|

صادق زیباکلام در گفت‌و‌گو با «شرق»:

می‌شد جنگ نشود

«توهم توطئه»؛ شاید این بزرگ‌ترین مساله‌ای است که صادق زیباکلام، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران تلاش دارد از ذهن ایرانی پاک کند. او در دوره کارشناسی «شیمی» خوانده و احتمالا برای همین، بعدها که از سیاست و تاریخ سر درآورد، هنوز سعی می‌کند همه‌چیز را دقیق «تجزیه» و تحلیل کند. به‌خاطر نظراتش هم که اغلب متفاوت است، موافقان، مخالفان و منتقدانی دارد اما همه یک ویژگی او را می‌ستایند و آن، بی‌پرده و صریح‌گفتنش است. حالا او درباره تاریخ جنگ هشت‌ساله نیز به همین سبک و سیاق سخن می‌گوید: «معتقدم اگر انقلاب نشده بود، صدام هرگز به ایران حمله نمی‌کرد»، کشوری که در تمام آن هشت‌سال تامین‌کننده تسلیحات سنگین و استراتژیک صدام بود روسیه بود»، «خاتمه جنگ بزرگ‌ترین خدمت هاشمی به کشور و انقلاب بود» و... .
در ادامه گفت‌وگوی ما را با زیباکلام بخوانید:

حمله عراق به ایران در 31شهریور 1359 اجتناب‌ناپذیر بود؟ آیا نمی‌شد جلوی جنگ گرفته می‌شد؟
این مساله که آیا اساسا جنگ با عراق اجتناب‌ناپذیر بوده و آیا نمی‌شد جلوی آن را گرفت ما را عملا سوق می‌دهد به اختلافات مرزی ما با عراق و با توجه به اینکه عراق بخشی از امپراتوری عثمانی بوده، ما را می‌کشاند به اختلافات مرزی که دست‌کم از زمان صفویه یعنی از 500سال پیش میان ما و همسایه شرقی‌مان بوده و مثل میراثی است که بعد از فروپاشی امپراتوری عثمانی در اوایل قرن بیستم و تولد کشور عراق به این کشور می‌رسد. یعنی همان اختلافات مرزی که قرن‌ها با امپراتوری عثمانی داشتیم همان‌ها را هم با کشور عراق که در سال۱۹۲۱ و پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی به وجود آمد پیدا کردیم. تشدید آن اختلافات در زمان شاه در اوایل دهه1350 رژیم شاه و رژیم صدام را در آستانه یک جنگ تمام‌عیار قرار داد. ایران و عراق در سال ۱۳۵۳ تار مویی با یک جنگ تمام‌عیار با یکدیگر فاصله داشتند و با پادرمیانی الجزایر، توافقنامه یا معاهده 1975 یا 1353 عفریت جنگ را از سر دو کشور دور کرد. منتها این ظاهر قضیه بود چون عراقی‌ها زیر فشار سنگین ماشین نظامی مهیب شاه توافق 1975 را پذیرفتند و در اولین فرصتی که پیدا کردند، صدام بر صفحه تلویزیون کشورش ظاهر شد و آن توافق را پاره کرد و از زمین، هوا و دریا وارد خاک ایران شد.
انقلاب چقدر موجب تشدید تصمیم عراق برای حمله به ایران بود؟
معتقدم اگر انقلاب نشده بود، صدام هرگز به ایران حمله نمی‌کرد. انقلاب اسلامی از دو جهت در تصمیم عراقی‌ها برای حمله به ایران خیلی سرنوشت‌ساز بود. اول اینکه صدام فکر می‌کرد در جریان انقلاب بر ارتش آسیب دیده ثانیا انقلاب اسلامی و مطرح‌شدن مساله صدور انقلاب را یک خطر جدی می‌دیدند.
تاثیر انقلاب در حمله عراق به ایران چگونه بود؟
معتقدم اگر انقلاب اسلامی اتفاق نیفتاده بود بدون‌تردید عراق به ما حمله نمی‌کرد. منتها نحوه‌ای که من به انقلاب اسلامی نگاه می‌کنم، با رویکرد و نگاه دیگران کاملا متفاوت است. انقلاب اسلامی به اشکال مختلف در به وجودآمدن جنگ موثر بود. اولین تاثیر آن این بود که در جریان انقلاب، ارتش آسیب دید بنابراین آن عامل اصلی که جلو حمله صدام را در سال1975 به ایران گرفته بود، دیگر نبود. دوم رژیم صدام یک رژیم چپ‌گرا، سوسیالیستی و ضدغربی بود، بنابراین با رژیم شاه که متحد آمریکا و غرب بود ذاتا در تضاد بود. جدای از اختلافات مرزی، دلیل مهم دیگر رویارویی میان ایران و عراق در زمان شاه، جهت‌گیری‌های سیاسی متضاد دو رژیم حاکم بر آن کشور‌ها بود. همان‌طور که گفتم صدام ضدغربی، ضدآمریکایی، ضد رژیم‌های محافظه‌کار عرب، سوسیالیست، چپ‌گرا، ناسیونالیست و متحد استرتژیک روسیه در خاورمیانه بود. درحالی‌که رژیم شاه ضدچپ، ضدکمونیسم، متحد آمریکا و غربگرا بود. بنابراین دو رژیم، تضاد بنیادی با یکدیگر داشتند.
انقلاب ایران هم ضدآمریکا، ضدغرب، چپ‌گرا و ضداسراییل بود. با وجود این، دو رژیم حاکم بر ایران و عراق باید بعد از انقلاب ایران با یکدیگر نزدیک و متحد می‌شدند...
کاملا درست است. در عین حال یک نکته دیگر هم بود که به‌تدریج معلوم شد از وجوه اشتراک میان دو کشور خیلی پررنگ‌تر و تاثیرگذارتر بود؛ اسلامیت دولت ایران. رژیم حاکم بر عراق یک رژیم سکولار و در مواردی ضدمذهبی بود. در حالی‌که برای جمهوری اسلامی ایران، همه‌چیز در اسلام و در تشیع خلاصه می‌شد؛ به‌علاوه رهبر انقلاب اسلامی ایران هرگز رفتار رژیم صدام در دوران تبعید را فراموش نکرده بود.
نسبت به امام؟
نه رژیم صدام در مجموع کاری به امام تا دوران انقلاب نداشت در دوران انقلاب و آن هم به درخواست رژیم شاه بود که عراقی‌ها از امام خواستند از حمله و اظهارنظر در مورد رژیم شاه خودداری کنند و چون امام حاضر به سکوت در مورد رژیم شاه نشدند، عراقی‌ها از ایشان خواستند خاک عراق را ترک کنند. به‌جز این برخورد، مقامات عراقی در آن ۱۵سال تبعید در نجف کاری به امام نداشتند. اما به‌هرحال امام می‌دیدند رژیم صدام رژیمی سکولار است. برنامه‌های فرهنگی و غیراسلامی را در عراق می‌دیدند، برخی رفتارها و سختگیری‌ها را نسبت به روحانیون و مراجع شیعی عراقی می‌دیدند و به واسطه مجموعه فضای غیرمذهبی حاکم بر عراق مخالف رژیم صدام بودند.
عراق جمعیت بزرگ شیعه دارد که در حدود 60درصد جمعیت آن را تشکیل می‌دهد. رژیم صدام یک رژیم پلیسی - امنیتی - خشن و به‌شدت سرکوبگر بود. صدام هیچ تحملی نسبت به منتقدان نداشت چه رسد به ناراضیان و مخالفان. سرکوب و کنترل بالطبع شامل آن 60درصد شیعه هم می‌شد.
شیعیان عراق مخالف رژیم صدام بودند؟
لزوما نه. گروهی با رژیم صدام همکاری داشتند همچنان‌که سنی‌ها و کردها هم خیلی‌هایشان با رژیم صدام همکاری می‌کردند و به‌هرحال در دوران صدام آرام زندگی می‌کردند. شیعیان مخالف و ناراضی به دوگروه تقسیم می‌شدند؛ یک گروه شیعیان مخالف سکولار، لیبرال و این تیپ جریانات بودند که بیشتر هم در اروپا و آمریکا در تبعید بودند. گروه بعدی که بسیار گسترده‌تر ‌بودند، شامل جریانات مذهبی می‌شدند؛ مثل حزب الدعوه یا مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق و... .
بسیاری از اینها البته بعد از انقلاب اسلامی و در جریان جنگ به وجود آمدند. ولی اعضا و طرفداران این جریانات قبل از انقلاب ایران هم بودند. اتفاقی که افتاد این بود که انقلاب اسلامی که در ایران به پیروزی رسید، این باعث یک تکان یا یک زلزله در میان شیعیان یعنی جریانات سیاسی شیعه مخالف صدام در عراق شد.
موضع ایران در میان تحرک شیعیان عراق چه بود؟
طبیعی است که ایران همه‌جوره به آنان یاری می‌رسانید تا علیه رژیم صدام به‌پاخیزند.
یعنی پس از پیروزی انقلاب ما به گروه‌های شیعی عراق کمک می‌کردیم تا علیه رژیم صدام به‌پاخیزند.
واقعیت این است که ما هرچه می‌توانستیم برای قیام شیعیان عراق علیه حکومت صدام از آنان دریغ نمی‌کردیم.
عراقی‌ها چه می‌کردند؟
طبیعی است که آنها هم بیکار ننشسته بودند و مثل ما با مخالفان انقلاب تماس گرفته بودند و از آنان حمایت می‌کردند تا علیه انقلاب عملیات انجام دهند.
عراقی‌ها از کدام مخالفان انقلاب حمایت می‌کردند؟
از همه؛ هرکس که مخالف انقلاب ایران بود، از طرف عراقی‌ها حمایت می‌شد. مخالفان انقلاب در ابتدا شامل سلطنت‌طلب‌ها می‌شد. یعنی عوامل رژیم سابق بالاخص برخی از فرماندهان نظامی که هنوز امیدوار بودند از طریق انجام عملیات نظامی و چیزی شبیه کودتا بتوانند رژیم اسلامی را سرنگون کنند.
به‌جز سلطنت‌طلب‌ها دیگر کدام گروه‌ها با عراق همکاری می‌کردند؟
در ابتدا فقط سلطنت‌طلب‌ها بودند اما بعدها که درگیری‌ها و اختلافات سیاسی در ایران به وجود آمد برخی از گروه‌های سیاسی که قبلا از انقلاب حمایت می‌کردند هم به سلطنت‌طلب‌ها و نظامیان طرفدار شاه اضافه شدند. ازجمله و با کمال تاسف برخی از کردهای ایرانی و متاسفانه سازمان مجاهدین خلق (منافقین) و برخی از گروه‌های مارکسیستی هم به این لیست اضافه شدند. البته مجاهدین بعدها یعنی بعد از ۳۰خرداد 60 که اعلام مبارزه مسلحانه علیه نظام اسلامی کردند به طرف صدام رفتند. تا قبل از آن و بالاخص در یکی، دوسال اول انقلاب با رژیم صدام ارتباطی نداشتند.
ما چطور؟ به جز گروه‌های شیعه آیا با سایر مخالفان صدام ارتباط برقرار کردیم؟
بله ما هم عملا از هر گروه و جریان مخالف صدام حمایت می‌کردیم، از جمله و مهم‌ترین آنها کردهای عراقی بودند.
یعنی همین طالبانی‌ها و بارزانی‌ها؟
بله، آقای جلال طالبانی که رییس‌جمهور بعدی عراق شدند به‌علاوه اتحادیه میهنی و حزب دموکرات کردستان که الان در منطقه اقلیم کردستان عراق قدرت دستشان است.
اختلافات میان ایران و عراق در زمان شاه در اوایل دهه1350 خیلی جدی شد. رژیم شاه خیلی جدی، موثر و همه‌جانبه از کرد‌های عراقی، یعنی همان بارزانی‌ها و طالبانی‌ها علیه رژیم صدام حمایت می‌کرد. رهبر کرد‌ها، ژنرال ملامصطفی بارزانی بود؛ پدر ادریس و مسعود بارزانی. بعد از آنکه میان شاه و صدام‌حسین توافق الجزایر در سال1353 به وجود آمد، رهبران کردها از جمله بارزانی و طالبانی به ایران آمدند. شاه آنها را در منطقه عظیمیه کرج اسکان داد. بعد از انقلاب، کردهای عراقی را مسلح کردیم و آنان مجددا شروع به مبارزه علیه صدام کردند.
با وجود همه آن اختلافات و دشمنی‌ها می‌شد جلوی جنگ را گرفت؟
ببینید اینکه آیا می‌شد یا نه یک بحث است. شاید می‌شد، شاید نمی‌شد. اما یک نکته، رژیم عراق بارها و بارها ایران را متهم می‌کرد که به «تروریست»‌های عراقی کمک کرده و امکانات در اختیارشان گذاشته‌اند. برخی ترورها و سوءقصد‌ها علیه مقامات عراقی صورت گرفت که بغداد تهران را در حمایت و دست‌داشتن در آن عملیات متهم می‌کرد؛ از جمله آنها طرح ترور ناموفق صدام بود.
به هر حال شیعیان مبارز عراقی مورد حمایت ما بودند. ببینید ما هم اگر هیچ‌کاری نمی‌کردیم و هیچ حمایتی از شیعیان مبارز عراقی به‌عمل نمی‌آوردیم، نفس انقلاب و اتفاقاتی که در ایران رخ داده بود همانطور که اشاره شد باعث روحیه‌یافتن، شور و شوق و هیجان زیادی در میان شیعیان عراقی شده بود. به هرحال من معتقدم که امکان جلوگیری از جنگ بود؛ یا دست‌کم جنگ اجتناب‌ناپذیر نبود و می‌شد جلوی آن گرفته می‌شد. واقع مطلب این است که صدام کاملا احساس خطر می‌کرد و فکر می‌کرد که انقلابیون ایران یا رژیم جدید اسلامی ایران مصمم به سرنگونی و از بین‌بردن رژیم او هستند.
بعد از سقوط صدام و روی‌کارآمدن دولت‌های جدید، چندبار مساله قرارداد1975 مطرح شد و عراقی‌ها نارضایتی خود را از آن اعلام کردند. به‌نظر می‌رسد که فقط صدام نبود که آن را قبول نداشت...
معتقدم که خیلی از عراقی‌ها اعم از شیعه یا سنی هم آن را قبول ندارند منتها چون روابط میان ما خوب است فعلا کسی به قرارداد1975 کاری ندارد اما اگر روزی روابط‌مان تیره شود، مطمئن باشید یکی از مسایلی که روی آب خواهد آمد همان توافق الجزایر است. ما یکسری اختلافات مرزی با عراقی‌ها داریم که عرض کردم قدمت آنها به دوران صفویه و امپراتوری عثمانی در 500سال پیش می‌رسد. اروند‌رود جایی که به خلیج‌فارس می‌ریزد خیلی عریض می‌شود؛ ما در شرق آن هستیم و عراق در غرب. مثل بسیاری از کشورهای دیگر که مرزشان رودخانه است این سوال مطرح بوده که مرز میان دو کشور از کجاست و چون این مرافعه بارها میان کشورهای مختلف پیش آمده، یک قاعده یا فرمول بین‌المللی توسط یک آلمانی ابداع شد و کشور ما هم آن را پذیرفته به‌نام «تالوگ» یا «خط‌القعر». به این معنا که مرز میان دو کشور همجوار یک رودخانه درعمیق‌ترین قسمت آن است، یعنی مرز میان ما و عراق در عمیق‌ترین نقطه شط‌العرب قرار دارد. مشکل اینجاست که این وضعیت کاملا به ضرر عراقی‌هاست، برای اینکه ساحل سمت عراق شیب خیلی تندی دارد و به‌فاصله کوتاهی از ساحل عراق به عمیق‌ترین نقطه می‌رسد. درحالی‌که شیب طرف ساحل ایران خیلی آرام است و ده‌ها متر که جلو بیاییم تازه می‌رسیم به عمیق‌ترین نقطه، یعنی بخش عمده‌ای از اروندرود برحسب قاعده یا فرمول بین‌المللی «تالوگ» به ما می‌رسد. عراقی‌ها این را قبول نکردند و همواره همه اروند‌رود را از آن خود می‌دانند. باز برحسب مقررات بین‌المللی اگر آبراهه‌ای به کشور شما تعلق داشته باشد، کشتی‌های خارجی‌ای که می‌خواهند از آن آبراهه یا رودخانه یا کانال عبور کنند بایستی پرچم کشور شما را روی کشتی‌شان نصب کنند در طول مدتی که در آن آبراهه قرار دارند، با بالاگرفتن اختلافات میان رژیم شاه و صدام در سال1353، صدام دستور داد اگر کشتی هنگام عبور از اروند‌رود پرچم عراق را نزند، متجاوز محسوب شده و عراق آن را توقیف خواهد کرد. شاه هم بلافاصله دستور داد تا شماری از کشتی‌های ایران از منتها‌الیه جنوب اروند‌رود به‌سمت شمال آن حرکت کنند و فقط هم پرچم ایران را بزنند. در عین حال به نیروی هوایی ایران دستور داد هر شناور عراقی که قصد توقف و نزدیک‌شدن به کشتی‌های ایران را داشتند، نیروی هوایی به آنها حمله‌ور شود. در عین حال فرمانده نیروی زمینی که سرلشکر مین‌باشیان بود چندین‌لشکر پیاده و زرهی را به سمت خوزستان حرکت داد. عراقی‌ها هیچ واکنشی نشان ندادند اما یک جرقه یا یک حادثه ساده می‌توانست منجر به جنگ میان ما و عراق شود. الجزایری‌ها وساطت کردند و شاه و صدام در الجزایر توافق معروف به 1975 را امضا کردند.
یعنی عراقی‌ها فرمول «تالوگ» را پذیرفتند؟
بله و نه. چون عراق از نظر تاریخی خود را وارث امپراتوری عثمانی می‌داند و معتقد است شط‌العرب همواره تعلق به عثمانی داشته. بنابراین اختلافی وجود ندارد که از طریق تالوگ حل‌وفصل شود. فرمول تالوگ را به واسطه قدرت نظامی ارتش شاه پذیرفتند. اما مشکلات همچنان میان دوکشور باقی ماند.
به موضوع قبل بازگردیم. شما معتقدید صدام از همان ابتدای انقلاب درصدد حمله به ایران نبود؟
به‌نظر من نبود. اگر می‌بود در سال58 وضع داخلی ایران خیلی به‌هم‌ریخته‌تر بود تا شهریور1359. صدام از جاهایی به‌تدریج کاملا احساس خطر و ترس از انقلاب ایران می‌کرد. از یک جاهایی شروع کرد ترسیدن از اهداف و انگیزه‌هایی که فکر می‌کرد رهبران ایران در مورد عراق و رژیمش در سر دارند و به‌تدریج به سمت رویایی نظامی با ایران رفت. محاسباتش هم در مورد ایران ازنظر خودش درست بود. اینکه میان مسوولان ایران اختلافات جدی وجود دارد؛ ارتش مقتدر و باصلابت هم آسیب دیده. آمریکایی‌ها در جریان حل‌وفصل مساله گروگانگیری و آزادکردن دیپلمات‌هایشان عملا با ایران به بن‌بست رسیده بودند. روابط ایران با آمریکا و اروپا برخلاف اوایل انقلاب خیلی سرد و پر از دشمنی شده بود؛ بنابراین صدام فکر می‌کرد اگر به ایران حمله کند، نه آمریکایی‌ها، نه اروپایی‌ها و نه هیچ قدرت مهم دیگر بین‌المللی خیلی اعتراض نخواهد کرد.
و شما فکر می‌کنید محاسباتش درست بود؟
او یک نکته بنیادی را پیش‌بینی نکرده بود.
کدام نکته؟
او حمایت و پشتیبانی گسترده مردم از انقلاب را یا اساسا ندیده بود یا آن را بسیار دست‌کم گرفته بود. حمله به ایران و اشغال بخش‌های وسیعی از کشور باعث شد تا مردم اسلحه به دست گرفته و به سوی جبهه‌ها بشتابند، یعنی در حقیقت حمله عراق به ایران باعث شد، انسجامی که در دوران انقلاب به وجود آمده بود، یک‌بار دیگر احیا شود.
کاملا همه در محکومیت عراق و ضرورت دفاع از کشور و عقب‌راندن عراق از مناطق کشور که اشغال کرده بود، همصدا بودند. از ملی- مذهبی‌ها گرفته تا چپ‌ها، تا مارکسیست‌ها، اسلامگرایان، لیبرال‌ها، بسیاری از کردها، حتی خیلی از نظامیان رژیم شاه که در زندان بودند و منتظر محاکمه، با اصرار زیاد راهی جبهه‌ها شدند.
خیلی‌ها داوطلب شدند و به جنگ رفتند. واقعا دلیل آنها چه بود؟ برای اینکه یک دشمن خارجی حمله کرده بود رفتند، به‌خاطر اسلام یا به‌خاطر ایران رفتند؟
همه اینها بود. اما من اگر بخواهم از میان همه آن انگیزه‌ها، یکی را به‌عنوان نیرومندترین و متداول‌ترین انتخاب کنم بدون تردید انگیزه دینی یا اسلامی بود. پررنگ‌ترین و اصلی‌ترین انگیزه مذهب بود.
«توهم توطئه»؛ شاید این بزرگ‌ترین مساله‌ای است که صادق زیباکلام، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران تلاش دارد از ذهن ایرانی پاک کند. او در دوره کارشناسی «شیمی» خوانده و احتمالا برای همین، بعدها که از سیاست و تاریخ سر درآورد، هنوز سعی می‌کند همه‌چیز را دقیق «تجزیه» و تحلیل کند. به‌خاطر نظراتش هم که اغلب متفاوت است، موافقان، مخالفان و منتقدانی دارد اما همه یک ویژگی او را می‌ستایند و آن، بی‌پرده و صریح‌گفتنش است. حالا او درباره تاریخ جنگ هشت‌ساله نیز به همین سبک و سیاق سخن می‌گوید: «معتقدم اگر انقلاب نشده بود، صدام هرگز به ایران حمله نمی‌کرد»، کشوری که در تمام آن هشت‌سال تامین‌کننده تسلیحات سنگین و استراتژیک صدام بود روسیه بود»، «خاتمه جنگ بزرگ‌ترین خدمت هاشمی به کشور و انقلاب بود» و... .
در ادامه گفت‌وگوی ما را با زیباکلام بخوانید:

حمله عراق به ایران در 31شهریور 1359 اجتناب‌ناپذیر بود؟ آیا نمی‌شد جلوی جنگ گرفته می‌شد؟
این مساله که آیا اساسا جنگ با عراق اجتناب‌ناپذیر بوده و آیا نمی‌شد جلوی آن را گرفت ما را عملا سوق می‌دهد به اختلافات مرزی ما با عراق و با توجه به اینکه عراق بخشی از امپراتوری عثمانی بوده، ما را می‌کشاند به اختلافات مرزی که دست‌کم از زمان صفویه یعنی از 500سال پیش میان ما و همسایه شرقی‌مان بوده و مثل میراثی است که بعد از فروپاشی امپراتوری عثمانی در اوایل قرن بیستم و تولد کشور عراق به این کشور می‌رسد. یعنی همان اختلافات مرزی که قرن‌ها با امپراتوری عثمانی داشتیم همان‌ها را هم با کشور عراق که در سال۱۹۲۱ و پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی به وجود آمد پیدا کردیم. تشدید آن اختلافات در زمان شاه در اوایل دهه1350 رژیم شاه و رژیم صدام را در آستانه یک جنگ تمام‌عیار قرار داد. ایران و عراق در سال ۱۳۵۳ تار مویی با یک جنگ تمام‌عیار با یکدیگر فاصله داشتند و با پادرمیانی الجزایر، توافقنامه یا معاهده 1975 یا 1353 عفریت جنگ را از سر دو کشور دور کرد. منتها این ظاهر قضیه بود چون عراقی‌ها زیر فشار سنگین ماشین نظامی مهیب شاه توافق 1975 را پذیرفتند و در اولین فرصتی که پیدا کردند، صدام بر صفحه تلویزیون کشورش ظاهر شد و آن توافق را پاره کرد و از زمین، هوا و دریا وارد خاک ایران شد.
انقلاب چقدر موجب تشدید تصمیم عراق برای حمله به ایران بود؟
معتقدم اگر انقلاب نشده بود، صدام هرگز به ایران حمله نمی‌کرد. انقلاب اسلامی از دو جهت در تصمیم عراقی‌ها برای حمله به ایران خیلی سرنوشت‌ساز بود. اول اینکه صدام فکر می‌کرد در جریان انقلاب بر ارتش آسیب دیده ثانیا انقلاب اسلامی و مطرح‌شدن مساله صدور انقلاب را یک خطر جدی می‌دیدند.
تاثیر انقلاب در حمله عراق به ایران چگونه بود؟
معتقدم اگر انقلاب اسلامی اتفاق نیفتاده بود بدون‌تردید عراق به ما حمله نمی‌کرد. منتها نحوه‌ای که من به انقلاب اسلامی نگاه می‌کنم، با رویکرد و نگاه دیگران کاملا متفاوت است. انقلاب اسلامی به اشکال مختلف در به وجودآمدن جنگ موثر بود. اولین تاثیر آن این بود که در جریان انقلاب، ارتش آسیب دید بنابراین آن عامل اصلی که جلو حمله صدام را در سال1975 به ایران گرفته بود، دیگر نبود. دوم رژیم صدام یک رژیم چپ‌گرا، سوسیالیستی و ضدغربی بود، بنابراین با رژیم شاه که متحد آمریکا و غرب بود ذاتا در تضاد بود. جدای از اختلافات مرزی، دلیل مهم دیگر رویارویی میان ایران و عراق در زمان شاه، جهت‌گیری‌های سیاسی متضاد دو رژیم حاکم بر آن کشور‌ها بود. همان‌طور که گفتم صدام ضدغربی، ضدآمریکایی، ضد رژیم‌های محافظه‌کار عرب، سوسیالیست، چپ‌گرا، ناسیونالیست و متحد استرتژیک روسیه در خاورمیانه بود. درحالی‌که رژیم شاه ضدچپ، ضدکمونیسم، متحد آمریکا و غربگرا بود. بنابراین دو رژیم، تضاد بنیادی با یکدیگر داشتند.
انقلاب ایران هم ضدآمریکا، ضدغرب، چپ‌گرا و ضداسراییل بود. با وجود این، دو رژیم حاکم بر ایران و عراق باید بعد از انقلاب ایران با یکدیگر نزدیک و متحد می‌شدند...
کاملا درست است. در عین حال یک نکته دیگر هم بود که به‌تدریج معلوم شد از وجوه اشتراک میان دو کشور خیلی پررنگ‌تر و تاثیرگذارتر بود؛ اسلامیت دولت ایران. رژیم حاکم بر عراق یک رژیم سکولار و در مواردی ضدمذهبی بود. در حالی‌که برای جمهوری اسلامی ایران، همه‌چیز در اسلام و در تشیع خلاصه می‌شد؛ به‌علاوه رهبر انقلاب اسلامی ایران هرگز رفتار رژیم صدام در دوران تبعید را فراموش نکرده بود.
نسبت به امام؟
نه رژیم صدام در مجموع کاری به امام تا دوران انقلاب نداشت در دوران انقلاب و آن هم به درخواست رژیم شاه بود که عراقی‌ها از امام خواستند از حمله و اظهارنظر در مورد رژیم شاه خودداری کنند و چون امام حاضر به سکوت در مورد رژیم شاه نشدند، عراقی‌ها از ایشان خواستند خاک عراق را ترک کنند. به‌جز این برخورد، مقامات عراقی در آن ۱۵سال تبعید در نجف کاری به امام نداشتند. اما به‌هرحال امام می‌دیدند رژیم صدام رژیمی سکولار است. برنامه‌های فرهنگی و غیراسلامی را در عراق می‌دیدند، برخی رفتارها و سختگیری‌ها را نسبت به روحانیون و مراجع شیعی عراقی می‌دیدند و به واسطه مجموعه فضای غیرمذهبی حاکم بر عراق مخالف رژیم صدام بودند.
عراق جمعیت بزرگ شیعه دارد که در حدود 60درصد جمعیت آن را تشکیل می‌دهد. رژیم صدام یک رژیم پلیسی - امنیتی - خشن و به‌شدت سرکوبگر بود. صدام هیچ تحملی نسبت به منتقدان نداشت چه رسد به ناراضیان و مخالفان. سرکوب و کنترل بالطبع شامل آن 60درصد شیعه هم می‌شد.
شیعیان عراق مخالف رژیم صدام بودند؟
لزوما نه. گروهی با رژیم صدام همکاری داشتند همچنان‌که سنی‌ها و کردها هم خیلی‌هایشان با رژیم صدام همکاری می‌کردند و به‌هرحال در دوران صدام آرام زندگی می‌کردند. شیعیان مخالف و ناراضی به دوگروه تقسیم می‌شدند؛ یک گروه شیعیان مخالف سکولار، لیبرال و این تیپ جریانات بودند که بیشتر هم در اروپا و آمریکا در تبعید بودند. گروه بعدی که بسیار گسترده‌تر ‌بودند، شامل جریانات مذهبی می‌شدند؛ مثل حزب الدعوه یا مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق و... .
بسیاری از اینها البته بعد از انقلاب اسلامی و در جریان جنگ به وجود آمدند. ولی اعضا و طرفداران این جریانات قبل از انقلاب ایران هم بودند. اتفاقی که افتاد این بود که انقلاب اسلامی که در ایران به پیروزی رسید، این باعث یک تکان یا یک زلزله در میان شیعیان یعنی جریانات سیاسی شیعه مخالف صدام در عراق شد.
موضع ایران در میان تحرک شیعیان عراق چه بود؟
طبیعی است که ایران همه‌جوره به آنان یاری می‌رسانید تا علیه رژیم صدام به‌پاخیزند.
یعنی پس از پیروزی انقلاب ما به گروه‌های شیعی عراق کمک می‌کردیم تا علیه رژیم صدام به‌پاخیزند.
واقعیت این است که ما هرچه می‌توانستیم برای قیام شیعیان عراق علیه حکومت صدام از آنان دریغ نمی‌کردیم.
عراقی‌ها چه می‌کردند؟
طبیعی است که آنها هم بیکار ننشسته بودند و مثل ما با مخالفان انقلاب تماس گرفته بودند و از آنان حمایت می‌کردند تا علیه انقلاب عملیات انجام دهند.
عراقی‌ها از کدام مخالفان انقلاب حمایت می‌کردند؟
از همه؛ هرکس که مخالف انقلاب ایران بود، از طرف عراقی‌ها حمایت می‌شد. مخالفان انقلاب در ابتدا شامل سلطنت‌طلب‌ها می‌شد. یعنی عوامل رژیم سابق بالاخص برخی از فرماندهان نظامی که هنوز امیدوار بودند از طریق انجام عملیات نظامی و چیزی شبیه کودتا بتوانند رژیم اسلامی را سرنگون کنند.
به‌جز سلطنت‌طلب‌ها دیگر کدام گروه‌ها با عراق همکاری می‌کردند؟
در ابتدا فقط سلطنت‌طلب‌ها بودند اما بعدها که درگیری‌ها و اختلافات سیاسی در ایران به وجود آمد برخی از گروه‌های سیاسی که قبلا از انقلاب حمایت می‌کردند هم به سلطنت‌طلب‌ها و نظامیان طرفدار شاه اضافه شدند. ازجمله و با کمال تاسف برخی از کردهای ایرانی و متاسفانه سازمان مجاهدین خلق (منافقین) و برخی از گروه‌های مارکسیستی هم به این لیست اضافه شدند. البته مجاهدین بعدها یعنی بعد از ۳۰خرداد 60 که اعلام مبارزه مسلحانه علیه نظام اسلامی کردند به طرف صدام رفتند. تا قبل از آن و بالاخص در یکی، دوسال اول انقلاب با رژیم صدام ارتباطی نداشتند.
ما چطور؟ به جز گروه‌های شیعه آیا با سایر مخالفان صدام ارتباط برقرار کردیم؟
بله ما هم عملا از هر گروه و جریان مخالف صدام حمایت می‌کردیم، از جمله و مهم‌ترین آنها کردهای عراقی بودند.
یعنی همین طالبانی‌ها و بارزانی‌ها؟
بله، آقای جلال طالبانی که رییس‌جمهور بعدی عراق شدند به‌علاوه اتحادیه میهنی و حزب دموکرات کردستان که الان در منطقه اقلیم کردستان عراق قدرت دستشان است.
اختلافات میان ایران و عراق در زمان شاه در اوایل دهه1350 خیلی جدی شد. رژیم شاه خیلی جدی، موثر و همه‌جانبه از کرد‌های عراقی، یعنی همان بارزانی‌ها و طالبانی‌ها علیه رژیم صدام حمایت می‌کرد. رهبر کرد‌ها، ژنرال ملامصطفی بارزانی بود؛ پدر ادریس و مسعود بارزانی. بعد از آنکه میان شاه و صدام‌حسین توافق الجزایر در سال1353 به وجود آمد، رهبران کردها از جمله بارزانی و طالبانی به ایران آمدند. شاه آنها را در منطقه عظیمیه کرج اسکان داد. بعد از انقلاب، کردهای عراقی را مسلح کردیم و آنان مجددا شروع به مبارزه علیه صدام کردند.
با وجود همه آن اختلافات و دشمنی‌ها می‌شد جلوی جنگ را گرفت؟
ببینید اینکه آیا می‌شد یا نه یک بحث است. شاید می‌شد، شاید نمی‌شد. اما یک نکته، رژیم عراق بارها و بارها ایران را متهم می‌کرد که به «تروریست»‌های عراقی کمک کرده و امکانات در اختیارشان گذاشته‌اند. برخی ترورها و سوءقصد‌ها علیه مقامات عراقی صورت گرفت که بغداد تهران را در حمایت و دست‌داشتن در آن عملیات متهم می‌کرد؛ از جمله آنها طرح ترور ناموفق صدام بود.
به هر حال شیعیان مبارز عراقی مورد حمایت ما بودند. ببینید ما هم اگر هیچ‌کاری نمی‌کردیم و هیچ حمایتی از شیعیان مبارز عراقی به‌عمل نمی‌آوردیم، نفس انقلاب و اتفاقاتی که در ایران رخ داده بود همانطور که اشاره شد باعث روحیه‌یافتن، شور و شوق و هیجان زیادی در میان شیعیان عراقی شده بود. به هرحال من معتقدم که امکان جلوگیری از جنگ بود؛ یا دست‌کم جنگ اجتناب‌ناپذیر نبود و می‌شد جلوی آن گرفته می‌شد. واقع مطلب این است که صدام کاملا احساس خطر می‌کرد و فکر می‌کرد که انقلابیون ایران یا رژیم جدید اسلامی ایران مصمم به سرنگونی و از بین‌بردن رژیم او هستند.
بعد از سقوط صدام و روی‌کارآمدن دولت‌های جدید، چندبار مساله قرارداد1975 مطرح شد و عراقی‌ها نارضایتی خود را از آن اعلام کردند. به‌نظر می‌رسد که فقط صدام نبود که آن را قبول نداشت...
معتقدم که خیلی از عراقی‌ها اعم از شیعه یا سنی هم آن را قبول ندارند منتها چون روابط میان ما خوب است فعلا کسی به قرارداد1975 کاری ندارد اما اگر روزی روابط‌مان تیره شود، مطمئن باشید یکی از مسایلی که روی آب خواهد آمد همان توافق الجزایر است. ما یکسری اختلافات مرزی با عراقی‌ها داریم که عرض کردم قدمت آنها به دوران صفویه و امپراتوری عثمانی در 500سال پیش می‌رسد. اروند‌رود جایی که به خلیج‌فارس می‌ریزد خیلی عریض می‌شود؛ ما در شرق آن هستیم و عراق در غرب. مثل بسیاری از کشورهای دیگر که مرزشان رودخانه است این سوال مطرح بوده که مرز میان دو کشور از کجاست و چون این مرافعه بارها میان کشورهای مختلف پیش آمده، یک قاعده یا فرمول بین‌المللی توسط یک آلمانی ابداع شد و کشور ما هم آن را پذیرفته به‌نام «تالوگ» یا «خط‌القعر». به این معنا که مرز میان دو کشور همجوار یک رودخانه درعمیق‌ترین قسمت آن است، یعنی مرز میان ما و عراق در عمیق‌ترین نقطه شط‌العرب قرار دارد. مشکل اینجاست که این وضعیت کاملا به ضرر عراقی‌هاست، برای اینکه ساحل سمت عراق شیب خیلی تندی دارد و به‌فاصله کوتاهی از ساحل عراق به عمیق‌ترین نقطه می‌رسد. درحالی‌که شیب طرف ساحل ایران خیلی آرام است و ده‌ها متر که جلو بیاییم تازه می‌رسیم به عمیق‌ترین نقطه، یعنی بخش عمده‌ای از اروندرود برحسب قاعده یا فرمول بین‌المللی «تالوگ» به ما می‌رسد. عراقی‌ها این را قبول نکردند و همواره همه اروند‌رود را از آن خود می‌دانند. باز برحسب مقررات بین‌المللی اگر آبراهه‌ای به کشور شما تعلق داشته باشد، کشتی‌های خارجی‌ای که می‌خواهند از آن آبراهه یا رودخانه یا کانال عبور کنند بایستی پرچم کشور شما را روی کشتی‌شان نصب کنند در طول مدتی که در آن آبراهه قرار دارند، با بالاگرفتن اختلافات میان رژیم شاه و صدام در سال1353، صدام دستور داد اگر کشتی هنگام عبور از اروند‌رود پرچم عراق را نزند، متجاوز محسوب شده و عراق آن را توقیف خواهد کرد. شاه هم بلافاصله دستور داد تا شماری از کشتی‌های ایران از منتها‌الیه جنوب اروند‌رود به‌سمت شمال آن حرکت کنند و فقط هم پرچم ایران را بزنند. در عین حال به نیروی هوایی ایران دستور داد هر شناور عراقی که قصد توقف و نزدیک‌شدن به کشتی‌های ایران را داشتند، نیروی هوایی به آنها حمله‌ور شود. در عین حال فرمانده نیروی زمینی که سرلشکر مین‌باشیان بود چندین‌لشکر پیاده و زرهی را به سمت خوزستان حرکت داد. عراقی‌ها هیچ واکنشی نشان ندادند اما یک جرقه یا یک حادثه ساده می‌توانست منجر به جنگ میان ما و عراق شود. الجزایری‌ها وساطت کردند و شاه و صدام در الجزایر توافق معروف به 1975 را امضا کردند.
یعنی عراقی‌ها فرمول «تالوگ» را پذیرفتند؟
بله و نه. چون عراق از نظر تاریخی خود را وارث امپراتوری عثمانی می‌داند و معتقد است شط‌العرب همواره تعلق به عثمانی داشته. بنابراین اختلافی وجود ندارد که از طریق تالوگ حل‌وفصل شود. فرمول تالوگ را به واسطه قدرت نظامی ارتش شاه پذیرفتند. اما مشکلات همچنان میان دوکشور باقی ماند.
به موضوع قبل بازگردیم. شما معتقدید صدام از همان ابتدای انقلاب درصدد حمله به ایران نبود؟
به‌نظر من نبود. اگر می‌بود در سال58 وضع داخلی ایران خیلی به‌هم‌ریخته‌تر بود تا شهریور1359. صدام از جاهایی به‌تدریج کاملا احساس خطر و ترس از انقلاب ایران می‌کرد. از یک جاهایی شروع کرد ترسیدن از اهداف و انگیزه‌هایی که فکر می‌کرد رهبران ایران در مورد عراق و رژیمش در سر دارند و به‌تدریج به سمت رویایی نظامی با ایران رفت. محاسباتش هم در مورد ایران ازنظر خودش درست بود. اینکه میان مسوولان ایران اختلافات جدی وجود دارد؛ ارتش مقتدر و باصلابت هم آسیب دیده. آمریکایی‌ها در جریان حل‌وفصل مساله گروگانگیری و آزادکردن دیپلمات‌هایشان عملا با ایران به بن‌بست رسیده بودند. روابط ایران با آمریکا و اروپا برخلاف اوایل انقلاب خیلی سرد و پر از دشمنی شده بود؛ بنابراین صدام فکر می‌کرد اگر به ایران حمله کند، نه آمریکایی‌ها، نه اروپایی‌ها و نه هیچ قدرت مهم دیگر بین‌المللی خیلی اعتراض نخواهد کرد.
و شما فکر می‌کنید محاسباتش درست بود؟
او یک نکته بنیادی را پیش‌بینی نکرده بود.
کدام نکته؟
او حمایت و پشتیبانی گسترده مردم از انقلاب را یا اساسا ندیده بود یا آن را بسیار دست‌کم گرفته بود. حمله به ایران و اشغال بخش‌های وسیعی از کشور باعث شد تا مردم اسلحه به دست گرفته و به سوی جبهه‌ها بشتابند، یعنی در حقیقت حمله عراق به ایران باعث شد، انسجامی که در دوران انقلاب به وجود آمده بود، یک‌بار دیگر احیا شود.
کاملا همه در محکومیت عراق و ضرورت دفاع از کشور و عقب‌راندن عراق از مناطق کشور که اشغال کرده بود، همصدا بودند. از ملی- مذهبی‌ها گرفته تا چپ‌ها، تا مارکسیست‌ها، اسلامگرایان، لیبرال‌ها، بسیاری از کردها، حتی خیلی از نظامیان رژیم شاه که در زندان بودند و منتظر محاکمه، با اصرار زیاد راهی جبهه‌ها شدند.
خیلی‌ها داوطلب شدند و به جنگ رفتند. واقعا دلیل آنها چه بود؟ برای اینکه یک دشمن خارجی حمله کرده بود رفتند، به‌خاطر اسلام یا به‌خاطر ایران رفتند؟
همه اینها بود. اما من اگر بخواهم از میان همه آن انگیزه‌ها، یکی را به‌عنوان نیرومندترین و متداول‌ترین انتخاب کنم بدون تردید انگیزه دینی یا اسلامی بود. پررنگ‌ترین و اصلی‌ترین انگیزه مذهب بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.