|

مروارید قدیمی‌ترین گنج کیش

وقتی عجایب‌المخلوقات قصه کیش را می‌گویند

شرمین نادی

«کیش شهری‌ست بر جزیره داراب بالای کوهی، پهنای وی چهار فرسنگ، در آن نه زرع بود نه نبات، از شهر شیلاف طعام‌ها آورند و بدان زندگی کنند و وطن را بنسپارند.»
محمدبن محمودبن احمد طوسی در کتاب «عجایب‌المخلوقات» که به نوعی دایره‌المعارف هزار سال پیش است، خیلی شاعرانه از شهر کیش می‌نویسد؛ از مردمی که شهرشان را به خاطر نبودن کشت و زرع ترک نمی‌کنند، از سرزمینی خیال‌انگیز و آفتابی که به قول طوسی سرزمین صید لوءلوء یا همان مروارید است که صیادانش مردمی بحری‌اند که به جز صید مروارید پیشه‌ای ندارند و هیچ زرعی هم نمی‌کنند و هیچ درختی ندارند برای این‌که در سایه‌اش بیاسایند و فقط گنج دارند و گنج.
از آن مروارید‌های قشنگ چند رنگ که نمونه‌اش در هیچ جای دنیا و هیچ بحر و بر دیگری نیست و به قول طوسی فقط در کیش است و کیش.
«در همه عالم به جز دریای کیش و عمان جای دیگر نبود.»
از نظر طوسی و مسافرانی که قصه‌هایشان را سینه به سینه تعریف کرده‌اند و کتابی پر از راز مثل «عجایب‌المخلوقات» نوشته‌اند و به گفته سفرنویس‌ها و قصه‌نویس‌هایی که آن روزگار تا جزیره داراب و کیش رفته‌اند، این سرزمین دریایی و عجیب روزگاری تنها مرکز صید و فروش مروارید این دوروبر بوده است.
البته تاریخچه کیش هم همین داستان را تایید می‌کند، به شکلی دیگر. چنان‌چه جناب ایرج افشار سیستانی در کتاب «جغرافیای تاریخی ایران» می‌گوید که کیش از زمان هخامنشیان مرکز صید و تجارت مروارید بوده است.
مروارید‌هایی به رنگ زرد و سیاه و سفید که علت زردی و سیاهی‌شان «آن است کی صدف بتموز بیرون آید و بخاری فاسد بوی رسد».
قصه‌ای مرواریدنشان و عجیب از دریایی بزرگ و باشکوه که به قول طوسی: «سی مرحله است، سری تنگ دارد، تا به حدی که هر دو جانب دیدار باشد و سری دیگر فراخ بود... در آن کوه‌های بسیار کی کشتی را بشکند. کس از آن نرهد و همیشه دو باد مخالف آید، از دو شعب و کشتی را چون آسیاب گرداند و به وقت باد جنوب کسی را در آن راه نبود. نَه به روز نَه به شب و فرعون در این گرداب غرق شد.»
حالا خودتان قضاوت کنید که چنان جواهری در چنین بحری چقدر باارزش است و چقدر می‌تواند با خودش شادی بیاورد و ثروت و خجستگی که این مروارید ما یعنی همان «لوءلوء، جوهری‌ست خجسته و نافع و در اکحال باشد. روشنایی چشم دهد، اگر در معجون سایند، دل را تقویت و تفریح دهد و طبع لوءلوء سرد و تر است به درجه دوم،خون دل صاف کند.»
حال این‌که چطور خون دل صاف می‌کرده، یا سرمه چشم می‌شده و چشم را روشنایی می‌داده، یا بر گردن ملکه‌ای چینی می‌نشسته و توی کتاب مارکوپلو می‌آمده، خود قصه‌ای دیگر است از یکی از گران‌بهاترین گنج‌های روزگار دور که طوسی در کتابش مفصل از یکی یک دانه بودن و گران بودنش می‌نویسد.
«و مروارید گران شد به سبب آفتی که بدو رسید و به دریای قلزم افتاد و در قلزم غواصی نتوانست رفت کی بعید قعر است و نهنگ بسیار بود.»
و در آخر داستان هم، مثل همه قصه‌های مردم دریا، که پر از رمزوراز موجودات دریایی عجیب و غریب و جادویی و پر از شب‌های پرستاره و آوازخوان است، دوباره می‌رسیم به داستان همیشگی نبرد غواصان با نهنگ یا همان کوسه.
«کوسه‌ ماهی‌ای است کی دست‌ها و پای‌ها بیندازد، ناگاه زخمی زند. اگر در دام افتد بدرد. از هیچ نگریزد مگر از خرقه... اگر به شب بگیرند وی را، در شکمش پیه بود. اگر به روز بگیرندش، پیه ندارد. به روز ظاهر بود، به شب پنهان شود.»
و این است قصه نبرد بی‌پایان مرد دریایی و دریا، کوسه و نهنگ و صدف و مرواریدش که حتی امروز هم شجاعتی غنی می‌طلبد و دلی دریایی. که رسیدن مرد دریایی بی هیچ وسیله‌ای به کف اقیانوس و به قول طوسی آن نگاه کردنش در تاریکی‌های دریا و صدف صید کردنش انگار صد سال هم که بگذرد، مثل امروز پر از راز و خطر و داستان است.
داستانی پر از نام‌های مروارید‌های قشنگ قدیمی که امروز صیادان محلی تنها نامشان را می‌دانند و انگار از همان صیادان هزار سال پیش به ارث برده‌اند و توی دلشان نگه داشته‌اند؛ نام‌هایی چون «مروارید یكه، مروارید گلوه، مروارید به‌له و مروارید ناعم و ناعمه» را که دیگر مردم عادی فراموششان کرده‌اند و در هجوم مروارید‌های مصنوعی به صندوقچه پری‌های دریایی سپردنشان.
«غواص کی به قعر رسد و در قعر روشنایی بود، می‌بیند کی صدف می‌رود و می‌گیرد و در انبان می‌کند.»
فهرست منابع:
1- عجایب‌المخلوقات، تالیف محمدبن محمودبن احمد طوسی به اهتمام دکتر منوچهر ستوده، تهران 1345، بنگاه ترجمه و نشر کتاب
2- لغت‌نامه دهخدا
3- فرهنگ معین
3- سایت مرکز توسعه تجارت کیش
4- چشم 1+12 نشر ماهریز 1381
کلمه و ترکیب‌های کهنه :
1- قلزم: خلیج باریکی که از دریای یمن بیرون آمده
2- سنبله: علامت ماه شهریور
3- قوس: علامت ماه آذر
4- لوءلوء: مروارید
5-جوهر: گوهر، سنگ گران‌بها...
6- اکحال: این‌جا به معنای سرمه در چشم ‌کشیدن است.
7- تموز: آفتاب داغ و تابستانی جنوب که قدیمی‌ها فکر می‌کردند صدف را بارور می‌کند.
8- دریای کیش: کنایه از دریای خلیج فارس و ساحل جزیره کیش است.
9- داراب: منطقه‌ای حوالی بندرعباس
10- شیلاف: شیلان
«کیش شهری‌ست بر جزیره داراب بالای کوهی، پهنای وی چهار فرسنگ، در آن نه زرع بود نه نبات، از شهر شیلاف طعام‌ها آورند و بدان زندگی کنند و وطن را بنسپارند.»
محمدبن محمودبن احمد طوسی در کتاب «عجایب‌المخلوقات» که به نوعی دایره‌المعارف هزار سال پیش است، خیلی شاعرانه از شهر کیش می‌نویسد؛ از مردمی که شهرشان را به خاطر نبودن کشت و زرع ترک نمی‌کنند، از سرزمینی خیال‌انگیز و آفتابی که به قول طوسی سرزمین صید لوءلوء یا همان مروارید است که صیادانش مردمی بحری‌اند که به جز صید مروارید پیشه‌ای ندارند و هیچ زرعی هم نمی‌کنند و هیچ درختی ندارند برای این‌که در سایه‌اش بیاسایند و فقط گنج دارند و گنج.
از آن مروارید‌های قشنگ چند رنگ که نمونه‌اش در هیچ جای دنیا و هیچ بحر و بر دیگری نیست و به قول طوسی فقط در کیش است و کیش.
«در همه عالم به جز دریای کیش و عمان جای دیگر نبود.»
از نظر طوسی و مسافرانی که قصه‌هایشان را سینه به سینه تعریف کرده‌اند و کتابی پر از راز مثل «عجایب‌المخلوقات» نوشته‌اند و به گفته سفرنویس‌ها و قصه‌نویس‌هایی که آن روزگار تا جزیره داراب و کیش رفته‌اند، این سرزمین دریایی و عجیب روزگاری تنها مرکز صید و فروش مروارید این دوروبر بوده است.
البته تاریخچه کیش هم همین داستان را تایید می‌کند، به شکلی دیگر. چنان‌چه جناب ایرج افشار سیستانی در کتاب «جغرافیای تاریخی ایران» می‌گوید که کیش از زمان هخامنشیان مرکز صید و تجارت مروارید بوده است.
مروارید‌هایی به رنگ زرد و سیاه و سفید که علت زردی و سیاهی‌شان «آن است کی صدف بتموز بیرون آید و بخاری فاسد بوی رسد».
قصه‌ای مرواریدنشان و عجیب از دریایی بزرگ و باشکوه که به قول طوسی: «سی مرحله است، سری تنگ دارد، تا به حدی که هر دو جانب دیدار باشد و سری دیگر فراخ بود... در آن کوه‌های بسیار کی کشتی را بشکند. کس از آن نرهد و همیشه دو باد مخالف آید، از دو شعب و کشتی را چون آسیاب گرداند و به وقت باد جنوب کسی را در آن راه نبود. نَه به روز نَه به شب و فرعون در این گرداب غرق شد.»
حالا خودتان قضاوت کنید که چنان جواهری در چنین بحری چقدر باارزش است و چقدر می‌تواند با خودش شادی بیاورد و ثروت و خجستگی که این مروارید ما یعنی همان «لوءلوء، جوهری‌ست خجسته و نافع و در اکحال باشد. روشنایی چشم دهد، اگر در معجون سایند، دل را تقویت و تفریح دهد و طبع لوءلوء سرد و تر است به درجه دوم،خون دل صاف کند.»
حال این‌که چطور خون دل صاف می‌کرده، یا سرمه چشم می‌شده و چشم را روشنایی می‌داده، یا بر گردن ملکه‌ای چینی می‌نشسته و توی کتاب مارکوپلو می‌آمده، خود قصه‌ای دیگر است از یکی از گران‌بهاترین گنج‌های روزگار دور که طوسی در کتابش مفصل از یکی یک دانه بودن و گران بودنش می‌نویسد.
«و مروارید گران شد به سبب آفتی که بدو رسید و به دریای قلزم افتاد و در قلزم غواصی نتوانست رفت کی بعید قعر است و نهنگ بسیار بود.»
و در آخر داستان هم، مثل همه قصه‌های مردم دریا، که پر از رمزوراز موجودات دریایی عجیب و غریب و جادویی و پر از شب‌های پرستاره و آوازخوان است، دوباره می‌رسیم به داستان همیشگی نبرد غواصان با نهنگ یا همان کوسه.
«کوسه‌ ماهی‌ای است کی دست‌ها و پای‌ها بیندازد، ناگاه زخمی زند. اگر در دام افتد بدرد. از هیچ نگریزد مگر از خرقه... اگر به شب بگیرند وی را، در شکمش پیه بود. اگر به روز بگیرندش، پیه ندارد. به روز ظاهر بود، به شب پنهان شود.»
و این است قصه نبرد بی‌پایان مرد دریایی و دریا، کوسه و نهنگ و صدف و مرواریدش که حتی امروز هم شجاعتی غنی می‌طلبد و دلی دریایی. که رسیدن مرد دریایی بی هیچ وسیله‌ای به کف اقیانوس و به قول طوسی آن نگاه کردنش در تاریکی‌های دریا و صدف صید کردنش انگار صد سال هم که بگذرد، مثل امروز پر از راز و خطر و داستان است.
داستانی پر از نام‌های مروارید‌های قشنگ قدیمی که امروز صیادان محلی تنها نامشان را می‌دانند و انگار از همان صیادان هزار سال پیش به ارث برده‌اند و توی دلشان نگه داشته‌اند؛ نام‌هایی چون «مروارید یكه، مروارید گلوه، مروارید به‌له و مروارید ناعم و ناعمه» را که دیگر مردم عادی فراموششان کرده‌اند و در هجوم مروارید‌های مصنوعی به صندوقچه پری‌های دریایی سپردنشان.
«غواص کی به قعر رسد و در قعر روشنایی بود، می‌بیند کی صدف می‌رود و می‌گیرد و در انبان می‌کند.»
فهرست منابع:
1- عجایب‌المخلوقات، تالیف محمدبن محمودبن احمد طوسی به اهتمام دکتر منوچهر ستوده، تهران 1345، بنگاه ترجمه و نشر کتاب
2- لغت‌نامه دهخدا
3- فرهنگ معین
3- سایت مرکز توسعه تجارت کیش
4- چشم 1+12 نشر ماهریز 1381
کلمه و ترکیب‌های کهنه :
1- قلزم: خلیج باریکی که از دریای یمن بیرون آمده
2- سنبله: علامت ماه شهریور
3- قوس: علامت ماه آذر
4- لوءلوء: مروارید
5-جوهر: گوهر، سنگ گران‌بها...
6- اکحال: این‌جا به معنای سرمه در چشم ‌کشیدن است.
7- تموز: آفتاب داغ و تابستانی جنوب که قدیمی‌ها فکر می‌کردند صدف را بارور می‌کند.
8- دریای کیش: کنایه از دریای خلیج فارس و ساحل جزیره کیش است.
9- داراب: منطقه‌ای حوالی بندرعباس
10- شیلاف: شیلان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.