مروری برتاریخ جناح چپ اصفهان
آن ائتلاف بزرگ کاملا شکست خورد
اصفهان پراست از کتابهای تاریخی درباره اصفهان و پر است از حافظههای تاریخی خاموش.پای تاریخ معاصر به خصوص دهه 70 که به میان میآید اما کمیت تاریخ لنگ میزند در این دیار نصف جهان. سال هایی که اتفاقات تاریخی به آهستگی و با تمرین کارهای تشکیلاتی پراکنده؛ دوم خرداد را در اصفهان پایهریزی کرد و نسلی نو از نخبگان سیاسی واداری را معرفی کرد، روایتی متفاوت با دوران سازندگی ساخت و نامهایی را به میدان سیاست درانداخت که اگرچه با نسل قبلی تفاوت زیربنایی چندانی نداشتند؛ اما روبنای سیاست در اصفهان را از نو نوشتند. روایتی آمیخته با پیروزیهای درخشان و شکستهایی سنگین بعدی البته؛ که نه اولی باعث حمایت از کادرسازی گسترده برای روز مبادا شد و نه دومی موجب درس گرفتن! گفت وگو با محمدرضا بزمشاهی سخنگوی سازمان عدالت و آزادی و از افرادی که در متن تحولات سیاسی قرار داشت و حافظه تاریخی این جریان به حساب میآید نتیجه تلاش شرق برای مرور بر تحولات تاریخی دهه هفتادی است که آفتاب آن امروز رنگش پریده!
آقای بزمشاهی! در ابتدای دهه70 گروهها و تشکیلاتی که مربوط به جریان چپ بودند و بعدها به نام اصلاح طلبان خوانده شدند، شامل چه گروههایی بودند؟
گروههای فعال در دهه هفتاد، همان گروههای فعال در سالهای59 و60 به بعد بودند که به فعالیت خود ادامه میدادند.قبل از فروردین سال71 که انتخابات مجلس چهارم برگزارشد؛ ائتلافی باعنوان "ائتلاف بزرگ" شکل گرفت که شامل جامعه روحانیت مبارز(که برخلاف تهران گرایش چپ داشتند)،انجمن اسلامی معلمین،انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاههای اصفهان وعلوم پزشکی و خانه کارگر میشد.این گروهها به صورت رسمی فعالیت میکردند و تحت عنوان جریان چپ شناخته میشدند.همان سال اتفاقاً آقای رحمانیان مدیرمسوول روزنامه شرق، دبیر انجمن اسلامی دانشجویان بود.
و سرنوشت این گروه ها به خصوص ائتلاف بزرگ به کجا ختم شد؟
آنها کماکان به فعالیت خود ادامه میدهند اما آن ائتلاف بزرگ کاملاً شکست خورد و حتی با وجود رسیدن چند نفر به دور دوم؛ کاملاً قافیه را باختند و نتواستند به اهداف خود دست یابند.به طور کلی در آن سالها فضای مساعدی برای این جریانات مهیا نبود.
این همان انتخاباتی بود که اغلب کاندیداهای چپ تایید صلاحیت شدند؟
بله! به تقریب رد صلاحیتها در اصفهان شامل جریانهای چپ نشد و حتی یک نفر هم بیشتر از لیست ائتلاف تایید شد اما در نهایت از لیست کنار گذاشته شد.
در سالهای ابتدای دهه هفتاد محدودیتی در جهت فعالیت گروهها و طیف چپ در اصفهان وجود داشت؟
نه! محدودیت خاصی اعمال نمیشد و به طور کلی اختلافات هم در سطح و عمق فعلی جریان نداشت و جناحها موارد اختلافی چندانی نداشتند. البته در فعالیت انجمن اسلامی دانشجویان در دانشگاهها محدودیتهایی اعمال میشد که بعضا به دلیل گرایش راست ریاست دانشگاه و موضع ناهماهنگ آن انجمن اسلامی دانشجویان بود و آنان در اجرای برنامههای خود گاه متحمل فشار زیادی میشدند.
از گروهها که بگذریم چه اشخاصی و یا جمعهایی درآن دوران در طیف چپ و مرتبطین با آنها فعال بودند؟
میتوان از ارادتمندان مرحوم آیه الله طاهری در مسجد اعظم نام برد یا به طرفداران مرحوم آیه الله منتظری در مسجد حجت اشاره کرد که در جهت گرامیداشت روز قدس برنامههایی داشتند.آقای صلواتی که حلقه واسط جریانهای ملی مذهبی و طیف چپ بودند و یکی از اقدامات آن سالها برگزاری بزرگداشت مرحوم دکترشریعتی در سال71 بود.از عباس هدایتی نماینده فریدن در مجلس سوم ویا مرحوم شیخ نصرالله صالحی نجف آبادی نماینده اصفهان در دوره دوم و همچنین دفتر روزنامه سلام و مدیر آن هم میتوان نام برد.
خاستگاه و وجه مشخصه تفکر چپ در آن سالها در اصفهان چه بود؟
گفتمان،همان گفتمان خط امام(ره) بود و پیروی از سوسیالیزم اقتصادی.آمریکا ستیزی یکی از وجوه مشخصه طیف چپ بود که بعدها به برخورد فعال تبدیل شد. طیف چپ طرفدار آزادیهای سیاسی بیشتر و با محوریت فقه پویا به مسایل اقتصادی و تا حدودی آزادیهای فرهنگی اعتقاد داشت.
در انتخابات دوره ششم ریاست جمهوری چه شد؟
انفعال کامل در طیف چپ حاکم بود و به غیر از خانه کارگر که از آقای هاشمی حمایت کرد هیچ تحرکی در سطح نیروهای چپ دیده نشد.
مجلس پنجم چطور؟ در این مقطع چه اتفاقاتی و حوادثی پیش آمد؟
آن برهه با استانداری آقای جهانگیری همراه بود و حامیان آقای هاشمی در صدد بودند به طیف طرفداران مرحوم آیتالله طاهری، مطلبی تحت عنوان «گذر از راست» را تزریق کنند که نتیجه آن لیست ملغمهواری بود که مشخصه اصلی آنها این بود که در تشکیلات جناح راست نبودند و حاصل آن رای نیاوردن راست بود.نفراول خانم اخوان بودند که در لیست هیچ جناحی نبودند و با رد صلاحیت آقای کامران و عنوان همسر دکترکامران رای آوردند. در حالی که کسی ایشان را نمیشناخت و نفر دوم خانم پیشگاهیفرد بودند که علیرغم گرایش راست، درلیست جناح راست نبودند و آقایان سیف الهی و تاج الدین سوم و چهارم شدند و پنجم هم آقای واهب که با ششم شدن آقای پرورش، سرلیست راست موجبات ابطال انتخابات فراهم شد.البته ناگفته نماند که در آن سال بین راستها تشتت عجیبی برقراربود که موجب شد با سه لیست در انتخابات شرکت کنند. البته دو واقعه سبب شد تا چپها از حالت منفعلانه گذرکنند و از سلطه جناح راست خارج شوند: یکی ورود آیت الله مظاهری در سال 74 به اصفهان بود که راست به واسطه آن سعی در اتحاد و انسجام داشت و موجب رقابت و واکنشهایی شد و دیگری همین ابطال انتخابات بود که به دنبال آن فضا شکل جدیتری به خود گرفت و دیگر تنها گذر از راست مطرح نبود. یکی از اتفاقاتی که پس از آن رخ داد؛ موضعگیری شدید مرحوم آیتالله طاهری در نمازجمعه بود و دایر شدن ده شب مجلس عزاداری ماه صفر در مسجد اعظم که یک کنش فرهنگی محسوب میشد و اسباب انسجام بیشتر هواداران مرحوم آیه الله طاهری را فراهم کرد.
در انتخابات میان دوره ای مجلس پنجم چه شد؟
در این انتخابات میاندوره ای خانم اخوان در لیست چپ قرارداده شد و آقایان مهندس خالقی و دکتر معین به همراه آقای تاج الدین و آقای مجتبی هاشمی در لیست چپ بودند که چهار نفر اول در مرحله اول و دوم انتخابات به مجلس رفتند که با به وزرات رسیدن آقای معین، انتخابات میاندورهای در اسفند ماه برگزار شد که در آن آقای کامران به مجلس رفتند.
حامیان آقای هاشمی در آن زمان در اصفهان چه کسانی بودند؟
به طور کلی دوطیف طرفدار آقای هاشمی وجودداشت: یکی حامیان حکومتی و طیف دوم نیز بیشتر طیف چپ بود که به ایشان تعلق خاطرداشت و تنها منتقدان جدی آن، انجمن اسلامی دانشجویان و تا حدود اندکی انجمن اسلامی معلمان بودند و همچنین عدهای از طرفداران آیتالله منتظری که البته به طور خاصی متشکل نبوده و فقط فعالیتهایی به صورت هیاتی انجام میدادند.
رای آقای توکلی در ریاست جمهوری ششم در اصفهان چگونه بود و موضع چپ در برابر مسائل اقتصادی و فرهنگی چه بود؟
رای آقای توکلی صرفا بخشی از رای بدنه عمومی بود و در میان گروههای سیاسی جایگاهی نداشت و اولین بار بود که فردی با انتقاد ازوضع موجود توانست حدود چهارمیلیون رای کسب کند.در مورد موضع اقتصادی چپها به طور هویتی با تعدیل اقتصادی مخالفبودند و حتی موضع افرادی مثل آقای الویری موجب بایکوت آنها از سوی بقیه میشد.در مورد مسایل فرهنگی، چپ موضعی آسانگیرتر داشت و تغییرات فاحشی در نظراتش بین سالهای دهه 60 و سالهای 75- 76 مشاهده میشد.در حالی که محافظه کاران به دنبال سختگیری فرهنگی بودند.البته نه به شدتی که بعد از دوم خرداد اتفاق افتاد.
در نزدیکی دوم خرداد، اصفهان در چه وضعیتی به سر میبرد؟
اصفهان طبق معمول وضعیت خاص خود را داشت و مواضع طرفین کاملا روشن و شفاف بود.علاوه انتخابات دوره هفتم ریاست جمهوری، انتخابات میان دورهای مجلس هم بود که آقایان خالقی و معین درآن شرکت داشتند.آقای خاتمی دردوم اردیبهشت به اصفهان آمدند که با بیش از هفت هزار نفر استقبال خوبی از ایشان در مسجدسید اصفهان شد و سپس به دانشگاه اصفهان رفتند که با مسایلی مواجه شدند. مثل اینکه جایگاه، وضعیت سست و متزلزلی داشت و مقدار زیادی آجر جلوی سالن شهید نیلفروشزاده تعمدا ریخته شدهبود که البته توسط دانشجویان جمع شد و یا سه روز مانده به انتخابات که رقیب ایشان به اصفهان آمدند، دانشجویان جمعیتی را با پوسترهای آقای خاتمی از چهارراه شیخ صدوق تا دانشگاه اصفهان به راه انداختند.آن زمان تجمعات و مسایلی از این دست، معمول بود.
میتوان ازتاثیرات اصفهان به عنوان یک شهر مهم در ساخت سیاسی کشور بر تصمیمات و اتفاقات تهران در این زمان ادعاکرد؟
یکی از جرقههای اصلی به فعال شدن جریانات سیاسی چپ در آن سالها همین ابطال انتخابات شهر اصفهان در مجلس پنجم و به دنبال آن موضعگیری شدید آیتالله طاهری و قضایایی بود که به دنبال آن رخ داد. البته مسایل متعددی از نظر اجتماعی دخیل بود مانند توسعه بافت شهری و مطالبات جدید طبقه متوسط شهری که هیچ کس تا آن موقع از آن مطلع نبود ولی در کل از نظر سیاسی،فضای اصفهان و آن ابطال تاثیر زیادی در فعال شدن چپها داشت.
دانشجویان و مشخصاً دفتر تحکیم وحدت در آن سالها چه نظری داشتند؟
دانشجویان بهویژه انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه اصفهان وعلوم پزشکی منتقد سیاستهای اقتصادی آقای هاشمی بودند و قویا جزو معدود انجمنهایی بودند که تا آن سالها هویت خود را حفظ کردهبودند و بر خلاف تهران که بیشتر به جنبههای کارگزارانی هاشمی حمله میشد؛ منتقد جنبههای محافظه کارانه هاشمی بودند.به طور مثال در سال 72 پس از حمله آقای پرورش در مجلس به محمد هاشمی، رییس وقت صدا و سیما وی جواب تندی به آقای پرورش داد که موجب شد راستها در اصفهان با تمام نیرو تجمعی علیه ایشان برگزارکنند که همه گروههای دانشگاهی درآن شرکت کردند به جز انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه اصفهان وعلوم پزشکی که زیر بار این قضیه نرفتند.
سال 76 جناح چپ و راست از چه کسانی حمایت کردند؟
چپهابه طور کامل شامل خانه کارگر و انجمن اسلامی دانشجویان و انجمن اسلامی معلمان و همچنین جامعه روحانیت مبارز اصفهان از آقای خاتمی حمایت کردند و مرحوم آیتالله طاهری قاطعانه و رسمی ازایشان حمایت کرد و کاندیدای مقابل یعنی آقای ناطق هم کلیه نیروهای راست و محافظه کاراصفهان را پشت سر خود داشت.
بعد از پیروزی و به قدرت رسیدن آقای خاتمی چه تغییراتی در اصفهان به وقوع پیوست؟
فضا با پیروزی آقای خاتمی به نحو چشمگیری جدی شد و تحول یافت. تمامی مدیران جابهجا شده و نیروهای وابسته به راست، جای خود را به دیگران دادند.دوستی میگفت که با مطالعه جدول مدیران میشد دید که همه آنها تقریباً تغییرکردهاند. در همان روزها دفتر تحکیم به دلیل فشارهای موجود سخنرانیای برای مرحوم آیتالله طاهری در دانشگاه صنعتی اصفهان ترتیب داد و بعد در راه نمازجمعه، ایشان از سوی انصار حزب الله مورد اعتراض قرارگرفت که منجر به درگیری شد.
چه کسانی از اصفهان به هیات دولت راه یافتند؟
برای اولین باردر تاریخ ایران سه نجف آبادی با پسوند نجف آبادی به هیات دولت رفتند.آقای حجتی نجفآبادی، آقای دری نجفآبادی و آقای معین نجفآبادی.آقای سعیدی کیا و حجت الاسلام عبدالله نوری و مرحوم نوربخش نیز و البته در سطح معاون وزیر هم به وفور اصفهانیها حضورداشتند.
چه ناگفتهها و یا فرصت سوزیهایی از آن سالها در اصفهان میتوانید بیان کنید؟
البته میتوان پس ازوقوع هر مساله به راحتی درباره نتایج آن قضاوت کرد.مثل همین انتخابات ریاست جمهوری92 که در ابتدا نظرات دیگری مطرح بود ولی بعد همه به اتفاق، مدافع آن شدند.یا مانند یک تیم فوتبال که وقتی پیروز میشود همه ضعفهای مربی و بازیکنان نادیده گرفته میشود و وقتی شکست میخورد انواع مشکلات ساختار بیرفتاری تاکتیکی و تکنیکی تیم بزرگنمایی میشود. در آن سالها مسایل بسیاری رخ داد که مهم و موثر بود به طور مثال در شورای اول دوستان اصلاح طلب ورود ضعیفی داشتند و فقط به لطف ترکیب 8 به 3 در شورا بود که کسی منتقد آن وضع نشد و یا در مورد استانداری میشود گفت که تیم حاکم،عملکرد مناسبی در مورد مجلس ششم نداشت. اما چون در جریان آن انتخابات آرای هیچ حوزهای ابطال نشد و همه کاندیداهای پیروز از اصلاح طلبان بودند آن را به عنوان مثبت و درست بودن عملکرد میپنداشتند و در جواب انتقادات این مساله را به عنوان نقطه قوت خود بیان میکردند.
البته مسایل دیگری هم در این زمان رخ داد. از این دست مسایل زیاد است اما نکتهای که باید مدنظرباشد؛تا جایی که آن را مهمتر از موضوعات مرتبط با سیاستورزی میدانم این است که منظور از مرور تاریخ مچگیری و تخطئه نیست و نباید هم باشد. هر فرد سیاسی و هر جریانی کودکی و جوانی و بزرگسالی دارد وبه گذشته که نگاه کنیم بسیاری امور را اشتباه میبینیم ولی باید همیشه آن را به عنوان تجربه درنظرداشت و یادآوری آن در جهت روایت تاریخ است و نه وادار کردن طرف مقابل به موضعگیری و شماتت.درس آموزی و ارزش دادن به تجارب باید همیشه سرلوحه کردار و رفتار ما باشد.
آقای بزمشاهی! در ابتدای دهه70 گروهها و تشکیلاتی که مربوط به جریان چپ بودند و بعدها به نام اصلاح طلبان خوانده شدند، شامل چه گروههایی بودند؟
گروههای فعال در دهه هفتاد، همان گروههای فعال در سالهای59 و60 به بعد بودند که به فعالیت خود ادامه میدادند.قبل از فروردین سال71 که انتخابات مجلس چهارم برگزارشد؛ ائتلافی باعنوان "ائتلاف بزرگ" شکل گرفت که شامل جامعه روحانیت مبارز(که برخلاف تهران گرایش چپ داشتند)،انجمن اسلامی معلمین،انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاههای اصفهان وعلوم پزشکی و خانه کارگر میشد.این گروهها به صورت رسمی فعالیت میکردند و تحت عنوان جریان چپ شناخته میشدند.همان سال اتفاقاً آقای رحمانیان مدیرمسوول روزنامه شرق، دبیر انجمن اسلامی دانشجویان بود.
و سرنوشت این گروه ها به خصوص ائتلاف بزرگ به کجا ختم شد؟
آنها کماکان به فعالیت خود ادامه میدهند اما آن ائتلاف بزرگ کاملاً شکست خورد و حتی با وجود رسیدن چند نفر به دور دوم؛ کاملاً قافیه را باختند و نتواستند به اهداف خود دست یابند.به طور کلی در آن سالها فضای مساعدی برای این جریانات مهیا نبود.
این همان انتخاباتی بود که اغلب کاندیداهای چپ تایید صلاحیت شدند؟
بله! به تقریب رد صلاحیتها در اصفهان شامل جریانهای چپ نشد و حتی یک نفر هم بیشتر از لیست ائتلاف تایید شد اما در نهایت از لیست کنار گذاشته شد.
در سالهای ابتدای دهه هفتاد محدودیتی در جهت فعالیت گروهها و طیف چپ در اصفهان وجود داشت؟
نه! محدودیت خاصی اعمال نمیشد و به طور کلی اختلافات هم در سطح و عمق فعلی جریان نداشت و جناحها موارد اختلافی چندانی نداشتند. البته در فعالیت انجمن اسلامی دانشجویان در دانشگاهها محدودیتهایی اعمال میشد که بعضا به دلیل گرایش راست ریاست دانشگاه و موضع ناهماهنگ آن انجمن اسلامی دانشجویان بود و آنان در اجرای برنامههای خود گاه متحمل فشار زیادی میشدند.
از گروهها که بگذریم چه اشخاصی و یا جمعهایی درآن دوران در طیف چپ و مرتبطین با آنها فعال بودند؟
میتوان از ارادتمندان مرحوم آیه الله طاهری در مسجد اعظم نام برد یا به طرفداران مرحوم آیه الله منتظری در مسجد حجت اشاره کرد که در جهت گرامیداشت روز قدس برنامههایی داشتند.آقای صلواتی که حلقه واسط جریانهای ملی مذهبی و طیف چپ بودند و یکی از اقدامات آن سالها برگزاری بزرگداشت مرحوم دکترشریعتی در سال71 بود.از عباس هدایتی نماینده فریدن در مجلس سوم ویا مرحوم شیخ نصرالله صالحی نجف آبادی نماینده اصفهان در دوره دوم و همچنین دفتر روزنامه سلام و مدیر آن هم میتوان نام برد.
خاستگاه و وجه مشخصه تفکر چپ در آن سالها در اصفهان چه بود؟
گفتمان،همان گفتمان خط امام(ره) بود و پیروی از سوسیالیزم اقتصادی.آمریکا ستیزی یکی از وجوه مشخصه طیف چپ بود که بعدها به برخورد فعال تبدیل شد. طیف چپ طرفدار آزادیهای سیاسی بیشتر و با محوریت فقه پویا به مسایل اقتصادی و تا حدودی آزادیهای فرهنگی اعتقاد داشت.
در انتخابات دوره ششم ریاست جمهوری چه شد؟
انفعال کامل در طیف چپ حاکم بود و به غیر از خانه کارگر که از آقای هاشمی حمایت کرد هیچ تحرکی در سطح نیروهای چپ دیده نشد.
مجلس پنجم چطور؟ در این مقطع چه اتفاقاتی و حوادثی پیش آمد؟
آن برهه با استانداری آقای جهانگیری همراه بود و حامیان آقای هاشمی در صدد بودند به طیف طرفداران مرحوم آیتالله طاهری، مطلبی تحت عنوان «گذر از راست» را تزریق کنند که نتیجه آن لیست ملغمهواری بود که مشخصه اصلی آنها این بود که در تشکیلات جناح راست نبودند و حاصل آن رای نیاوردن راست بود.نفراول خانم اخوان بودند که در لیست هیچ جناحی نبودند و با رد صلاحیت آقای کامران و عنوان همسر دکترکامران رای آوردند. در حالی که کسی ایشان را نمیشناخت و نفر دوم خانم پیشگاهیفرد بودند که علیرغم گرایش راست، درلیست جناح راست نبودند و آقایان سیف الهی و تاج الدین سوم و چهارم شدند و پنجم هم آقای واهب که با ششم شدن آقای پرورش، سرلیست راست موجبات ابطال انتخابات فراهم شد.البته ناگفته نماند که در آن سال بین راستها تشتت عجیبی برقراربود که موجب شد با سه لیست در انتخابات شرکت کنند. البته دو واقعه سبب شد تا چپها از حالت منفعلانه گذرکنند و از سلطه جناح راست خارج شوند: یکی ورود آیت الله مظاهری در سال 74 به اصفهان بود که راست به واسطه آن سعی در اتحاد و انسجام داشت و موجب رقابت و واکنشهایی شد و دیگری همین ابطال انتخابات بود که به دنبال آن فضا شکل جدیتری به خود گرفت و دیگر تنها گذر از راست مطرح نبود. یکی از اتفاقاتی که پس از آن رخ داد؛ موضعگیری شدید مرحوم آیتالله طاهری در نمازجمعه بود و دایر شدن ده شب مجلس عزاداری ماه صفر در مسجد اعظم که یک کنش فرهنگی محسوب میشد و اسباب انسجام بیشتر هواداران مرحوم آیه الله طاهری را فراهم کرد.
در انتخابات میان دوره ای مجلس پنجم چه شد؟
در این انتخابات میاندوره ای خانم اخوان در لیست چپ قرارداده شد و آقایان مهندس خالقی و دکتر معین به همراه آقای تاج الدین و آقای مجتبی هاشمی در لیست چپ بودند که چهار نفر اول در مرحله اول و دوم انتخابات به مجلس رفتند که با به وزرات رسیدن آقای معین، انتخابات میاندورهای در اسفند ماه برگزار شد که در آن آقای کامران به مجلس رفتند.
حامیان آقای هاشمی در آن زمان در اصفهان چه کسانی بودند؟
به طور کلی دوطیف طرفدار آقای هاشمی وجودداشت: یکی حامیان حکومتی و طیف دوم نیز بیشتر طیف چپ بود که به ایشان تعلق خاطرداشت و تنها منتقدان جدی آن، انجمن اسلامی دانشجویان و تا حدود اندکی انجمن اسلامی معلمان بودند و همچنین عدهای از طرفداران آیتالله منتظری که البته به طور خاصی متشکل نبوده و فقط فعالیتهایی به صورت هیاتی انجام میدادند.
رای آقای توکلی در ریاست جمهوری ششم در اصفهان چگونه بود و موضع چپ در برابر مسائل اقتصادی و فرهنگی چه بود؟
رای آقای توکلی صرفا بخشی از رای بدنه عمومی بود و در میان گروههای سیاسی جایگاهی نداشت و اولین بار بود که فردی با انتقاد ازوضع موجود توانست حدود چهارمیلیون رای کسب کند.در مورد موضع اقتصادی چپها به طور هویتی با تعدیل اقتصادی مخالفبودند و حتی موضع افرادی مثل آقای الویری موجب بایکوت آنها از سوی بقیه میشد.در مورد مسایل فرهنگی، چپ موضعی آسانگیرتر داشت و تغییرات فاحشی در نظراتش بین سالهای دهه 60 و سالهای 75- 76 مشاهده میشد.در حالی که محافظه کاران به دنبال سختگیری فرهنگی بودند.البته نه به شدتی که بعد از دوم خرداد اتفاق افتاد.
در نزدیکی دوم خرداد، اصفهان در چه وضعیتی به سر میبرد؟
اصفهان طبق معمول وضعیت خاص خود را داشت و مواضع طرفین کاملا روشن و شفاف بود.علاوه انتخابات دوره هفتم ریاست جمهوری، انتخابات میان دورهای مجلس هم بود که آقایان خالقی و معین درآن شرکت داشتند.آقای خاتمی دردوم اردیبهشت به اصفهان آمدند که با بیش از هفت هزار نفر استقبال خوبی از ایشان در مسجدسید اصفهان شد و سپس به دانشگاه اصفهان رفتند که با مسایلی مواجه شدند. مثل اینکه جایگاه، وضعیت سست و متزلزلی داشت و مقدار زیادی آجر جلوی سالن شهید نیلفروشزاده تعمدا ریخته شدهبود که البته توسط دانشجویان جمع شد و یا سه روز مانده به انتخابات که رقیب ایشان به اصفهان آمدند، دانشجویان جمعیتی را با پوسترهای آقای خاتمی از چهارراه شیخ صدوق تا دانشگاه اصفهان به راه انداختند.آن زمان تجمعات و مسایلی از این دست، معمول بود.
میتوان ازتاثیرات اصفهان به عنوان یک شهر مهم در ساخت سیاسی کشور بر تصمیمات و اتفاقات تهران در این زمان ادعاکرد؟
یکی از جرقههای اصلی به فعال شدن جریانات سیاسی چپ در آن سالها همین ابطال انتخابات شهر اصفهان در مجلس پنجم و به دنبال آن موضعگیری شدید آیتالله طاهری و قضایایی بود که به دنبال آن رخ داد. البته مسایل متعددی از نظر اجتماعی دخیل بود مانند توسعه بافت شهری و مطالبات جدید طبقه متوسط شهری که هیچ کس تا آن موقع از آن مطلع نبود ولی در کل از نظر سیاسی،فضای اصفهان و آن ابطال تاثیر زیادی در فعال شدن چپها داشت.
دانشجویان و مشخصاً دفتر تحکیم وحدت در آن سالها چه نظری داشتند؟
دانشجویان بهویژه انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه اصفهان وعلوم پزشکی منتقد سیاستهای اقتصادی آقای هاشمی بودند و قویا جزو معدود انجمنهایی بودند که تا آن سالها هویت خود را حفظ کردهبودند و بر خلاف تهران که بیشتر به جنبههای کارگزارانی هاشمی حمله میشد؛ منتقد جنبههای محافظه کارانه هاشمی بودند.به طور مثال در سال 72 پس از حمله آقای پرورش در مجلس به محمد هاشمی، رییس وقت صدا و سیما وی جواب تندی به آقای پرورش داد که موجب شد راستها در اصفهان با تمام نیرو تجمعی علیه ایشان برگزارکنند که همه گروههای دانشگاهی درآن شرکت کردند به جز انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه اصفهان وعلوم پزشکی که زیر بار این قضیه نرفتند.
سال 76 جناح چپ و راست از چه کسانی حمایت کردند؟
چپهابه طور کامل شامل خانه کارگر و انجمن اسلامی دانشجویان و انجمن اسلامی معلمان و همچنین جامعه روحانیت مبارز اصفهان از آقای خاتمی حمایت کردند و مرحوم آیتالله طاهری قاطعانه و رسمی ازایشان حمایت کرد و کاندیدای مقابل یعنی آقای ناطق هم کلیه نیروهای راست و محافظه کاراصفهان را پشت سر خود داشت.
بعد از پیروزی و به قدرت رسیدن آقای خاتمی چه تغییراتی در اصفهان به وقوع پیوست؟
فضا با پیروزی آقای خاتمی به نحو چشمگیری جدی شد و تحول یافت. تمامی مدیران جابهجا شده و نیروهای وابسته به راست، جای خود را به دیگران دادند.دوستی میگفت که با مطالعه جدول مدیران میشد دید که همه آنها تقریباً تغییرکردهاند. در همان روزها دفتر تحکیم به دلیل فشارهای موجود سخنرانیای برای مرحوم آیتالله طاهری در دانشگاه صنعتی اصفهان ترتیب داد و بعد در راه نمازجمعه، ایشان از سوی انصار حزب الله مورد اعتراض قرارگرفت که منجر به درگیری شد.
چه کسانی از اصفهان به هیات دولت راه یافتند؟
برای اولین باردر تاریخ ایران سه نجف آبادی با پسوند نجف آبادی به هیات دولت رفتند.آقای حجتی نجفآبادی، آقای دری نجفآبادی و آقای معین نجفآبادی.آقای سعیدی کیا و حجت الاسلام عبدالله نوری و مرحوم نوربخش نیز و البته در سطح معاون وزیر هم به وفور اصفهانیها حضورداشتند.
چه ناگفتهها و یا فرصت سوزیهایی از آن سالها در اصفهان میتوانید بیان کنید؟
البته میتوان پس ازوقوع هر مساله به راحتی درباره نتایج آن قضاوت کرد.مثل همین انتخابات ریاست جمهوری92 که در ابتدا نظرات دیگری مطرح بود ولی بعد همه به اتفاق، مدافع آن شدند.یا مانند یک تیم فوتبال که وقتی پیروز میشود همه ضعفهای مربی و بازیکنان نادیده گرفته میشود و وقتی شکست میخورد انواع مشکلات ساختار بیرفتاری تاکتیکی و تکنیکی تیم بزرگنمایی میشود. در آن سالها مسایل بسیاری رخ داد که مهم و موثر بود به طور مثال در شورای اول دوستان اصلاح طلب ورود ضعیفی داشتند و فقط به لطف ترکیب 8 به 3 در شورا بود که کسی منتقد آن وضع نشد و یا در مورد استانداری میشود گفت که تیم حاکم،عملکرد مناسبی در مورد مجلس ششم نداشت. اما چون در جریان آن انتخابات آرای هیچ حوزهای ابطال نشد و همه کاندیداهای پیروز از اصلاح طلبان بودند آن را به عنوان مثبت و درست بودن عملکرد میپنداشتند و در جواب انتقادات این مساله را به عنوان نقطه قوت خود بیان میکردند.
البته مسایل دیگری هم در این زمان رخ داد. از این دست مسایل زیاد است اما نکتهای که باید مدنظرباشد؛تا جایی که آن را مهمتر از موضوعات مرتبط با سیاستورزی میدانم این است که منظور از مرور تاریخ مچگیری و تخطئه نیست و نباید هم باشد. هر فرد سیاسی و هر جریانی کودکی و جوانی و بزرگسالی دارد وبه گذشته که نگاه کنیم بسیاری امور را اشتباه میبینیم ولی باید همیشه آن را به عنوان تجربه درنظرداشت و یادآوری آن در جهت روایت تاریخ است و نه وادار کردن طرف مقابل به موضعگیری و شماتت.درس آموزی و ارزش دادن به تجارب باید همیشه سرلوحه کردار و رفتار ما باشد.
اصفهان پراست از کتابهای تاریخی درباره اصفهان و پر است از حافظههای تاریخی خاموش.پای تاریخ معاصر به خصوص دهه 70 که به میان میآید اما کمیت تاریخ لنگ میزند در این دیار نصف جهان. سال هایی که اتفاقات تاریخی به آهستگی و با تمرین کارهای تشکیلاتی پراکنده؛ دوم خرداد را در اصفهان پایهریزی کرد و نسلی نو از نخبگان سیاسی واداری را معرفی کرد، روایتی متفاوت با دوران سازندگی ساخت و نامهایی را به میدان سیاست درانداخت که اگرچه با نسل قبلی تفاوت زیربنایی چندانی نداشتند؛ اما روبنای سیاست در اصفهان را از نو نوشتند. روایتی آمیخته با پیروزیهای درخشان و شکستهایی سنگین بعدی البته؛ که نه اولی باعث حمایت از کادرسازی گسترده برای روز مبادا شد و نه دومی موجب درس گرفتن! گفت وگو با محمدرضا بزمشاهی سخنگوی سازمان عدالت و آزادی و از افرادی که در متن تحولات سیاسی قرار داشت و حافظه تاریخی این جریان به حساب میآید نتیجه تلاش شرق برای مرور بر تحولات تاریخی دهه هفتادی است که آفتاب آن امروز رنگش پریده!
آقای بزمشاهی! در ابتدای دهه70 گروهها و تشکیلاتی که مربوط به جریان چپ بودند و بعدها به نام اصلاح طلبان خوانده شدند، شامل چه گروههایی بودند؟
گروههای فعال در دهه هفتاد، همان گروههای فعال در سالهای59 و60 به بعد بودند که به فعالیت خود ادامه میدادند.قبل از فروردین سال71 که انتخابات مجلس چهارم برگزارشد؛ ائتلافی باعنوان "ائتلاف بزرگ" شکل گرفت که شامل جامعه روحانیت مبارز(که برخلاف تهران گرایش چپ داشتند)،انجمن اسلامی معلمین،انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاههای اصفهان وعلوم پزشکی و خانه کارگر میشد.این گروهها به صورت رسمی فعالیت میکردند و تحت عنوان جریان چپ شناخته میشدند.همان سال اتفاقاً آقای رحمانیان مدیرمسوول روزنامه شرق، دبیر انجمن اسلامی دانشجویان بود.
و سرنوشت این گروه ها به خصوص ائتلاف بزرگ به کجا ختم شد؟
آنها کماکان به فعالیت خود ادامه میدهند اما آن ائتلاف بزرگ کاملاً شکست خورد و حتی با وجود رسیدن چند نفر به دور دوم؛ کاملاً قافیه را باختند و نتواستند به اهداف خود دست یابند.به طور کلی در آن سالها فضای مساعدی برای این جریانات مهیا نبود.
این همان انتخاباتی بود که اغلب کاندیداهای چپ تایید صلاحیت شدند؟
بله! به تقریب رد صلاحیتها در اصفهان شامل جریانهای چپ نشد و حتی یک نفر هم بیشتر از لیست ائتلاف تایید شد اما در نهایت از لیست کنار گذاشته شد.
در سالهای ابتدای دهه هفتاد محدودیتی در جهت فعالیت گروهها و طیف چپ در اصفهان وجود داشت؟
نه! محدودیت خاصی اعمال نمیشد و به طور کلی اختلافات هم در سطح و عمق فعلی جریان نداشت و جناحها موارد اختلافی چندانی نداشتند. البته در فعالیت انجمن اسلامی دانشجویان در دانشگاهها محدودیتهایی اعمال میشد که بعضا به دلیل گرایش راست ریاست دانشگاه و موضع ناهماهنگ آن انجمن اسلامی دانشجویان بود و آنان در اجرای برنامههای خود گاه متحمل فشار زیادی میشدند.
از گروهها که بگذریم چه اشخاصی و یا جمعهایی درآن دوران در طیف چپ و مرتبطین با آنها فعال بودند؟
میتوان از ارادتمندان مرحوم آیه الله طاهری در مسجد اعظم نام برد یا به طرفداران مرحوم آیه الله منتظری در مسجد حجت اشاره کرد که در جهت گرامیداشت روز قدس برنامههایی داشتند.آقای صلواتی که حلقه واسط جریانهای ملی مذهبی و طیف چپ بودند و یکی از اقدامات آن سالها برگزاری بزرگداشت مرحوم دکترشریعتی در سال71 بود.از عباس هدایتی نماینده فریدن در مجلس سوم ویا مرحوم شیخ نصرالله صالحی نجف آبادی نماینده اصفهان در دوره دوم و همچنین دفتر روزنامه سلام و مدیر آن هم میتوان نام برد.
خاستگاه و وجه مشخصه تفکر چپ در آن سالها در اصفهان چه بود؟
گفتمان،همان گفتمان خط امام(ره) بود و پیروی از سوسیالیزم اقتصادی.آمریکا ستیزی یکی از وجوه مشخصه طیف چپ بود که بعدها به برخورد فعال تبدیل شد. طیف چپ طرفدار آزادیهای سیاسی بیشتر و با محوریت فقه پویا به مسایل اقتصادی و تا حدودی آزادیهای فرهنگی اعتقاد داشت.
در انتخابات دوره ششم ریاست جمهوری چه شد؟
انفعال کامل در طیف چپ حاکم بود و به غیر از خانه کارگر که از آقای هاشمی حمایت کرد هیچ تحرکی در سطح نیروهای چپ دیده نشد.
مجلس پنجم چطور؟ در این مقطع چه اتفاقاتی و حوادثی پیش آمد؟
آن برهه با استانداری آقای جهانگیری همراه بود و حامیان آقای هاشمی در صدد بودند به طیف طرفداران مرحوم آیتالله طاهری، مطلبی تحت عنوان «گذر از راست» را تزریق کنند که نتیجه آن لیست ملغمهواری بود که مشخصه اصلی آنها این بود که در تشکیلات جناح راست نبودند و حاصل آن رای نیاوردن راست بود.نفراول خانم اخوان بودند که در لیست هیچ جناحی نبودند و با رد صلاحیت آقای کامران و عنوان همسر دکترکامران رای آوردند. در حالی که کسی ایشان را نمیشناخت و نفر دوم خانم پیشگاهیفرد بودند که علیرغم گرایش راست، درلیست جناح راست نبودند و آقایان سیف الهی و تاج الدین سوم و چهارم شدند و پنجم هم آقای واهب که با ششم شدن آقای پرورش، سرلیست راست موجبات ابطال انتخابات فراهم شد.البته ناگفته نماند که در آن سال بین راستها تشتت عجیبی برقراربود که موجب شد با سه لیست در انتخابات شرکت کنند. البته دو واقعه سبب شد تا چپها از حالت منفعلانه گذرکنند و از سلطه جناح راست خارج شوند: یکی ورود آیت الله مظاهری در سال 74 به اصفهان بود که راست به واسطه آن سعی در اتحاد و انسجام داشت و موجب رقابت و واکنشهایی شد و دیگری همین ابطال انتخابات بود که به دنبال آن فضا شکل جدیتری به خود گرفت و دیگر تنها گذر از راست مطرح نبود. یکی از اتفاقاتی که پس از آن رخ داد؛ موضعگیری شدید مرحوم آیتالله طاهری در نمازجمعه بود و دایر شدن ده شب مجلس عزاداری ماه صفر در مسجد اعظم که یک کنش فرهنگی محسوب میشد و اسباب انسجام بیشتر هواداران مرحوم آیه الله طاهری را فراهم کرد.
در انتخابات میان دوره ای مجلس پنجم چه شد؟
در این انتخابات میاندوره ای خانم اخوان در لیست چپ قرارداده شد و آقایان مهندس خالقی و دکتر معین به همراه آقای تاج الدین و آقای مجتبی هاشمی در لیست چپ بودند که چهار نفر اول در مرحله اول و دوم انتخابات به مجلس رفتند که با به وزرات رسیدن آقای معین، انتخابات میاندورهای در اسفند ماه برگزار شد که در آن آقای کامران به مجلس رفتند.
حامیان آقای هاشمی در آن زمان در اصفهان چه کسانی بودند؟
به طور کلی دوطیف طرفدار آقای هاشمی وجودداشت: یکی حامیان حکومتی و طیف دوم نیز بیشتر طیف چپ بود که به ایشان تعلق خاطرداشت و تنها منتقدان جدی آن، انجمن اسلامی دانشجویان و تا حدود اندکی انجمن اسلامی معلمان بودند و همچنین عدهای از طرفداران آیتالله منتظری که البته به طور خاصی متشکل نبوده و فقط فعالیتهایی به صورت هیاتی انجام میدادند.
رای آقای توکلی در ریاست جمهوری ششم در اصفهان چگونه بود و موضع چپ در برابر مسائل اقتصادی و فرهنگی چه بود؟
رای آقای توکلی صرفا بخشی از رای بدنه عمومی بود و در میان گروههای سیاسی جایگاهی نداشت و اولین بار بود که فردی با انتقاد ازوضع موجود توانست حدود چهارمیلیون رای کسب کند.در مورد موضع اقتصادی چپها به طور هویتی با تعدیل اقتصادی مخالفبودند و حتی موضع افرادی مثل آقای الویری موجب بایکوت آنها از سوی بقیه میشد.در مورد مسایل فرهنگی، چپ موضعی آسانگیرتر داشت و تغییرات فاحشی در نظراتش بین سالهای دهه 60 و سالهای 75- 76 مشاهده میشد.در حالی که محافظه کاران به دنبال سختگیری فرهنگی بودند.البته نه به شدتی که بعد از دوم خرداد اتفاق افتاد.
در نزدیکی دوم خرداد، اصفهان در چه وضعیتی به سر میبرد؟
اصفهان طبق معمول وضعیت خاص خود را داشت و مواضع طرفین کاملا روشن و شفاف بود.علاوه انتخابات دوره هفتم ریاست جمهوری، انتخابات میان دورهای مجلس هم بود که آقایان خالقی و معین درآن شرکت داشتند.آقای خاتمی دردوم اردیبهشت به اصفهان آمدند که با بیش از هفت هزار نفر استقبال خوبی از ایشان در مسجدسید اصفهان شد و سپس به دانشگاه اصفهان رفتند که با مسایلی مواجه شدند. مثل اینکه جایگاه، وضعیت سست و متزلزلی داشت و مقدار زیادی آجر جلوی سالن شهید نیلفروشزاده تعمدا ریخته شدهبود که البته توسط دانشجویان جمع شد و یا سه روز مانده به انتخابات که رقیب ایشان به اصفهان آمدند، دانشجویان جمعیتی را با پوسترهای آقای خاتمی از چهارراه شیخ صدوق تا دانشگاه اصفهان به راه انداختند.آن زمان تجمعات و مسایلی از این دست، معمول بود.
میتوان ازتاثیرات اصفهان به عنوان یک شهر مهم در ساخت سیاسی کشور بر تصمیمات و اتفاقات تهران در این زمان ادعاکرد؟
یکی از جرقههای اصلی به فعال شدن جریانات سیاسی چپ در آن سالها همین ابطال انتخابات شهر اصفهان در مجلس پنجم و به دنبال آن موضعگیری شدید آیتالله طاهری و قضایایی بود که به دنبال آن رخ داد. البته مسایل متعددی از نظر اجتماعی دخیل بود مانند توسعه بافت شهری و مطالبات جدید طبقه متوسط شهری که هیچ کس تا آن موقع از آن مطلع نبود ولی در کل از نظر سیاسی،فضای اصفهان و آن ابطال تاثیر زیادی در فعال شدن چپها داشت.
دانشجویان و مشخصاً دفتر تحکیم وحدت در آن سالها چه نظری داشتند؟
دانشجویان بهویژه انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه اصفهان وعلوم پزشکی منتقد سیاستهای اقتصادی آقای هاشمی بودند و قویا جزو معدود انجمنهایی بودند که تا آن سالها هویت خود را حفظ کردهبودند و بر خلاف تهران که بیشتر به جنبههای کارگزارانی هاشمی حمله میشد؛ منتقد جنبههای محافظه کارانه هاشمی بودند.به طور مثال در سال 72 پس از حمله آقای پرورش در مجلس به محمد هاشمی، رییس وقت صدا و سیما وی جواب تندی به آقای پرورش داد که موجب شد راستها در اصفهان با تمام نیرو تجمعی علیه ایشان برگزارکنند که همه گروههای دانشگاهی درآن شرکت کردند به جز انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه اصفهان وعلوم پزشکی که زیر بار این قضیه نرفتند.
سال 76 جناح چپ و راست از چه کسانی حمایت کردند؟
چپهابه طور کامل شامل خانه کارگر و انجمن اسلامی دانشجویان و انجمن اسلامی معلمان و همچنین جامعه روحانیت مبارز اصفهان از آقای خاتمی حمایت کردند و مرحوم آیتالله طاهری قاطعانه و رسمی ازایشان حمایت کرد و کاندیدای مقابل یعنی آقای ناطق هم کلیه نیروهای راست و محافظه کاراصفهان را پشت سر خود داشت.
بعد از پیروزی و به قدرت رسیدن آقای خاتمی چه تغییراتی در اصفهان به وقوع پیوست؟
فضا با پیروزی آقای خاتمی به نحو چشمگیری جدی شد و تحول یافت. تمامی مدیران جابهجا شده و نیروهای وابسته به راست، جای خود را به دیگران دادند.دوستی میگفت که با مطالعه جدول مدیران میشد دید که همه آنها تقریباً تغییرکردهاند. در همان روزها دفتر تحکیم به دلیل فشارهای موجود سخنرانیای برای مرحوم آیتالله طاهری در دانشگاه صنعتی اصفهان ترتیب داد و بعد در راه نمازجمعه، ایشان از سوی انصار حزب الله مورد اعتراض قرارگرفت که منجر به درگیری شد.
چه کسانی از اصفهان به هیات دولت راه یافتند؟
برای اولین باردر تاریخ ایران سه نجف آبادی با پسوند نجف آبادی به هیات دولت رفتند.آقای حجتی نجفآبادی، آقای دری نجفآبادی و آقای معین نجفآبادی.آقای سعیدی کیا و حجت الاسلام عبدالله نوری و مرحوم نوربخش نیز و البته در سطح معاون وزیر هم به وفور اصفهانیها حضورداشتند.
چه ناگفتهها و یا فرصت سوزیهایی از آن سالها در اصفهان میتوانید بیان کنید؟
البته میتوان پس ازوقوع هر مساله به راحتی درباره نتایج آن قضاوت کرد.مثل همین انتخابات ریاست جمهوری92 که در ابتدا نظرات دیگری مطرح بود ولی بعد همه به اتفاق، مدافع آن شدند.یا مانند یک تیم فوتبال که وقتی پیروز میشود همه ضعفهای مربی و بازیکنان نادیده گرفته میشود و وقتی شکست میخورد انواع مشکلات ساختار بیرفتاری تاکتیکی و تکنیکی تیم بزرگنمایی میشود. در آن سالها مسایل بسیاری رخ داد که مهم و موثر بود به طور مثال در شورای اول دوستان اصلاح طلب ورود ضعیفی داشتند و فقط به لطف ترکیب 8 به 3 در شورا بود که کسی منتقد آن وضع نشد و یا در مورد استانداری میشود گفت که تیم حاکم،عملکرد مناسبی در مورد مجلس ششم نداشت. اما چون در جریان آن انتخابات آرای هیچ حوزهای ابطال نشد و همه کاندیداهای پیروز از اصلاح طلبان بودند آن را به عنوان مثبت و درست بودن عملکرد میپنداشتند و در جواب انتقادات این مساله را به عنوان نقطه قوت خود بیان میکردند.
البته مسایل دیگری هم در این زمان رخ داد. از این دست مسایل زیاد است اما نکتهای که باید مدنظرباشد؛تا جایی که آن را مهمتر از موضوعات مرتبط با سیاستورزی میدانم این است که منظور از مرور تاریخ مچگیری و تخطئه نیست و نباید هم باشد. هر فرد سیاسی و هر جریانی کودکی و جوانی و بزرگسالی دارد وبه گذشته که نگاه کنیم بسیاری امور را اشتباه میبینیم ولی باید همیشه آن را به عنوان تجربه درنظرداشت و یادآوری آن در جهت روایت تاریخ است و نه وادار کردن طرف مقابل به موضعگیری و شماتت.درس آموزی و ارزش دادن به تجارب باید همیشه سرلوحه کردار و رفتار ما باشد.
آقای بزمشاهی! در ابتدای دهه70 گروهها و تشکیلاتی که مربوط به جریان چپ بودند و بعدها به نام اصلاح طلبان خوانده شدند، شامل چه گروههایی بودند؟
گروههای فعال در دهه هفتاد، همان گروههای فعال در سالهای59 و60 به بعد بودند که به فعالیت خود ادامه میدادند.قبل از فروردین سال71 که انتخابات مجلس چهارم برگزارشد؛ ائتلافی باعنوان "ائتلاف بزرگ" شکل گرفت که شامل جامعه روحانیت مبارز(که برخلاف تهران گرایش چپ داشتند)،انجمن اسلامی معلمین،انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاههای اصفهان وعلوم پزشکی و خانه کارگر میشد.این گروهها به صورت رسمی فعالیت میکردند و تحت عنوان جریان چپ شناخته میشدند.همان سال اتفاقاً آقای رحمانیان مدیرمسوول روزنامه شرق، دبیر انجمن اسلامی دانشجویان بود.
و سرنوشت این گروه ها به خصوص ائتلاف بزرگ به کجا ختم شد؟
آنها کماکان به فعالیت خود ادامه میدهند اما آن ائتلاف بزرگ کاملاً شکست خورد و حتی با وجود رسیدن چند نفر به دور دوم؛ کاملاً قافیه را باختند و نتواستند به اهداف خود دست یابند.به طور کلی در آن سالها فضای مساعدی برای این جریانات مهیا نبود.
این همان انتخاباتی بود که اغلب کاندیداهای چپ تایید صلاحیت شدند؟
بله! به تقریب رد صلاحیتها در اصفهان شامل جریانهای چپ نشد و حتی یک نفر هم بیشتر از لیست ائتلاف تایید شد اما در نهایت از لیست کنار گذاشته شد.
در سالهای ابتدای دهه هفتاد محدودیتی در جهت فعالیت گروهها و طیف چپ در اصفهان وجود داشت؟
نه! محدودیت خاصی اعمال نمیشد و به طور کلی اختلافات هم در سطح و عمق فعلی جریان نداشت و جناحها موارد اختلافی چندانی نداشتند. البته در فعالیت انجمن اسلامی دانشجویان در دانشگاهها محدودیتهایی اعمال میشد که بعضا به دلیل گرایش راست ریاست دانشگاه و موضع ناهماهنگ آن انجمن اسلامی دانشجویان بود و آنان در اجرای برنامههای خود گاه متحمل فشار زیادی میشدند.
از گروهها که بگذریم چه اشخاصی و یا جمعهایی درآن دوران در طیف چپ و مرتبطین با آنها فعال بودند؟
میتوان از ارادتمندان مرحوم آیه الله طاهری در مسجد اعظم نام برد یا به طرفداران مرحوم آیه الله منتظری در مسجد حجت اشاره کرد که در جهت گرامیداشت روز قدس برنامههایی داشتند.آقای صلواتی که حلقه واسط جریانهای ملی مذهبی و طیف چپ بودند و یکی از اقدامات آن سالها برگزاری بزرگداشت مرحوم دکترشریعتی در سال71 بود.از عباس هدایتی نماینده فریدن در مجلس سوم ویا مرحوم شیخ نصرالله صالحی نجف آبادی نماینده اصفهان در دوره دوم و همچنین دفتر روزنامه سلام و مدیر آن هم میتوان نام برد.
خاستگاه و وجه مشخصه تفکر چپ در آن سالها در اصفهان چه بود؟
گفتمان،همان گفتمان خط امام(ره) بود و پیروی از سوسیالیزم اقتصادی.آمریکا ستیزی یکی از وجوه مشخصه طیف چپ بود که بعدها به برخورد فعال تبدیل شد. طیف چپ طرفدار آزادیهای سیاسی بیشتر و با محوریت فقه پویا به مسایل اقتصادی و تا حدودی آزادیهای فرهنگی اعتقاد داشت.
در انتخابات دوره ششم ریاست جمهوری چه شد؟
انفعال کامل در طیف چپ حاکم بود و به غیر از خانه کارگر که از آقای هاشمی حمایت کرد هیچ تحرکی در سطح نیروهای چپ دیده نشد.
مجلس پنجم چطور؟ در این مقطع چه اتفاقاتی و حوادثی پیش آمد؟
آن برهه با استانداری آقای جهانگیری همراه بود و حامیان آقای هاشمی در صدد بودند به طیف طرفداران مرحوم آیتالله طاهری، مطلبی تحت عنوان «گذر از راست» را تزریق کنند که نتیجه آن لیست ملغمهواری بود که مشخصه اصلی آنها این بود که در تشکیلات جناح راست نبودند و حاصل آن رای نیاوردن راست بود.نفراول خانم اخوان بودند که در لیست هیچ جناحی نبودند و با رد صلاحیت آقای کامران و عنوان همسر دکترکامران رای آوردند. در حالی که کسی ایشان را نمیشناخت و نفر دوم خانم پیشگاهیفرد بودند که علیرغم گرایش راست، درلیست جناح راست نبودند و آقایان سیف الهی و تاج الدین سوم و چهارم شدند و پنجم هم آقای واهب که با ششم شدن آقای پرورش، سرلیست راست موجبات ابطال انتخابات فراهم شد.البته ناگفته نماند که در آن سال بین راستها تشتت عجیبی برقراربود که موجب شد با سه لیست در انتخابات شرکت کنند. البته دو واقعه سبب شد تا چپها از حالت منفعلانه گذرکنند و از سلطه جناح راست خارج شوند: یکی ورود آیت الله مظاهری در سال 74 به اصفهان بود که راست به واسطه آن سعی در اتحاد و انسجام داشت و موجب رقابت و واکنشهایی شد و دیگری همین ابطال انتخابات بود که به دنبال آن فضا شکل جدیتری به خود گرفت و دیگر تنها گذر از راست مطرح نبود. یکی از اتفاقاتی که پس از آن رخ داد؛ موضعگیری شدید مرحوم آیتالله طاهری در نمازجمعه بود و دایر شدن ده شب مجلس عزاداری ماه صفر در مسجد اعظم که یک کنش فرهنگی محسوب میشد و اسباب انسجام بیشتر هواداران مرحوم آیه الله طاهری را فراهم کرد.
در انتخابات میان دوره ای مجلس پنجم چه شد؟
در این انتخابات میاندوره ای خانم اخوان در لیست چپ قرارداده شد و آقایان مهندس خالقی و دکتر معین به همراه آقای تاج الدین و آقای مجتبی هاشمی در لیست چپ بودند که چهار نفر اول در مرحله اول و دوم انتخابات به مجلس رفتند که با به وزرات رسیدن آقای معین، انتخابات میاندورهای در اسفند ماه برگزار شد که در آن آقای کامران به مجلس رفتند.
حامیان آقای هاشمی در آن زمان در اصفهان چه کسانی بودند؟
به طور کلی دوطیف طرفدار آقای هاشمی وجودداشت: یکی حامیان حکومتی و طیف دوم نیز بیشتر طیف چپ بود که به ایشان تعلق خاطرداشت و تنها منتقدان جدی آن، انجمن اسلامی دانشجویان و تا حدود اندکی انجمن اسلامی معلمان بودند و همچنین عدهای از طرفداران آیتالله منتظری که البته به طور خاصی متشکل نبوده و فقط فعالیتهایی به صورت هیاتی انجام میدادند.
رای آقای توکلی در ریاست جمهوری ششم در اصفهان چگونه بود و موضع چپ در برابر مسائل اقتصادی و فرهنگی چه بود؟
رای آقای توکلی صرفا بخشی از رای بدنه عمومی بود و در میان گروههای سیاسی جایگاهی نداشت و اولین بار بود که فردی با انتقاد ازوضع موجود توانست حدود چهارمیلیون رای کسب کند.در مورد موضع اقتصادی چپها به طور هویتی با تعدیل اقتصادی مخالفبودند و حتی موضع افرادی مثل آقای الویری موجب بایکوت آنها از سوی بقیه میشد.در مورد مسایل فرهنگی، چپ موضعی آسانگیرتر داشت و تغییرات فاحشی در نظراتش بین سالهای دهه 60 و سالهای 75- 76 مشاهده میشد.در حالی که محافظه کاران به دنبال سختگیری فرهنگی بودند.البته نه به شدتی که بعد از دوم خرداد اتفاق افتاد.
در نزدیکی دوم خرداد، اصفهان در چه وضعیتی به سر میبرد؟
اصفهان طبق معمول وضعیت خاص خود را داشت و مواضع طرفین کاملا روشن و شفاف بود.علاوه انتخابات دوره هفتم ریاست جمهوری، انتخابات میان دورهای مجلس هم بود که آقایان خالقی و معین درآن شرکت داشتند.آقای خاتمی دردوم اردیبهشت به اصفهان آمدند که با بیش از هفت هزار نفر استقبال خوبی از ایشان در مسجدسید اصفهان شد و سپس به دانشگاه اصفهان رفتند که با مسایلی مواجه شدند. مثل اینکه جایگاه، وضعیت سست و متزلزلی داشت و مقدار زیادی آجر جلوی سالن شهید نیلفروشزاده تعمدا ریخته شدهبود که البته توسط دانشجویان جمع شد و یا سه روز مانده به انتخابات که رقیب ایشان به اصفهان آمدند، دانشجویان جمعیتی را با پوسترهای آقای خاتمی از چهارراه شیخ صدوق تا دانشگاه اصفهان به راه انداختند.آن زمان تجمعات و مسایلی از این دست، معمول بود.
میتوان ازتاثیرات اصفهان به عنوان یک شهر مهم در ساخت سیاسی کشور بر تصمیمات و اتفاقات تهران در این زمان ادعاکرد؟
یکی از جرقههای اصلی به فعال شدن جریانات سیاسی چپ در آن سالها همین ابطال انتخابات شهر اصفهان در مجلس پنجم و به دنبال آن موضعگیری شدید آیتالله طاهری و قضایایی بود که به دنبال آن رخ داد. البته مسایل متعددی از نظر اجتماعی دخیل بود مانند توسعه بافت شهری و مطالبات جدید طبقه متوسط شهری که هیچ کس تا آن موقع از آن مطلع نبود ولی در کل از نظر سیاسی،فضای اصفهان و آن ابطال تاثیر زیادی در فعال شدن چپها داشت.
دانشجویان و مشخصاً دفتر تحکیم وحدت در آن سالها چه نظری داشتند؟
دانشجویان بهویژه انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه اصفهان وعلوم پزشکی منتقد سیاستهای اقتصادی آقای هاشمی بودند و قویا جزو معدود انجمنهایی بودند که تا آن سالها هویت خود را حفظ کردهبودند و بر خلاف تهران که بیشتر به جنبههای کارگزارانی هاشمی حمله میشد؛ منتقد جنبههای محافظه کارانه هاشمی بودند.به طور مثال در سال 72 پس از حمله آقای پرورش در مجلس به محمد هاشمی، رییس وقت صدا و سیما وی جواب تندی به آقای پرورش داد که موجب شد راستها در اصفهان با تمام نیرو تجمعی علیه ایشان برگزارکنند که همه گروههای دانشگاهی درآن شرکت کردند به جز انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه اصفهان وعلوم پزشکی که زیر بار این قضیه نرفتند.
سال 76 جناح چپ و راست از چه کسانی حمایت کردند؟
چپهابه طور کامل شامل خانه کارگر و انجمن اسلامی دانشجویان و انجمن اسلامی معلمان و همچنین جامعه روحانیت مبارز اصفهان از آقای خاتمی حمایت کردند و مرحوم آیتالله طاهری قاطعانه و رسمی ازایشان حمایت کرد و کاندیدای مقابل یعنی آقای ناطق هم کلیه نیروهای راست و محافظه کاراصفهان را پشت سر خود داشت.
بعد از پیروزی و به قدرت رسیدن آقای خاتمی چه تغییراتی در اصفهان به وقوع پیوست؟
فضا با پیروزی آقای خاتمی به نحو چشمگیری جدی شد و تحول یافت. تمامی مدیران جابهجا شده و نیروهای وابسته به راست، جای خود را به دیگران دادند.دوستی میگفت که با مطالعه جدول مدیران میشد دید که همه آنها تقریباً تغییرکردهاند. در همان روزها دفتر تحکیم به دلیل فشارهای موجود سخنرانیای برای مرحوم آیتالله طاهری در دانشگاه صنعتی اصفهان ترتیب داد و بعد در راه نمازجمعه، ایشان از سوی انصار حزب الله مورد اعتراض قرارگرفت که منجر به درگیری شد.
چه کسانی از اصفهان به هیات دولت راه یافتند؟
برای اولین باردر تاریخ ایران سه نجف آبادی با پسوند نجف آبادی به هیات دولت رفتند.آقای حجتی نجفآبادی، آقای دری نجفآبادی و آقای معین نجفآبادی.آقای سعیدی کیا و حجت الاسلام عبدالله نوری و مرحوم نوربخش نیز و البته در سطح معاون وزیر هم به وفور اصفهانیها حضورداشتند.
چه ناگفتهها و یا فرصت سوزیهایی از آن سالها در اصفهان میتوانید بیان کنید؟
البته میتوان پس ازوقوع هر مساله به راحتی درباره نتایج آن قضاوت کرد.مثل همین انتخابات ریاست جمهوری92 که در ابتدا نظرات دیگری مطرح بود ولی بعد همه به اتفاق، مدافع آن شدند.یا مانند یک تیم فوتبال که وقتی پیروز میشود همه ضعفهای مربی و بازیکنان نادیده گرفته میشود و وقتی شکست میخورد انواع مشکلات ساختار بیرفتاری تاکتیکی و تکنیکی تیم بزرگنمایی میشود. در آن سالها مسایل بسیاری رخ داد که مهم و موثر بود به طور مثال در شورای اول دوستان اصلاح طلب ورود ضعیفی داشتند و فقط به لطف ترکیب 8 به 3 در شورا بود که کسی منتقد آن وضع نشد و یا در مورد استانداری میشود گفت که تیم حاکم،عملکرد مناسبی در مورد مجلس ششم نداشت. اما چون در جریان آن انتخابات آرای هیچ حوزهای ابطال نشد و همه کاندیداهای پیروز از اصلاح طلبان بودند آن را به عنوان مثبت و درست بودن عملکرد میپنداشتند و در جواب انتقادات این مساله را به عنوان نقطه قوت خود بیان میکردند.
البته مسایل دیگری هم در این زمان رخ داد. از این دست مسایل زیاد است اما نکتهای که باید مدنظرباشد؛تا جایی که آن را مهمتر از موضوعات مرتبط با سیاستورزی میدانم این است که منظور از مرور تاریخ مچگیری و تخطئه نیست و نباید هم باشد. هر فرد سیاسی و هر جریانی کودکی و جوانی و بزرگسالی دارد وبه گذشته که نگاه کنیم بسیاری امور را اشتباه میبینیم ولی باید همیشه آن را به عنوان تجربه درنظرداشت و یادآوری آن در جهت روایت تاریخ است و نه وادار کردن طرف مقابل به موضعگیری و شماتت.درس آموزی و ارزش دادن به تجارب باید همیشه سرلوحه کردار و رفتار ما باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.