجتماعی آسانتر کند. بعید میدانم حوزههای آسانخواه و آسانیاب مشکلی داشته باشند. برای کسانی که طراحی قانون میکنند، فقط روزنامهها را نمیبینند بلکه همه رسانهها را میبینند؛ منتها برای جامعه رسانهای ما سیبل اول، روزنامهها هستند. به همین دلیل است که دغدغهها معنیدارتر میشود و ناامنی شغلی هنوز هم هست و تهدیدکننده هم است. یک روزنامه بسته میشود و 40روزنامهنگار بیکار میشوند. این ناامنی شغلی است. امنیت شغلی که تنزل یابد، تولید خلاقه و کوشش بیدریغ و تقلای افزوده برای تعمیق به موضوعات و مفاهیم و برای ارتقای مفاهیم به حداقل میرسد. نتیجه این است که روزنامهنگار سرگردان و آواره میشود و چندجا باید کار کند و چرکنویس یک مطلب را بهعنوان پاکنویس به یک ماهنامه دهد و... . در چنین فضایی، خبرنگار فرصت دستیابی به حداقلهای زندگی را ندارد، ناامنی معیشتی دارد، نمیتواند بخواند و در نتیجه، تکثیر و توزیع میشود. من بر این باور نیستم این قانون به سادهسازی اتفاق کمک میکند، بلکه در وهله اول همه را نگران میکند. من البته مطبوعات آزاد و رسانه آزاد در ایران نمیشناسم. روزنامه یا به قدرت سیاسی وابسته است یا به قدرت اقتصادی. این قانون در بهترین شکل، کمک میکند به اینکه مسوولان ناراضی از کارکرد مطبوعات به یک همگرایی سلیقهای برسند.
نظر شما در مورد اینکه در قانون مذکور صدور پروانه کار برای روزنامهنگاران و محرومکردن کسانی که پروانه کار ندارند از روزنامهنگاری دیده شده است، چیست؟
هر چیزی که قیود نوشتن و توزیع اطلاعات و دانش را محدود کند، قطعا مفید نیست و مضر است. این گفته معنایش این نیست که ما به بهانه اطلاعرسانی آزاد، هرچه خواستیم بنویسیم؛ هرچند من روزنامهنگاری نمیشناسم که علیه منافع ملی و مصالح ملی چیزی نوشته باشد. الان بخشی از این دغدغهها در مورد روزنامهنگارانی است که کار سیاسی میکنند. چون حزب نداریم، روزنامه در میآورند. ما باید دست از این سوءتفاهمها برداریم و آن را رفع کنیم، روزنامهنگاری که کار میکند و تولید اطلاعات میکند، به معنای آن نیست که یک فعال سیاسی است. مخاطب من کسانیاند که فقط کار روزنامهنگاری میکنند. هرچند این قانون حتی اگر ناظر به فعالیت آدمهای سیاسی هم باشد، آدمها را ترسخورده میکند. من فکر میکنم در فضای رسانهای ایران به اندازه کافی خودسانسوری وجود دارد ولی اگر من شهروند هستم، صاحب حقوقی هستم. بخشی از آسیبهایی که میتواند اتفاق بیفتد، نتیجه سیاسیکردن جامعه است. در نتیجه، روزنامهنگاران در این ترکیب پازلی قرار میگیرند، فضای آنها محدود میشود و تیراژ را از دست میدهیم و در نهایت کم و کمتر از اکنون دیده، خوانده و شنیده میشویم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.