|

ترجمه در مرز تفکر

مترجم در جایگاه نویسنده

مجید محققیان: نوشتن درباره ترجمه و مهم‌تر از آن، کنش ترجمه کردن برای کسانی که ترجمه را به عنوان حرفه انتخاب کرده‌اند، کار بسیار جذابی است. زیرا به‌واقع در وضعیت سیاسی و فرهنگی حاضر، نوشتن درباره حرفه ترجمه، خود معادل نوعی اتوبیوگرافی است. صنف مترجمان، اعضای بسیار پرشماری دارد. همچون هر فعالیت دیگری، ترجمه کردن نیز به محض بدل شدن به یک پیشه، افسون زدایی می‌شود و همه جنبه‌های متعالی و والای خود را از دست می‌دهد، درست مثل خودِ کنشِ تفکر. ولی در این مورد، موضوع جذاب‌تر است. زیرا ترجمه در حکم آستانه‌ای برای تفکر است. در وضعیت فعلی، ترجمه باید از مرزِ تفکر به آستانه آن بدل شود.
تورج یاراحمدی مترجم ایرانی است که تا کنون کتاب‌های مامور معتمد(گراهام گرین)، نخل‌های وحشی(ویلیام فاکنر)، هویت اجتماعی (ریچارد جن کینز) با ترجمه‌ او به چاپ رسیده‌اند. قصد داریم در ادامه با این مترجم مقیم اصفهان در باب نقش ترجمه و تاثیر آن بیشتر گفت وگو کنیم. همین‌طور برای بررسی بیشتر به سراغ یکی از ترجمه‌های او رفته وبیشتربه عنوان یک معیار و محک در نظر گرفته شده است.


درانتخاب یک اثر برای ترجمه ، توجه به چه عواملی موجب برگزیده شدن آن کتاب می‌شود؟
فارغ از کیفیت ترجمه یک اثر همین که مترجم قلم بر می‌دارد تا اثری را ترجمه کند با خالق آن اثر در خلق مجدد اثر شریک می‌شود . بحث پیرامون کیفیت ترجمه اثر در حوزه داوری ترجمه اثر است. اما معتقدم که قلم به دست گرفتن و ترجمه هر اثری یعنی بازآفرینی آن با یک زبان متفاوت. یعنی مترجم می‌تواند خالق آن اثر در زبان خودش باشد. البته من با بومی‌سازی اثر بسیار مخالفم . چرا که مترجم باید فضای اثر و شرایط حاکم بر رویداد و کنش‌های موجود در اثر را به خواننده منتقل کند و مفاهیم جهان‌شمول و انسانی مانند مرگ, تولد،عشق و نفرت را نشان داده و عاطفه را در مواجهه با این کلیات جهان‌شمول و انسانی برانگیزد. پر رنگ کردن بخشی از اثر، در ترجمه کاملا طبیعی است، چرا که مترجم نیز مخاطبی است همچون دیگر خوانندگان کتاب که به ترجمه دست زده‌است و وقتی خودش ترجمه می‌کند به فرض این که اثر را یک‌بار پیش از این خوانده باشد یا اصلا نخوانده باشد، خود در مقام خواننده است و مادامی که ترجمه می‌کند در مقام خواننده باقی می‌ماند و مانند دیگر خوانندگان کتاب ممکن است تکه‌هایی از متن برای او جالب باشد و بر او اثر ویژه‌ای بگذارد که نا خودآگاهانه در کارش تجلی پیدا می‌کند. به همین دلیل است که اگر یک اثر واحد را به ده مترجم مختلف بدهیم، ده اثر متفاوت خلق خواهد شدواین امر گریز ناپذیراست. انتخاب اثر برای ترجمه می‌تواند سفارشی باشد و یا مترجم پس از مطالعه اثر تصمیم بگیرد که آن اثر را ترجمه کند.
این بازآفرینی اثر در انتخاب و ترجمه کتاب مامور معتمد، گراهام گرین هم نقش داشت ؟
در مورد انتخاب کتاب گراهام گرین برای ترجمه باید بگویم که مرحوم پدرم در اهواز کارمند شرکت نفت بود و به همین واسطه من از کتابخانه شرکت نفت استفاده می‌کردم . کتاب گراهام گرین برای من بسیار جداب بود زیرا بدون اینکه مستقیما به آن اشاره شود مربوط به جنگ داخلی یا به عبارت دیگر انقلاب اسپانیا است که من علاقه قلبی خاصی به آن دارم. در این کتاب کشت وکشتار و صحنه‌های جنگ داخلی اسپانیا نشان داده نمی‌شود و دارای تم عاطفی و سرشار از انسانیت است،از این رو درصدد ترجمه آن برآمدم.
شما چندین اثر از فاکنر را هم ترجمه کردید. چطور شد فاکنر را با آن ادبیات خاص و زبان پیچیده انتخاب کردید؟
انتخاب آثار فاکنر پیشنهاد استاد عزیزم دکتر صالح حسینی بود که اینجا باید یادی از ایشان بکنم. حدود بیست سال پیش با آقای دکتر صالح حسینی آشنا شدم و ایشان پس از مدتی این توانایی را در من دید که از عهده ترجمه آثار فاکنر برمی‌آیم. زمانی که این پیشنهاد را به من دادند، خودشان کتاب "برخیز ای موسی" را در دست ترجمه داشتند. یک داستان از هفت داستان متن را از کتاب در آوردند و به من دادند. من ابتدا فکر می‌کردم که این داستان را برای خواندن به من داده‌اند. در ملاقات بعدی ایشان از من پرسیدند ترجمه داستانی که به تو دادم کجاست ومن در پاسخ گفتم آن را خوانده ام ولی قرار بر ترجمه نبود و ایشان گفتند که باید ترجمه کنی ! پس از این که داستان ر ا ترجمه کردم خودشان کتاب را توسط انتشارت نیلوفر چاپ کردند و این داستان ترجمه من نیز از جمله داستان‌های دیگر کتاب چاپ شد و این کار اولین اثر چاپی من بود.سپس آقای دکتر صالح حسینی با آقای کریمی مدیر انتشارات نیلوفر ترتیب انعقاد قراردادی را برای من دادند و به همراه آن کتاب "نخل های وحشی" را خودشان به من دادند تا ترجمه کنم. این کار نه پیشنهاد بلکه امر استاد بود و من آن را اجرا کردم.پیش از این که با آقای دکتر صالح حسینی آشنا شوم هم کار ترجمه در چند نوبت و در بازه‌های زمانی مختلف انجام داده بودم،اما یکی دو سالی که خدمت ایشان می‌رفتم متن انگلیسی یک اثر را به من می‌دادند و خود از روی متن فارسی می‌خواندند و از من می‌خواستند که اشتباهات احتمالی ترجمه را بگویم و من اشتباه که چه عرض کنم بلکه پیشنهادهای خود را ارایه می‌کردم. این کار در امر ترجمه بسیار به من کمک کرد و من خیلی تجربه ها به‌دست آوردم و در واقع برای من یک کلاس تمام عیار ترجمه بود.
اما ما با آثار بسیار بدی از لحاظ ترجمه هم روبه‌رو هستیم . آثاری که اغلب آنقدر دچار مشکل هستند که خواننده را به این نتیجه می‌رساند که کتاب را رها کند.
درست است. در میان آثار ترجمه شده، ترجمه‌های بد نیز در بازار وجود دارد، ولی جای نگرانی نیست چراکه گذر زمان غربالگر است و کسانی که واقعا برای ترجمه ساخته شده‌اند در این عرصه باقی خواهند ماند . مترجمانی هستند که از کارهای ضعیف به کارهای متوسط و عالی می‌رسند بنابراین باید به جوانان میدان داد تا خود را بیازمایند.
در ترجمه تان ازکتاب هویت احتماعی ريچارد جنکينز برای درک مفهوم هویت فردی و اجتماعی، از الگوی هویت‌شناسی واحد استفاده شده است. به نظر شما در جامعه مدرن امروز توجه به چه مسایلی در تعیین هویت یک جامعه موثرند؟
سنت یک جامعه بخشی از ساختار و عناصریست که به هویت آن جامعه قوام می‌دهد.با این حال، براساس قواعد مسایل جامعه مدرن یا مسایل معاصري كه ما که با آن ها رو به رو هستیم مسایلی هستند که ما چه چشممان را ببندیم و چه باز نگاه داریم , مقابل‌مان هستند و نمی‌توانیم حذفشان کنیم. بنابراین هر دوعامل یعنی هم سنت و هم مسایل جامعه کنونی‌مان در تعین و تشکیل هویت ما دخیل هستند و برای حل مشکلات زمان معاصر نقش محوري دارند. در کتاب هویت اجتماعی از هویت فردی صحبت نمی‌شود فقط در حد محدودی ازاینکه فرد به هر حال به عنوان یک فرد تفرد دارد، اما اگر تعین پیدا می‌کند در ارتباطی است که با دیگران و جامعه دارد. این کتاب بیشتر در مورد هویت اجتماعی و این‌که این هویت اجتماعی چگونه تکوین پیدا می‌کند و به سطحی فرا فردی می‌رسد صحبت می‌کند و نکته اصلی آن مبحث دیالکتیک درونی و برونی است که شرح آن به تفصیل در کتاب آمده‌است.
در این ارتباط نفش دو فاکتور قدرت و سیاست را در شکل گیری هویت جامعه تا چه اندازه موثر می‌دانید؟
قدرت و سیاست در شکل‌گیری هویت بسیار مهم هستند و هريك به راه‌های مختلف اثر خود را برديگري می‌گذارند. حالا چه به طور سلبی و چه ایجابی،سپهرهایی هستند که در آنها هویت ایرانی رقم می خورد و خود قدرت مستقراز مشروطه به این سو در تکوین و تعین بخشیدن به آن نقش داشته است, اما گاه هویت‌های قومی در تضاد با چیزی هستند که کارگزاران حکومت از مشروطه به این سو تبلیغ می‌کرده اند. بنابر این سیاست و قدرت مستقر، نقش بسیار مهمی در شكل‌گيري هويت اجتماعي دارند،یعنی هم در تقويت آن و هم در جلوگيري از شکل گیری وجه خاصی از آن نقش مهمي ايفا مي‌كنند. با خواندن این کتاب و با مباحثی که در آن طرح شده, و اینکه چه وجوه و عناصری در قوام یافتن هویت نقش دارند می‌توانیم نگاه عمیق‌تری به مسایل قومی بیندازیم و سعی کنیم وحدت در کثرت را داشته باشیم.این که ایران به عنوان یک دولت - ملت به حیات خود ادامه می‌دهد و قومیت‌هایی که در حاشیه چه از لحاظ جغرافیایی و چه از لحاظ اجتماعی،فرهنگی و اقتصادی قرار گرفته‌اند اگر احساس بکنند که در جایگاهی مقبول هستند و دقیقا به عنوان همان چیزی که به واقع هستند پذیرفته شده‌اند و همه آنها دریابند که وحدتی در عین کثرت را تشکیل می‌دهند و صفتی هست علاوه بر کرد بودن، ترک بودن وگیلک بودن، عرب بودن و غیر آن،پس وحدت را در صفت ایرانی بودن خواهند جست یعنی کرد ایرانی, ترکمن ایرانی, و... این وحدت در کثرت در نهایت به نفع همه خواهد بود.
در حال حاضر مشغول ترجمه چه کتابی هستید؟
کتابی که در حال حاضر در دست دارم مجموعه داستان کوتاهی از فاکنر است که انتشارات کتاب نشر نیکا آن را به چاپ خواهد رساند.همین نشر پیش از این آخرین ترجمه مرا که در فروردین امسال منتشر شد و گزیده‌ای از شعرهای غنایی لنگستون هیوز تحت عنوان «تا باران بر تو بوسه زند» است،چاپ کرده‌است. کتاب نشر نیکا با مدیریت آقای صحرا نورد یکی از ناشران خوب ایران و یکی از نشرهای اقماری نشر جیحون است.
مجید محققیان: نوشتن درباره ترجمه و مهم‌تر از آن، کنش ترجمه کردن برای کسانی که ترجمه را به عنوان حرفه انتخاب کرده‌اند، کار بسیار جذابی است. زیرا به‌واقع در وضعیت سیاسی و فرهنگی حاضر، نوشتن درباره حرفه ترجمه، خود معادل نوعی اتوبیوگرافی است. صنف مترجمان، اعضای بسیار پرشماری دارد. همچون هر فعالیت دیگری، ترجمه کردن نیز به محض بدل شدن به یک پیشه، افسون زدایی می‌شود و همه جنبه‌های متعالی و والای خود را از دست می‌دهد، درست مثل خودِ کنشِ تفکر. ولی در این مورد، موضوع جذاب‌تر است. زیرا ترجمه در حکم آستانه‌ای برای تفکر است. در وضعیت فعلی، ترجمه باید از مرزِ تفکر به آستانه آن بدل شود.
تورج یاراحمدی مترجم ایرانی است که تا کنون کتاب‌های مامور معتمد(گراهام گرین)، نخل‌های وحشی(ویلیام فاکنر)، هویت اجتماعی (ریچارد جن کینز) با ترجمه‌ او به چاپ رسیده‌اند. قصد داریم در ادامه با این مترجم مقیم اصفهان در باب نقش ترجمه و تاثیر آن بیشتر گفت وگو کنیم. همین‌طور برای بررسی بیشتر به سراغ یکی از ترجمه‌های او رفته وبیشتربه عنوان یک معیار و محک در نظر گرفته شده است.


درانتخاب یک اثر برای ترجمه ، توجه به چه عواملی موجب برگزیده شدن آن کتاب می‌شود؟
فارغ از کیفیت ترجمه یک اثر همین که مترجم قلم بر می‌دارد تا اثری را ترجمه کند با خالق آن اثر در خلق مجدد اثر شریک می‌شود . بحث پیرامون کیفیت ترجمه اثر در حوزه داوری ترجمه اثر است. اما معتقدم که قلم به دست گرفتن و ترجمه هر اثری یعنی بازآفرینی آن با یک زبان متفاوت. یعنی مترجم می‌تواند خالق آن اثر در زبان خودش باشد. البته من با بومی‌سازی اثر بسیار مخالفم . چرا که مترجم باید فضای اثر و شرایط حاکم بر رویداد و کنش‌های موجود در اثر را به خواننده منتقل کند و مفاهیم جهان‌شمول و انسانی مانند مرگ, تولد،عشق و نفرت را نشان داده و عاطفه را در مواجهه با این کلیات جهان‌شمول و انسانی برانگیزد. پر رنگ کردن بخشی از اثر، در ترجمه کاملا طبیعی است، چرا که مترجم نیز مخاطبی است همچون دیگر خوانندگان کتاب که به ترجمه دست زده‌است و وقتی خودش ترجمه می‌کند به فرض این که اثر را یک‌بار پیش از این خوانده باشد یا اصلا نخوانده باشد، خود در مقام خواننده است و مادامی که ترجمه می‌کند در مقام خواننده باقی می‌ماند و مانند دیگر خوانندگان کتاب ممکن است تکه‌هایی از متن برای او جالب باشد و بر او اثر ویژه‌ای بگذارد که نا خودآگاهانه در کارش تجلی پیدا می‌کند. به همین دلیل است که اگر یک اثر واحد را به ده مترجم مختلف بدهیم، ده اثر متفاوت خلق خواهد شدواین امر گریز ناپذیراست. انتخاب اثر برای ترجمه می‌تواند سفارشی باشد و یا مترجم پس از مطالعه اثر تصمیم بگیرد که آن اثر را ترجمه کند.
این بازآفرینی اثر در انتخاب و ترجمه کتاب مامور معتمد، گراهام گرین هم نقش داشت ؟
در مورد انتخاب کتاب گراهام گرین برای ترجمه باید بگویم که مرحوم پدرم در اهواز کارمند شرکت نفت بود و به همین واسطه من از کتابخانه شرکت نفت استفاده می‌کردم . کتاب گراهام گرین برای من بسیار جداب بود زیرا بدون اینکه مستقیما به آن اشاره شود مربوط به جنگ داخلی یا به عبارت دیگر انقلاب اسپانیا است که من علاقه قلبی خاصی به آن دارم. در این کتاب کشت وکشتار و صحنه‌های جنگ داخلی اسپانیا نشان داده نمی‌شود و دارای تم عاطفی و سرشار از انسانیت است،از این رو درصدد ترجمه آن برآمدم.
شما چندین اثر از فاکنر را هم ترجمه کردید. چطور شد فاکنر را با آن ادبیات خاص و زبان پیچیده انتخاب کردید؟
انتخاب آثار فاکنر پیشنهاد استاد عزیزم دکتر صالح حسینی بود که اینجا باید یادی از ایشان بکنم. حدود بیست سال پیش با آقای دکتر صالح حسینی آشنا شدم و ایشان پس از مدتی این توانایی را در من دید که از عهده ترجمه آثار فاکنر برمی‌آیم. زمانی که این پیشنهاد را به من دادند، خودشان کتاب "برخیز ای موسی" را در دست ترجمه داشتند. یک داستان از هفت داستان متن را از کتاب در آوردند و به من دادند. من ابتدا فکر می‌کردم که این داستان را برای خواندن به من داده‌اند. در ملاقات بعدی ایشان از من پرسیدند ترجمه داستانی که به تو دادم کجاست ومن در پاسخ گفتم آن را خوانده ام ولی قرار بر ترجمه نبود و ایشان گفتند که باید ترجمه کنی ! پس از این که داستان ر ا ترجمه کردم خودشان کتاب را توسط انتشارت نیلوفر چاپ کردند و این داستان ترجمه من نیز از جمله داستان‌های دیگر کتاب چاپ شد و این کار اولین اثر چاپی من بود.سپس آقای دکتر صالح حسینی با آقای کریمی مدیر انتشارات نیلوفر ترتیب انعقاد قراردادی را برای من دادند و به همراه آن کتاب "نخل های وحشی" را خودشان به من دادند تا ترجمه کنم. این کار نه پیشنهاد بلکه امر استاد بود و من آن را اجرا کردم.پیش از این که با آقای دکتر صالح حسینی آشنا شوم هم کار ترجمه در چند نوبت و در بازه‌های زمانی مختلف انجام داده بودم،اما یکی دو سالی که خدمت ایشان می‌رفتم متن انگلیسی یک اثر را به من می‌دادند و خود از روی متن فارسی می‌خواندند و از من می‌خواستند که اشتباهات احتمالی ترجمه را بگویم و من اشتباه که چه عرض کنم بلکه پیشنهادهای خود را ارایه می‌کردم. این کار در امر ترجمه بسیار به من کمک کرد و من خیلی تجربه ها به‌دست آوردم و در واقع برای من یک کلاس تمام عیار ترجمه بود.
اما ما با آثار بسیار بدی از لحاظ ترجمه هم روبه‌رو هستیم . آثاری که اغلب آنقدر دچار مشکل هستند که خواننده را به این نتیجه می‌رساند که کتاب را رها کند.
درست است. در میان آثار ترجمه شده، ترجمه‌های بد نیز در بازار وجود دارد، ولی جای نگرانی نیست چراکه گذر زمان غربالگر است و کسانی که واقعا برای ترجمه ساخته شده‌اند در این عرصه باقی خواهند ماند . مترجمانی هستند که از کارهای ضعیف به کارهای متوسط و عالی می‌رسند بنابراین باید به جوانان میدان داد تا خود را بیازمایند.
در ترجمه تان ازکتاب هویت احتماعی ريچارد جنکينز برای درک مفهوم هویت فردی و اجتماعی، از الگوی هویت‌شناسی واحد استفاده شده است. به نظر شما در جامعه مدرن امروز توجه به چه مسایلی در تعیین هویت یک جامعه موثرند؟
سنت یک جامعه بخشی از ساختار و عناصریست که به هویت آن جامعه قوام می‌دهد.با این حال، براساس قواعد مسایل جامعه مدرن یا مسایل معاصري كه ما که با آن ها رو به رو هستیم مسایلی هستند که ما چه چشممان را ببندیم و چه باز نگاه داریم , مقابل‌مان هستند و نمی‌توانیم حذفشان کنیم. بنابراین هر دوعامل یعنی هم سنت و هم مسایل جامعه کنونی‌مان در تعین و تشکیل هویت ما دخیل هستند و برای حل مشکلات زمان معاصر نقش محوري دارند. در کتاب هویت اجتماعی از هویت فردی صحبت نمی‌شود فقط در حد محدودی ازاینکه فرد به هر حال به عنوان یک فرد تفرد دارد، اما اگر تعین پیدا می‌کند در ارتباطی است که با دیگران و جامعه دارد. این کتاب بیشتر در مورد هویت اجتماعی و این‌که این هویت اجتماعی چگونه تکوین پیدا می‌کند و به سطحی فرا فردی می‌رسد صحبت می‌کند و نکته اصلی آن مبحث دیالکتیک درونی و برونی است که شرح آن به تفصیل در کتاب آمده‌است.
در این ارتباط نفش دو فاکتور قدرت و سیاست را در شکل گیری هویت جامعه تا چه اندازه موثر می‌دانید؟
قدرت و سیاست در شکل‌گیری هویت بسیار مهم هستند و هريك به راه‌های مختلف اثر خود را برديگري می‌گذارند. حالا چه به طور سلبی و چه ایجابی،سپهرهایی هستند که در آنها هویت ایرانی رقم می خورد و خود قدرت مستقراز مشروطه به این سو در تکوین و تعین بخشیدن به آن نقش داشته است, اما گاه هویت‌های قومی در تضاد با چیزی هستند که کارگزاران حکومت از مشروطه به این سو تبلیغ می‌کرده اند. بنابر این سیاست و قدرت مستقر، نقش بسیار مهمی در شكل‌گيري هويت اجتماعي دارند،یعنی هم در تقويت آن و هم در جلوگيري از شکل گیری وجه خاصی از آن نقش مهمي ايفا مي‌كنند. با خواندن این کتاب و با مباحثی که در آن طرح شده, و اینکه چه وجوه و عناصری در قوام یافتن هویت نقش دارند می‌توانیم نگاه عمیق‌تری به مسایل قومی بیندازیم و سعی کنیم وحدت در کثرت را داشته باشیم.این که ایران به عنوان یک دولت - ملت به حیات خود ادامه می‌دهد و قومیت‌هایی که در حاشیه چه از لحاظ جغرافیایی و چه از لحاظ اجتماعی،فرهنگی و اقتصادی قرار گرفته‌اند اگر احساس بکنند که در جایگاهی مقبول هستند و دقیقا به عنوان همان چیزی که به واقع هستند پذیرفته شده‌اند و همه آنها دریابند که وحدتی در عین کثرت را تشکیل می‌دهند و صفتی هست علاوه بر کرد بودن، ترک بودن وگیلک بودن، عرب بودن و غیر آن،پس وحدت را در صفت ایرانی بودن خواهند جست یعنی کرد ایرانی, ترکمن ایرانی, و... این وحدت در کثرت در نهایت به نفع همه خواهد بود.
در حال حاضر مشغول ترجمه چه کتابی هستید؟
کتابی که در حال حاضر در دست دارم مجموعه داستان کوتاهی از فاکنر است که انتشارات کتاب نشر نیکا آن را به چاپ خواهد رساند.همین نشر پیش از این آخرین ترجمه مرا که در فروردین امسال منتشر شد و گزیده‌ای از شعرهای غنایی لنگستون هیوز تحت عنوان «تا باران بر تو بوسه زند» است،چاپ کرده‌است. کتاب نشر نیکا با مدیریت آقای صحرا نورد یکی از ناشران خوب ایران و یکی از نشرهای اقماری نشر جیحون است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.