روزنوشتهای «هاله سحابی» از مددکاری در جبههها
اینجا همهچیز عجیب است
جنگ هشتساله ایران و عراق، داستانی است که به تعداد همه ایرانیانی که آن را لمس کردهاند، میتواند روایتهای گوناگونی داشته باشد. روایتهایی که شاید نابترین آنها برای درک همه آنچه در آنروزها بر فضای کشور حاکم بوده، روزنگاریهای حاضران در عرصههای جنگ است. نوشتههایی که در هنگام نگارش، شاید تنها شرحاحوال و مشاهدات یکفرد از رویدادهای روزانه او بوده و حالا تبدیل به اسنادی شدهاند که با تورق آنها میتوان تصویری از فضای آنروزها بهدست آورد. در این میان یکی از روزنگاریهای برجایمانده از دوران جنگ، خاطرات هاله سحابی است. کسی که بهعنوان پرستار داوطلب به اردوگاه «آزادی» در رامهرمز میرود و از نظرات مردمی که گلایه دارند، میگوید و از نوروزی که به توزیع هدیه بین مردم میگذرد. او در روزنگاریهایش از سالهای 59 و 60، حتی از بازتاب وقایع 30خرداد60 در اردوگاهها تصویری ارایه میکند. اما وقتی در آستانه نوروز 61، بار دیگر به مناطق جنگی سفر میکند، نوشتههایش، رنگ و بویی دیگر دارد. روزهایی که در زندگی شخصی او، مقطع آغاز زندگی مشترک با تقی شامخی است و در عرصه اجتماعی و سیاسی نگاههای دیگری به جامعه حاکم شده است. هاله
سحابی در آستانه نوروز61 و قبل از سفر به منطقه جنگی، وصیتنامه خود را مینویسد: «اینک به امید فلاح به حج آمدهام، همانطور که هرچند گاه توفیقی به دست میآمد و از محیط خودم و از آن پوسته سرد مصرفی بیرون میآمدم. حال این حج کوچک در میان آنهایی که اسماعیل خود را به قربانگاه میبرند به من اخلاص میآموزد... خدایا! اخلاص. من میدانم که اخلاص چگونه این موجود نسبی را به مطلق میبرد... من اینجا میخواهم اسماعیل را برای خدا قربانی کنم... خدایا در این راه ترس و بزدلی را از من دور ساز و جانم را در پیشم ناچیز بگردان. شهامت و صداقت به روحم عطا کن و استقامت را براین قلب بیقرارم ببخش... اگر در این راه، در این جبهههای غرب و جنوب توفیق شهادت نصیب من شد، سلام و تشکر مرا به پدر بزرگوار و مادر باگذشتم که همه آموختههای خود را مدیون آنان هستم، برسانید...»
هاله و دوستانش روز جمعه 28اسفند 60، به منطقه میرسند و او درباره اتفاقات این روز، در خاطراتش چنین مینویسد:
«این آخرین روزهای سال به انتظار سپری شده اما امروز بالاخره راهی شدیم. عیدنوروز ماندن در تهران اگرچه نعمت بودن پیش خانواده را دارد، اما برای من که بهدنبال قطرهای اخلاص که ببارد و سبز کند و برویاند و به فلاح برساند، میگردم، این سفر امید خواهد بود. بالاخره صبحزود در خیابان منتظر اکرم بودم و برای مشکوکنبودن در صف نان بربری ایستادم و بالاخره گرفتم. بچهها آمدند و رفتیم. بعد از صرف حلیم در قهوهخانه، به محل قرار رسیدیم. خوشبختانه همه آماده بودند و سوار شدیم. خانمی بود که دایم از اینکه شما با ما نیستید، حجابتان درست نیست، حق آمدن به جبهه ندارید یا جای من یا جای شما، آنقدر خواند و خواند که ما از گاو پیشانیسفیدبودن خود پاک پکر بودیم. آخرش به ما مقنعه دادند و ما هم گوش کردیم. هرچه از مقاصد دختران گروهها نقل کردند و نامهپراکنیشان در جبههها، به خود نگرفتیم و بهروی خود نیاوردیم. اکرم که عین قوم شوهر پذیرایی و تعارف میکرد که خط اول را از دست ندهیم. خوشبختانه که دختر دیگری بود از خودشان که وجود ما را توجیه میکرد. آقای توسلی و چیلدرن هم سعی زیاد کردند که موضوع منتفی شود. خلاصه راه طولانی با شوق گذشت، تا نصفه راه کامیونها از راه ساوه و ما از کرج رفتیم. کامیون محموله اصلی جنس برای جبههها را داشت و چیلدرن هم با کامیونها بود... اوضاع طوری بود که هیچ تماسی حتی سلاموعلیک وجود نداشت. من همهاش ترسم از اجرای دقیق مسایل فقهی بود. خوشبختانه شری و اکرم که تازه مصاحبه کرده بودند، خیلی وارد بودند و حتی اظهارفضل میکردند. بعدازظهر چیلدرن جایش را با توسلی عوض کرد و مراقبت غیرمستقیم از ما را بهعهده گرفت... شب به «باختران» رسیدیم و در سپاهپاسداران توقف کردیم. زنها رفتند نمازخانه و آنجا شب سردی گذشت، ولی گرم از حضور در جمع دوستان جبههای... و اکرم هم از پذیرایی غافل نبود.»
اما یکی از روایتهای جالب در خاطرات هاله، روز اول سال و سرکشی هاله و دوستان و همسرش به رزمندگان است. روزی که رزمندگان از دیدن این دختران در خطمقدم و دریافت «عیدی» از آنها شوکه میشوند و هاله اینگونه آن را روایت میکند:
«بالاخره بعد از کشمکش آمدن یا نیامدن جوانها راضی شدند و در یک لندرور 11نفری جا شدیم. یعنی بالاخره توانستند در را ببندند. جای دستوپاهامان گم شده بود و در هر تکان دستاندازها بعد از مختصری پرواز، سقوط دردناکی پیش میآمد. هرچند یکبار شهرزاد را بلند میکردم و پایم را به اندازه یک انگشت جابهجا میکردم... .
بستههای عیدی را هم در عقب روی پای ما گذاشته بودند. از جاده خاکی گذشتیم و به جایی رسیدیم که تانکها از دور نمایان بود. آنجا «کمپ اوازین» بود، یعنی پشتیبانی جبهه «اوازین.» وقتی سربازها جمعی از خواهران چادری و برادرها را دیدند تعجب کرده بودند... هرکدام عیدی به دست؛ به یکی سلام کردیم و تبریک گفتیم. خانمهای گروه حرفهایی و دعاهایی برایشان گفتند، ولی همه جا ما شنونده بودیم و باید رویمان را خیلی چخماقی میگرفتیم... آقای روحانی سخنرانی کرد، عکس دستهجمعی بسیار گرفتند. بعضی از سربازها متاثر میشدند. حاجآقا هم همچنان قیافه غمناک داشت. تقی همه را میبوسید و سلام میکرد... آقای توسلی با یک کلاه پشمی همهجا نمایان بود. بچهها از تیپ کاراکتر شلوغ و ساده او خوششان میآید. من هم خیلی دوستش دارم. خلاصه او هم از همه عکس میگرفت. دوباره به ماشین رفته و به همان ترتیب با نظم کمتری سوار شدیم. ماشین با تکانهای شدید از گردنههای پیچدرپیچ بالا رفت و در جایی ایستاد.
گیج و منگ پیاده شدیم، دیدیم در دامنه کوه سنگر کنده و کیسه شن گذاشتهاند و با دیدن ما از بالای کوه عدهای پاسدار خوشحال و متعجب سراسیمه پایین میآمدند. اینجا جبهه «اوازین» بود. اینها پاسدار بودند و خیلی اظهار خوشوقتی کردند. چشمهاشان معصوم و شاد بود. مسجد کوچکی از چوبهای مهمات ساخته بودند.
یک خودرو حامل چندسرباز که راهی جبهه بودند، آمد و همه داد زدند جان شما جان امام. شعار دادیم برای آنها و آنها برای ما دادند... یکنفر کوچکاندام بود. تقی همه را بوسید. نفر دیگر متاثر بود و گریه میکرد... و آنها هم گریه میکردند. اما این کوچکخان خیلی حرف میزد. نمیدانم چه میگفت. طبق معمول ما شنونده حرفهای خانم محمودی بودیم که قربانصدقه میرفت. دم خمپارهانداز عکس گرفتیم و قاچاقی به هوای ورود به دانشگاه چند عکس دستهجمعی و با روحانی گرفتیم. البته با آن روی چخماقی هیچی معلوم نبود. موقعرفتن بعد از دادن عیدیها، کوچکخان به تقی گفت آقای دکتر ناهار پیش ما بمانید و او هم جوابی داد، فکر کردم او را شناخت... من به رانندهمان گفتم اهل گیلانغربی؟ گفت آری. از او سراغ آقای عزیزی (مجروح بیمارستان) را گرفتیم و او گفت برادرزاده اوست و پیش خودش زندگی میکند. خیلی خوشحال شدم، جلو خندهام را نمیگرفتم.
در این دنیای به این وسعت، آدم آشنا را که ببیند حال دیگری دارد. بچهها هم خوشوقت شدند. آن ماشاءالله عزیزی هم که در بیمارستان کرمانشاه دیده بودم و امام زمان(عج) را در جبههها دیده بود پسرعموی اوست. قرار شد ما را پیش او ببرد... دوباره سوار شدیم و تکانتکان رسیدیم به جبهه پشتیبانی «چغالوند.» کوه چغالوند خیلی زیبا بود. سنگرهای اینجا کلا در پیچواپیچ کوه بود. در این جبهه افراد ساده و لهجهداری به نظر آمدند. در حین دیدار ما، عدهای از کوه سرازیر شدند؛ رنگ لباسشان نارنجی بود و اهل شاهرود بودند... با آنها حرفهایی زدم از محیط خوبشان و اخلاص... خیلی ساده بودند و مال بسیج بودند. بیسیمچی و قبضهچی بودند و چندماهی بود از خانواده خبر نداشتند. باز هم چند شعار دادند. فرماندهشان خیلی کوچک بود و بهخاطر شجاعت، فرمانده شده بود؛ واقعا عجیب بود که او با این کوچکی فرمانده یک جمع بود... اینجا همهچیز عجیب است. همه، انسانهای خالص و خوبند و من خجل و بهتزده بودم... دوباره سوار شدیم و جیپ ارتفاعات را بالا رفت. دیگر به جایی رسیدیم که کوه بلندی پیشاپیش بود و جوی زیبا و کمآبی جاری بود و در روی کوه سنگر ساخته بودند و جمعیت زیادی سرباز و پاسدار و بسیج آنجا بودند که پایین آمدند. سه یابو یا استر به درختها بسته بودند برای حمل بار. از آن بالا یک روحانی پایین میآمد که بعد فهمیدم نماینده مجلس بود... میگفتند خطر است و ما زنها را به داخل سنگری آن بالا هدایت کردند. سنگر نقلی و تمیز بود و مقداری دعا و عکس به دیوار چسبیده بود. روی پتو شیرینی و چند میوه بود... خیلی قشنگ بود. چند تا از سربازها داخل آمدند، حرف زدند. اظهار خوشحالی و تشکر کردند. سربازی گفت، هماهنگی بسیار بین سپاه و ارتش هست. چشم تفرقهاندازها کور. همهجا بهخصوص در جمع ما زنها، بنیصدر لعنت میشد و همهجا هم هماهنگی بین ارتش و سپاه به چشم میخورد. همه در کنار هم بودند. مدتی گذشت. تقی به جمع وارد شد و خانم شیخالاسلام گزارش داد و حرفهایش را زد. بعد تقی چندکلمه حرف زد که رفته بودند با موتور خطمقدم و آنجا برادران درگیری داشتند و نمیتوانستند جایشان را رها کنند. گویا خطر آنجا زیاد بود. دلم ریخت که چرا ما به آنجا نرفتیم؟ ... خلاصه گفت: سلام رساندند. دو نفر از آن جبهه آمدند و پیامهایی دادند. یکنفرشان عکس میگرفت. عدهای نامه و پول برای خانواده فرستادند. تقی با خیلیهایشان حرف زد و آشنا شد. من به هر حال با چندنفر صحبت کردم. اینجا قعر چغالوند بود، جبهه عطاءالله و از همه پرجمیعتتر بود. کل منطقه دار بلوط نام داشت. بعد از آن پایین آمدیم و سوار شدیم. راه برگشت همیشه سختتر است و طولانیتر بهنظر میرسد.
در راه برگشت جبهه دیگری به نام گردان تانک ارتش دیدیم که متاسفانه دیگر عیدی برای دادن نداشتیم و برای عیدی پولی به آنها دادند... ظهر از کنار منزل آقای عزیزی رد شده و به خانه رسیدیم. سبزیپلو و ماهی صرف شد... ظرفهای مفصل را من، شری و خانم علوی شستیم و خسته و کوفته شدیم. عصر مقداری علافی بود. تقی هم خداحافظی کرد و به شیروان رفت. خواست مرا ببرد، ولی من انگیزهای نداشتم. ولی با آنکه معطل شدیم ما را نبردند منزل آقای عزیزی. بیمارستان مجروحی نداشت که با آمبولانس یکمرتبه پنجنفر آوردند؛ سه شهید و چندنفر زخمی. ناخودآگاه دیگر دلمان برای هریک میزند، همانهایی که صبح دیدم نبودند؟ ... با خانمها دستهجمعی رفتیم منزل آقای شاهمرادی که آدرس را یاد گرفته بودیم. آقای عزیزی خودمان، چوپانی میکرد و گوسفندهای چاقوچله وسط کوچه پهن ولو بودند... وقتی رفتیم، تاریک بود و چراغنفتی در اتاق روشن بود. خانه بزرگ ولی ساده بود، هیچ فرشی نداشت، روی طاقچه هیچ نبود. دور هم نشستیم. اکرم، من و شهرزاد سوال کردیم، احوال پرسیدیم و سربهسر گذاشتیم. او هم میخندید. دستوپای مصنوعیاش معلوم بود، ساعتی به دست مصنوعی بسته بود. خانه چهارجایش توپخورده بود. عمویش برای همه حرف میزد و از غنیمتهایش میگفت. خانم محمودی جانماز قیمتی از او گرفت. عمویش حتی اورکت را هم از عراقیها گرفته بود. خیلی فهمیده و خیلی آقا بود. پسرش شهید شده، پسرعمویش همان ماشاءالله بود... خیلی خوشحال شدند. ما زود رفتیم... در خانه شام سادهای خوردیم. موقع چای حرف عیدی شد. من هم به همه 10تومانی عیدی دادم.»
هاله و دوستانش روز جمعه 28اسفند 60، به منطقه میرسند و او درباره اتفاقات این روز، در خاطراتش چنین مینویسد:
«این آخرین روزهای سال به انتظار سپری شده اما امروز بالاخره راهی شدیم. عیدنوروز ماندن در تهران اگرچه نعمت بودن پیش خانواده را دارد، اما برای من که بهدنبال قطرهای اخلاص که ببارد و سبز کند و برویاند و به فلاح برساند، میگردم، این سفر امید خواهد بود. بالاخره صبحزود در خیابان منتظر اکرم بودم و برای مشکوکنبودن در صف نان بربری ایستادم و بالاخره گرفتم. بچهها آمدند و رفتیم. بعد از صرف حلیم در قهوهخانه، به محل قرار رسیدیم. خوشبختانه همه آماده بودند و سوار شدیم. خانمی بود که دایم از اینکه شما با ما نیستید، حجابتان درست نیست، حق آمدن به جبهه ندارید یا جای من یا جای شما، آنقدر خواند و خواند که ما از گاو پیشانیسفیدبودن خود پاک پکر بودیم. آخرش به ما مقنعه دادند و ما هم گوش کردیم. هرچه از مقاصد دختران گروهها نقل کردند و نامهپراکنیشان در جبههها، به خود نگرفتیم و بهروی خود نیاوردیم. اکرم که عین قوم شوهر پذیرایی و تعارف میکرد که خط اول را از دست ندهیم. خوشبختانه که دختر دیگری بود از خودشان که وجود ما را توجیه میکرد. آقای توسلی و چیلدرن هم سعی زیاد کردند که موضوع منتفی شود. خلاصه راه طولانی با شوق گذشت، تا نصفه راه کامیونها از راه ساوه و ما از کرج رفتیم. کامیون محموله اصلی جنس برای جبههها را داشت و چیلدرن هم با کامیونها بود... اوضاع طوری بود که هیچ تماسی حتی سلاموعلیک وجود نداشت. من همهاش ترسم از اجرای دقیق مسایل فقهی بود. خوشبختانه شری و اکرم که تازه مصاحبه کرده بودند، خیلی وارد بودند و حتی اظهارفضل میکردند. بعدازظهر چیلدرن جایش را با توسلی عوض کرد و مراقبت غیرمستقیم از ما را بهعهده گرفت... شب به «باختران» رسیدیم و در سپاهپاسداران توقف کردیم. زنها رفتند نمازخانه و آنجا شب سردی گذشت، ولی گرم از حضور در جمع دوستان جبههای... و اکرم هم از پذیرایی غافل نبود.»
اما یکی از روایتهای جالب در خاطرات هاله، روز اول سال و سرکشی هاله و دوستان و همسرش به رزمندگان است. روزی که رزمندگان از دیدن این دختران در خطمقدم و دریافت «عیدی» از آنها شوکه میشوند و هاله اینگونه آن را روایت میکند:
«بالاخره بعد از کشمکش آمدن یا نیامدن جوانها راضی شدند و در یک لندرور 11نفری جا شدیم. یعنی بالاخره توانستند در را ببندند. جای دستوپاهامان گم شده بود و در هر تکان دستاندازها بعد از مختصری پرواز، سقوط دردناکی پیش میآمد. هرچند یکبار شهرزاد را بلند میکردم و پایم را به اندازه یک انگشت جابهجا میکردم... .
بستههای عیدی را هم در عقب روی پای ما گذاشته بودند. از جاده خاکی گذشتیم و به جایی رسیدیم که تانکها از دور نمایان بود. آنجا «کمپ اوازین» بود، یعنی پشتیبانی جبهه «اوازین.» وقتی سربازها جمعی از خواهران چادری و برادرها را دیدند تعجب کرده بودند... هرکدام عیدی به دست؛ به یکی سلام کردیم و تبریک گفتیم. خانمهای گروه حرفهایی و دعاهایی برایشان گفتند، ولی همه جا ما شنونده بودیم و باید رویمان را خیلی چخماقی میگرفتیم... آقای روحانی سخنرانی کرد، عکس دستهجمعی بسیار گرفتند. بعضی از سربازها متاثر میشدند. حاجآقا هم همچنان قیافه غمناک داشت. تقی همه را میبوسید و سلام میکرد... آقای توسلی با یک کلاه پشمی همهجا نمایان بود. بچهها از تیپ کاراکتر شلوغ و ساده او خوششان میآید. من هم خیلی دوستش دارم. خلاصه او هم از همه عکس میگرفت. دوباره به ماشین رفته و به همان ترتیب با نظم کمتری سوار شدیم. ماشین با تکانهای شدید از گردنههای پیچدرپیچ بالا رفت و در جایی ایستاد.
گیج و منگ پیاده شدیم، دیدیم در دامنه کوه سنگر کنده و کیسه شن گذاشتهاند و با دیدن ما از بالای کوه عدهای پاسدار خوشحال و متعجب سراسیمه پایین میآمدند. اینجا جبهه «اوازین» بود. اینها پاسدار بودند و خیلی اظهار خوشوقتی کردند. چشمهاشان معصوم و شاد بود. مسجد کوچکی از چوبهای مهمات ساخته بودند.
یک خودرو حامل چندسرباز که راهی جبهه بودند، آمد و همه داد زدند جان شما جان امام. شعار دادیم برای آنها و آنها برای ما دادند... یکنفر کوچکاندام بود. تقی همه را بوسید. نفر دیگر متاثر بود و گریه میکرد... و آنها هم گریه میکردند. اما این کوچکخان خیلی حرف میزد. نمیدانم چه میگفت. طبق معمول ما شنونده حرفهای خانم محمودی بودیم که قربانصدقه میرفت. دم خمپارهانداز عکس گرفتیم و قاچاقی به هوای ورود به دانشگاه چند عکس دستهجمعی و با روحانی گرفتیم. البته با آن روی چخماقی هیچی معلوم نبود. موقعرفتن بعد از دادن عیدیها، کوچکخان به تقی گفت آقای دکتر ناهار پیش ما بمانید و او هم جوابی داد، فکر کردم او را شناخت... من به رانندهمان گفتم اهل گیلانغربی؟ گفت آری. از او سراغ آقای عزیزی (مجروح بیمارستان) را گرفتیم و او گفت برادرزاده اوست و پیش خودش زندگی میکند. خیلی خوشحال شدم، جلو خندهام را نمیگرفتم.
در این دنیای به این وسعت، آدم آشنا را که ببیند حال دیگری دارد. بچهها هم خوشوقت شدند. آن ماشاءالله عزیزی هم که در بیمارستان کرمانشاه دیده بودم و امام زمان(عج) را در جبههها دیده بود پسرعموی اوست. قرار شد ما را پیش او ببرد... دوباره سوار شدیم و تکانتکان رسیدیم به جبهه پشتیبانی «چغالوند.» کوه چغالوند خیلی زیبا بود. سنگرهای اینجا کلا در پیچواپیچ کوه بود. در این جبهه افراد ساده و لهجهداری به نظر آمدند. در حین دیدار ما، عدهای از کوه سرازیر شدند؛ رنگ لباسشان نارنجی بود و اهل شاهرود بودند... با آنها حرفهایی زدم از محیط خوبشان و اخلاص... خیلی ساده بودند و مال بسیج بودند. بیسیمچی و قبضهچی بودند و چندماهی بود از خانواده خبر نداشتند. باز هم چند شعار دادند. فرماندهشان خیلی کوچک بود و بهخاطر شجاعت، فرمانده شده بود؛ واقعا عجیب بود که او با این کوچکی فرمانده یک جمع بود... اینجا همهچیز عجیب است. همه، انسانهای خالص و خوبند و من خجل و بهتزده بودم... دوباره سوار شدیم و جیپ ارتفاعات را بالا رفت. دیگر به جایی رسیدیم که کوه بلندی پیشاپیش بود و جوی زیبا و کمآبی جاری بود و در روی کوه سنگر ساخته بودند و جمعیت زیادی سرباز و پاسدار و بسیج آنجا بودند که پایین آمدند. سه یابو یا استر به درختها بسته بودند برای حمل بار. از آن بالا یک روحانی پایین میآمد که بعد فهمیدم نماینده مجلس بود... میگفتند خطر است و ما زنها را به داخل سنگری آن بالا هدایت کردند. سنگر نقلی و تمیز بود و مقداری دعا و عکس به دیوار چسبیده بود. روی پتو شیرینی و چند میوه بود... خیلی قشنگ بود. چند تا از سربازها داخل آمدند، حرف زدند. اظهار خوشحالی و تشکر کردند. سربازی گفت، هماهنگی بسیار بین سپاه و ارتش هست. چشم تفرقهاندازها کور. همهجا بهخصوص در جمع ما زنها، بنیصدر لعنت میشد و همهجا هم هماهنگی بین ارتش و سپاه به چشم میخورد. همه در کنار هم بودند. مدتی گذشت. تقی به جمع وارد شد و خانم شیخالاسلام گزارش داد و حرفهایش را زد. بعد تقی چندکلمه حرف زد که رفته بودند با موتور خطمقدم و آنجا برادران درگیری داشتند و نمیتوانستند جایشان را رها کنند. گویا خطر آنجا زیاد بود. دلم ریخت که چرا ما به آنجا نرفتیم؟ ... خلاصه گفت: سلام رساندند. دو نفر از آن جبهه آمدند و پیامهایی دادند. یکنفرشان عکس میگرفت. عدهای نامه و پول برای خانواده فرستادند. تقی با خیلیهایشان حرف زد و آشنا شد. من به هر حال با چندنفر صحبت کردم. اینجا قعر چغالوند بود، جبهه عطاءالله و از همه پرجمیعتتر بود. کل منطقه دار بلوط نام داشت. بعد از آن پایین آمدیم و سوار شدیم. راه برگشت همیشه سختتر است و طولانیتر بهنظر میرسد.
در راه برگشت جبهه دیگری به نام گردان تانک ارتش دیدیم که متاسفانه دیگر عیدی برای دادن نداشتیم و برای عیدی پولی به آنها دادند... ظهر از کنار منزل آقای عزیزی رد شده و به خانه رسیدیم. سبزیپلو و ماهی صرف شد... ظرفهای مفصل را من، شری و خانم علوی شستیم و خسته و کوفته شدیم. عصر مقداری علافی بود. تقی هم خداحافظی کرد و به شیروان رفت. خواست مرا ببرد، ولی من انگیزهای نداشتم. ولی با آنکه معطل شدیم ما را نبردند منزل آقای عزیزی. بیمارستان مجروحی نداشت که با آمبولانس یکمرتبه پنجنفر آوردند؛ سه شهید و چندنفر زخمی. ناخودآگاه دیگر دلمان برای هریک میزند، همانهایی که صبح دیدم نبودند؟ ... با خانمها دستهجمعی رفتیم منزل آقای شاهمرادی که آدرس را یاد گرفته بودیم. آقای عزیزی خودمان، چوپانی میکرد و گوسفندهای چاقوچله وسط کوچه پهن ولو بودند... وقتی رفتیم، تاریک بود و چراغنفتی در اتاق روشن بود. خانه بزرگ ولی ساده بود، هیچ فرشی نداشت، روی طاقچه هیچ نبود. دور هم نشستیم. اکرم، من و شهرزاد سوال کردیم، احوال پرسیدیم و سربهسر گذاشتیم. او هم میخندید. دستوپای مصنوعیاش معلوم بود، ساعتی به دست مصنوعی بسته بود. خانه چهارجایش توپخورده بود. عمویش برای همه حرف میزد و از غنیمتهایش میگفت. خانم محمودی جانماز قیمتی از او گرفت. عمویش حتی اورکت را هم از عراقیها گرفته بود. خیلی فهمیده و خیلی آقا بود. پسرش شهید شده، پسرعمویش همان ماشاءالله بود... خیلی خوشحال شدند. ما زود رفتیم... در خانه شام سادهای خوردیم. موقع چای حرف عیدی شد. من هم به همه 10تومانی عیدی دادم.»
جنگ هشتساله ایران و عراق، داستانی است که به تعداد همه ایرانیانی که آن را لمس کردهاند، میتواند روایتهای گوناگونی داشته باشد. روایتهایی که شاید نابترین آنها برای درک همه آنچه در آنروزها بر فضای کشور حاکم بوده، روزنگاریهای حاضران در عرصههای جنگ است. نوشتههایی که در هنگام نگارش، شاید تنها شرحاحوال و مشاهدات یکفرد از رویدادهای روزانه او بوده و حالا تبدیل به اسنادی شدهاند که با تورق آنها میتوان تصویری از فضای آنروزها بهدست آورد. در این میان یکی از روزنگاریهای برجایمانده از دوران جنگ، خاطرات هاله سحابی است. کسی که بهعنوان پرستار داوطلب به اردوگاه «آزادی» در رامهرمز میرود و از نظرات مردمی که گلایه دارند، میگوید و از نوروزی که به توزیع هدیه بین مردم میگذرد. او در روزنگاریهایش از سالهای 59 و 60، حتی از بازتاب وقایع 30خرداد60 در اردوگاهها تصویری ارایه میکند. اما وقتی در آستانه نوروز 61، بار دیگر به مناطق جنگی سفر میکند، نوشتههایش، رنگ و بویی دیگر دارد. روزهایی که در زندگی شخصی او، مقطع آغاز زندگی مشترک با تقی شامخی است و در عرصه اجتماعی و سیاسی نگاههای دیگری به جامعه حاکم شده است. هاله
سحابی در آستانه نوروز61 و قبل از سفر به منطقه جنگی، وصیتنامه خود را مینویسد: «اینک به امید فلاح به حج آمدهام، همانطور که هرچند گاه توفیقی به دست میآمد و از محیط خودم و از آن پوسته سرد مصرفی بیرون میآمدم. حال این حج کوچک در میان آنهایی که اسماعیل خود را به قربانگاه میبرند به من اخلاص میآموزد... خدایا! اخلاص. من میدانم که اخلاص چگونه این موجود نسبی را به مطلق میبرد... من اینجا میخواهم اسماعیل را برای خدا قربانی کنم... خدایا در این راه ترس و بزدلی را از من دور ساز و جانم را در پیشم ناچیز بگردان. شهامت و صداقت به روحم عطا کن و استقامت را براین قلب بیقرارم ببخش... اگر در این راه، در این جبهههای غرب و جنوب توفیق شهادت نصیب من شد، سلام و تشکر مرا به پدر بزرگوار و مادر باگذشتم که همه آموختههای خود را مدیون آنان هستم، برسانید...»
هاله و دوستانش روز جمعه 28اسفند 60، به منطقه میرسند و او درباره اتفاقات این روز، در خاطراتش چنین مینویسد:
«این آخرین روزهای سال به انتظار سپری شده اما امروز بالاخره راهی شدیم. عیدنوروز ماندن در تهران اگرچه نعمت بودن پیش خانواده را دارد، اما برای من که بهدنبال قطرهای اخلاص که ببارد و سبز کند و برویاند و به فلاح برساند، میگردم، این سفر امید خواهد بود. بالاخره صبحزود در خیابان منتظر اکرم بودم و برای مشکوکنبودن در صف نان بربری ایستادم و بالاخره گرفتم. بچهها آمدند و رفتیم. بعد از صرف حلیم در قهوهخانه، به محل قرار رسیدیم. خوشبختانه همه آماده بودند و سوار شدیم. خانمی بود که دایم از اینکه شما با ما نیستید، حجابتان درست نیست، حق آمدن به جبهه ندارید یا جای من یا جای شما، آنقدر خواند و خواند که ما از گاو پیشانیسفیدبودن خود پاک پکر بودیم. آخرش به ما مقنعه دادند و ما هم گوش کردیم. هرچه از مقاصد دختران گروهها نقل کردند و نامهپراکنیشان در جبههها، به خود نگرفتیم و بهروی خود نیاوردیم. اکرم که عین قوم شوهر پذیرایی و تعارف میکرد که خط اول را از دست ندهیم. خوشبختانه که دختر دیگری بود از خودشان که وجود ما را توجیه میکرد. آقای توسلی و چیلدرن هم سعی زیاد کردند که موضوع منتفی شود. خلاصه راه طولانی با شوق گذشت، تا نصفه راه کامیونها از راه ساوه و ما از کرج رفتیم. کامیون محموله اصلی جنس برای جبههها را داشت و چیلدرن هم با کامیونها بود... اوضاع طوری بود که هیچ تماسی حتی سلاموعلیک وجود نداشت. من همهاش ترسم از اجرای دقیق مسایل فقهی بود. خوشبختانه شری و اکرم که تازه مصاحبه کرده بودند، خیلی وارد بودند و حتی اظهارفضل میکردند. بعدازظهر چیلدرن جایش را با توسلی عوض کرد و مراقبت غیرمستقیم از ما را بهعهده گرفت... شب به «باختران» رسیدیم و در سپاهپاسداران توقف کردیم. زنها رفتند نمازخانه و آنجا شب سردی گذشت، ولی گرم از حضور در جمع دوستان جبههای... و اکرم هم از پذیرایی غافل نبود.»
اما یکی از روایتهای جالب در خاطرات هاله، روز اول سال و سرکشی هاله و دوستان و همسرش به رزمندگان است. روزی که رزمندگان از دیدن این دختران در خطمقدم و دریافت «عیدی» از آنها شوکه میشوند و هاله اینگونه آن را روایت میکند:
«بالاخره بعد از کشمکش آمدن یا نیامدن جوانها راضی شدند و در یک لندرور 11نفری جا شدیم. یعنی بالاخره توانستند در را ببندند. جای دستوپاهامان گم شده بود و در هر تکان دستاندازها بعد از مختصری پرواز، سقوط دردناکی پیش میآمد. هرچند یکبار شهرزاد را بلند میکردم و پایم را به اندازه یک انگشت جابهجا میکردم... .
بستههای عیدی را هم در عقب روی پای ما گذاشته بودند. از جاده خاکی گذشتیم و به جایی رسیدیم که تانکها از دور نمایان بود. آنجا «کمپ اوازین» بود، یعنی پشتیبانی جبهه «اوازین.» وقتی سربازها جمعی از خواهران چادری و برادرها را دیدند تعجب کرده بودند... هرکدام عیدی به دست؛ به یکی سلام کردیم و تبریک گفتیم. خانمهای گروه حرفهایی و دعاهایی برایشان گفتند، ولی همه جا ما شنونده بودیم و باید رویمان را خیلی چخماقی میگرفتیم... آقای روحانی سخنرانی کرد، عکس دستهجمعی بسیار گرفتند. بعضی از سربازها متاثر میشدند. حاجآقا هم همچنان قیافه غمناک داشت. تقی همه را میبوسید و سلام میکرد... آقای توسلی با یک کلاه پشمی همهجا نمایان بود. بچهها از تیپ کاراکتر شلوغ و ساده او خوششان میآید. من هم خیلی دوستش دارم. خلاصه او هم از همه عکس میگرفت. دوباره به ماشین رفته و به همان ترتیب با نظم کمتری سوار شدیم. ماشین با تکانهای شدید از گردنههای پیچدرپیچ بالا رفت و در جایی ایستاد.
گیج و منگ پیاده شدیم، دیدیم در دامنه کوه سنگر کنده و کیسه شن گذاشتهاند و با دیدن ما از بالای کوه عدهای پاسدار خوشحال و متعجب سراسیمه پایین میآمدند. اینجا جبهه «اوازین» بود. اینها پاسدار بودند و خیلی اظهار خوشوقتی کردند. چشمهاشان معصوم و شاد بود. مسجد کوچکی از چوبهای مهمات ساخته بودند.
یک خودرو حامل چندسرباز که راهی جبهه بودند، آمد و همه داد زدند جان شما جان امام. شعار دادیم برای آنها و آنها برای ما دادند... یکنفر کوچکاندام بود. تقی همه را بوسید. نفر دیگر متاثر بود و گریه میکرد... و آنها هم گریه میکردند. اما این کوچکخان خیلی حرف میزد. نمیدانم چه میگفت. طبق معمول ما شنونده حرفهای خانم محمودی بودیم که قربانصدقه میرفت. دم خمپارهانداز عکس گرفتیم و قاچاقی به هوای ورود به دانشگاه چند عکس دستهجمعی و با روحانی گرفتیم. البته با آن روی چخماقی هیچی معلوم نبود. موقعرفتن بعد از دادن عیدیها، کوچکخان به تقی گفت آقای دکتر ناهار پیش ما بمانید و او هم جوابی داد، فکر کردم او را شناخت... من به رانندهمان گفتم اهل گیلانغربی؟ گفت آری. از او سراغ آقای عزیزی (مجروح بیمارستان) را گرفتیم و او گفت برادرزاده اوست و پیش خودش زندگی میکند. خیلی خوشحال شدم، جلو خندهام را نمیگرفتم.
در این دنیای به این وسعت، آدم آشنا را که ببیند حال دیگری دارد. بچهها هم خوشوقت شدند. آن ماشاءالله عزیزی هم که در بیمارستان کرمانشاه دیده بودم و امام زمان(عج) را در جبههها دیده بود پسرعموی اوست. قرار شد ما را پیش او ببرد... دوباره سوار شدیم و تکانتکان رسیدیم به جبهه پشتیبانی «چغالوند.» کوه چغالوند خیلی زیبا بود. سنگرهای اینجا کلا در پیچواپیچ کوه بود. در این جبهه افراد ساده و لهجهداری به نظر آمدند. در حین دیدار ما، عدهای از کوه سرازیر شدند؛ رنگ لباسشان نارنجی بود و اهل شاهرود بودند... با آنها حرفهایی زدم از محیط خوبشان و اخلاص... خیلی ساده بودند و مال بسیج بودند. بیسیمچی و قبضهچی بودند و چندماهی بود از خانواده خبر نداشتند. باز هم چند شعار دادند. فرماندهشان خیلی کوچک بود و بهخاطر شجاعت، فرمانده شده بود؛ واقعا عجیب بود که او با این کوچکی فرمانده یک جمع بود... اینجا همهچیز عجیب است. همه، انسانهای خالص و خوبند و من خجل و بهتزده بودم... دوباره سوار شدیم و جیپ ارتفاعات را بالا رفت. دیگر به جایی رسیدیم که کوه بلندی پیشاپیش بود و جوی زیبا و کمآبی جاری بود و در روی کوه سنگر ساخته بودند و جمعیت زیادی سرباز و پاسدار و بسیج آنجا بودند که پایین آمدند. سه یابو یا استر به درختها بسته بودند برای حمل بار. از آن بالا یک روحانی پایین میآمد که بعد فهمیدم نماینده مجلس بود... میگفتند خطر است و ما زنها را به داخل سنگری آن بالا هدایت کردند. سنگر نقلی و تمیز بود و مقداری دعا و عکس به دیوار چسبیده بود. روی پتو شیرینی و چند میوه بود... خیلی قشنگ بود. چند تا از سربازها داخل آمدند، حرف زدند. اظهار خوشحالی و تشکر کردند. سربازی گفت، هماهنگی بسیار بین سپاه و ارتش هست. چشم تفرقهاندازها کور. همهجا بهخصوص در جمع ما زنها، بنیصدر لعنت میشد و همهجا هم هماهنگی بین ارتش و سپاه به چشم میخورد. همه در کنار هم بودند. مدتی گذشت. تقی به جمع وارد شد و خانم شیخالاسلام گزارش داد و حرفهایش را زد. بعد تقی چندکلمه حرف زد که رفته بودند با موتور خطمقدم و آنجا برادران درگیری داشتند و نمیتوانستند جایشان را رها کنند. گویا خطر آنجا زیاد بود. دلم ریخت که چرا ما به آنجا نرفتیم؟ ... خلاصه گفت: سلام رساندند. دو نفر از آن جبهه آمدند و پیامهایی دادند. یکنفرشان عکس میگرفت. عدهای نامه و پول برای خانواده فرستادند. تقی با خیلیهایشان حرف زد و آشنا شد. من به هر حال با چندنفر صحبت کردم. اینجا قعر چغالوند بود، جبهه عطاءالله و از همه پرجمیعتتر بود. کل منطقه دار بلوط نام داشت. بعد از آن پایین آمدیم و سوار شدیم. راه برگشت همیشه سختتر است و طولانیتر بهنظر میرسد.
در راه برگشت جبهه دیگری به نام گردان تانک ارتش دیدیم که متاسفانه دیگر عیدی برای دادن نداشتیم و برای عیدی پولی به آنها دادند... ظهر از کنار منزل آقای عزیزی رد شده و به خانه رسیدیم. سبزیپلو و ماهی صرف شد... ظرفهای مفصل را من، شری و خانم علوی شستیم و خسته و کوفته شدیم. عصر مقداری علافی بود. تقی هم خداحافظی کرد و به شیروان رفت. خواست مرا ببرد، ولی من انگیزهای نداشتم. ولی با آنکه معطل شدیم ما را نبردند منزل آقای عزیزی. بیمارستان مجروحی نداشت که با آمبولانس یکمرتبه پنجنفر آوردند؛ سه شهید و چندنفر زخمی. ناخودآگاه دیگر دلمان برای هریک میزند، همانهایی که صبح دیدم نبودند؟ ... با خانمها دستهجمعی رفتیم منزل آقای شاهمرادی که آدرس را یاد گرفته بودیم. آقای عزیزی خودمان، چوپانی میکرد و گوسفندهای چاقوچله وسط کوچه پهن ولو بودند... وقتی رفتیم، تاریک بود و چراغنفتی در اتاق روشن بود. خانه بزرگ ولی ساده بود، هیچ فرشی نداشت، روی طاقچه هیچ نبود. دور هم نشستیم. اکرم، من و شهرزاد سوال کردیم، احوال پرسیدیم و سربهسر گذاشتیم. او هم میخندید. دستوپای مصنوعیاش معلوم بود، ساعتی به دست مصنوعی بسته بود. خانه چهارجایش توپخورده بود. عمویش برای همه حرف میزد و از غنیمتهایش میگفت. خانم محمودی جانماز قیمتی از او گرفت. عمویش حتی اورکت را هم از عراقیها گرفته بود. خیلی فهمیده و خیلی آقا بود. پسرش شهید شده، پسرعمویش همان ماشاءالله بود... خیلی خوشحال شدند. ما زود رفتیم... در خانه شام سادهای خوردیم. موقع چای حرف عیدی شد. من هم به همه 10تومانی عیدی دادم.»
هاله و دوستانش روز جمعه 28اسفند 60، به منطقه میرسند و او درباره اتفاقات این روز، در خاطراتش چنین مینویسد:
«این آخرین روزهای سال به انتظار سپری شده اما امروز بالاخره راهی شدیم. عیدنوروز ماندن در تهران اگرچه نعمت بودن پیش خانواده را دارد، اما برای من که بهدنبال قطرهای اخلاص که ببارد و سبز کند و برویاند و به فلاح برساند، میگردم، این سفر امید خواهد بود. بالاخره صبحزود در خیابان منتظر اکرم بودم و برای مشکوکنبودن در صف نان بربری ایستادم و بالاخره گرفتم. بچهها آمدند و رفتیم. بعد از صرف حلیم در قهوهخانه، به محل قرار رسیدیم. خوشبختانه همه آماده بودند و سوار شدیم. خانمی بود که دایم از اینکه شما با ما نیستید، حجابتان درست نیست، حق آمدن به جبهه ندارید یا جای من یا جای شما، آنقدر خواند و خواند که ما از گاو پیشانیسفیدبودن خود پاک پکر بودیم. آخرش به ما مقنعه دادند و ما هم گوش کردیم. هرچه از مقاصد دختران گروهها نقل کردند و نامهپراکنیشان در جبههها، به خود نگرفتیم و بهروی خود نیاوردیم. اکرم که عین قوم شوهر پذیرایی و تعارف میکرد که خط اول را از دست ندهیم. خوشبختانه که دختر دیگری بود از خودشان که وجود ما را توجیه میکرد. آقای توسلی و چیلدرن هم سعی زیاد کردند که موضوع منتفی شود. خلاصه راه طولانی با شوق گذشت، تا نصفه راه کامیونها از راه ساوه و ما از کرج رفتیم. کامیون محموله اصلی جنس برای جبههها را داشت و چیلدرن هم با کامیونها بود... اوضاع طوری بود که هیچ تماسی حتی سلاموعلیک وجود نداشت. من همهاش ترسم از اجرای دقیق مسایل فقهی بود. خوشبختانه شری و اکرم که تازه مصاحبه کرده بودند، خیلی وارد بودند و حتی اظهارفضل میکردند. بعدازظهر چیلدرن جایش را با توسلی عوض کرد و مراقبت غیرمستقیم از ما را بهعهده گرفت... شب به «باختران» رسیدیم و در سپاهپاسداران توقف کردیم. زنها رفتند نمازخانه و آنجا شب سردی گذشت، ولی گرم از حضور در جمع دوستان جبههای... و اکرم هم از پذیرایی غافل نبود.»
اما یکی از روایتهای جالب در خاطرات هاله، روز اول سال و سرکشی هاله و دوستان و همسرش به رزمندگان است. روزی که رزمندگان از دیدن این دختران در خطمقدم و دریافت «عیدی» از آنها شوکه میشوند و هاله اینگونه آن را روایت میکند:
«بالاخره بعد از کشمکش آمدن یا نیامدن جوانها راضی شدند و در یک لندرور 11نفری جا شدیم. یعنی بالاخره توانستند در را ببندند. جای دستوپاهامان گم شده بود و در هر تکان دستاندازها بعد از مختصری پرواز، سقوط دردناکی پیش میآمد. هرچند یکبار شهرزاد را بلند میکردم و پایم را به اندازه یک انگشت جابهجا میکردم... .
بستههای عیدی را هم در عقب روی پای ما گذاشته بودند. از جاده خاکی گذشتیم و به جایی رسیدیم که تانکها از دور نمایان بود. آنجا «کمپ اوازین» بود، یعنی پشتیبانی جبهه «اوازین.» وقتی سربازها جمعی از خواهران چادری و برادرها را دیدند تعجب کرده بودند... هرکدام عیدی به دست؛ به یکی سلام کردیم و تبریک گفتیم. خانمهای گروه حرفهایی و دعاهایی برایشان گفتند، ولی همه جا ما شنونده بودیم و باید رویمان را خیلی چخماقی میگرفتیم... آقای روحانی سخنرانی کرد، عکس دستهجمعی بسیار گرفتند. بعضی از سربازها متاثر میشدند. حاجآقا هم همچنان قیافه غمناک داشت. تقی همه را میبوسید و سلام میکرد... آقای توسلی با یک کلاه پشمی همهجا نمایان بود. بچهها از تیپ کاراکتر شلوغ و ساده او خوششان میآید. من هم خیلی دوستش دارم. خلاصه او هم از همه عکس میگرفت. دوباره به ماشین رفته و به همان ترتیب با نظم کمتری سوار شدیم. ماشین با تکانهای شدید از گردنههای پیچدرپیچ بالا رفت و در جایی ایستاد.
گیج و منگ پیاده شدیم، دیدیم در دامنه کوه سنگر کنده و کیسه شن گذاشتهاند و با دیدن ما از بالای کوه عدهای پاسدار خوشحال و متعجب سراسیمه پایین میآمدند. اینجا جبهه «اوازین» بود. اینها پاسدار بودند و خیلی اظهار خوشوقتی کردند. چشمهاشان معصوم و شاد بود. مسجد کوچکی از چوبهای مهمات ساخته بودند.
یک خودرو حامل چندسرباز که راهی جبهه بودند، آمد و همه داد زدند جان شما جان امام. شعار دادیم برای آنها و آنها برای ما دادند... یکنفر کوچکاندام بود. تقی همه را بوسید. نفر دیگر متاثر بود و گریه میکرد... و آنها هم گریه میکردند. اما این کوچکخان خیلی حرف میزد. نمیدانم چه میگفت. طبق معمول ما شنونده حرفهای خانم محمودی بودیم که قربانصدقه میرفت. دم خمپارهانداز عکس گرفتیم و قاچاقی به هوای ورود به دانشگاه چند عکس دستهجمعی و با روحانی گرفتیم. البته با آن روی چخماقی هیچی معلوم نبود. موقعرفتن بعد از دادن عیدیها، کوچکخان به تقی گفت آقای دکتر ناهار پیش ما بمانید و او هم جوابی داد، فکر کردم او را شناخت... من به رانندهمان گفتم اهل گیلانغربی؟ گفت آری. از او سراغ آقای عزیزی (مجروح بیمارستان) را گرفتیم و او گفت برادرزاده اوست و پیش خودش زندگی میکند. خیلی خوشحال شدم، جلو خندهام را نمیگرفتم.
در این دنیای به این وسعت، آدم آشنا را که ببیند حال دیگری دارد. بچهها هم خوشوقت شدند. آن ماشاءالله عزیزی هم که در بیمارستان کرمانشاه دیده بودم و امام زمان(عج) را در جبههها دیده بود پسرعموی اوست. قرار شد ما را پیش او ببرد... دوباره سوار شدیم و تکانتکان رسیدیم به جبهه پشتیبانی «چغالوند.» کوه چغالوند خیلی زیبا بود. سنگرهای اینجا کلا در پیچواپیچ کوه بود. در این جبهه افراد ساده و لهجهداری به نظر آمدند. در حین دیدار ما، عدهای از کوه سرازیر شدند؛ رنگ لباسشان نارنجی بود و اهل شاهرود بودند... با آنها حرفهایی زدم از محیط خوبشان و اخلاص... خیلی ساده بودند و مال بسیج بودند. بیسیمچی و قبضهچی بودند و چندماهی بود از خانواده خبر نداشتند. باز هم چند شعار دادند. فرماندهشان خیلی کوچک بود و بهخاطر شجاعت، فرمانده شده بود؛ واقعا عجیب بود که او با این کوچکی فرمانده یک جمع بود... اینجا همهچیز عجیب است. همه، انسانهای خالص و خوبند و من خجل و بهتزده بودم... دوباره سوار شدیم و جیپ ارتفاعات را بالا رفت. دیگر به جایی رسیدیم که کوه بلندی پیشاپیش بود و جوی زیبا و کمآبی جاری بود و در روی کوه سنگر ساخته بودند و جمعیت زیادی سرباز و پاسدار و بسیج آنجا بودند که پایین آمدند. سه یابو یا استر به درختها بسته بودند برای حمل بار. از آن بالا یک روحانی پایین میآمد که بعد فهمیدم نماینده مجلس بود... میگفتند خطر است و ما زنها را به داخل سنگری آن بالا هدایت کردند. سنگر نقلی و تمیز بود و مقداری دعا و عکس به دیوار چسبیده بود. روی پتو شیرینی و چند میوه بود... خیلی قشنگ بود. چند تا از سربازها داخل آمدند، حرف زدند. اظهار خوشحالی و تشکر کردند. سربازی گفت، هماهنگی بسیار بین سپاه و ارتش هست. چشم تفرقهاندازها کور. همهجا بهخصوص در جمع ما زنها، بنیصدر لعنت میشد و همهجا هم هماهنگی بین ارتش و سپاه به چشم میخورد. همه در کنار هم بودند. مدتی گذشت. تقی به جمع وارد شد و خانم شیخالاسلام گزارش داد و حرفهایش را زد. بعد تقی چندکلمه حرف زد که رفته بودند با موتور خطمقدم و آنجا برادران درگیری داشتند و نمیتوانستند جایشان را رها کنند. گویا خطر آنجا زیاد بود. دلم ریخت که چرا ما به آنجا نرفتیم؟ ... خلاصه گفت: سلام رساندند. دو نفر از آن جبهه آمدند و پیامهایی دادند. یکنفرشان عکس میگرفت. عدهای نامه و پول برای خانواده فرستادند. تقی با خیلیهایشان حرف زد و آشنا شد. من به هر حال با چندنفر صحبت کردم. اینجا قعر چغالوند بود، جبهه عطاءالله و از همه پرجمیعتتر بود. کل منطقه دار بلوط نام داشت. بعد از آن پایین آمدیم و سوار شدیم. راه برگشت همیشه سختتر است و طولانیتر بهنظر میرسد.
در راه برگشت جبهه دیگری به نام گردان تانک ارتش دیدیم که متاسفانه دیگر عیدی برای دادن نداشتیم و برای عیدی پولی به آنها دادند... ظهر از کنار منزل آقای عزیزی رد شده و به خانه رسیدیم. سبزیپلو و ماهی صرف شد... ظرفهای مفصل را من، شری و خانم علوی شستیم و خسته و کوفته شدیم. عصر مقداری علافی بود. تقی هم خداحافظی کرد و به شیروان رفت. خواست مرا ببرد، ولی من انگیزهای نداشتم. ولی با آنکه معطل شدیم ما را نبردند منزل آقای عزیزی. بیمارستان مجروحی نداشت که با آمبولانس یکمرتبه پنجنفر آوردند؛ سه شهید و چندنفر زخمی. ناخودآگاه دیگر دلمان برای هریک میزند، همانهایی که صبح دیدم نبودند؟ ... با خانمها دستهجمعی رفتیم منزل آقای شاهمرادی که آدرس را یاد گرفته بودیم. آقای عزیزی خودمان، چوپانی میکرد و گوسفندهای چاقوچله وسط کوچه پهن ولو بودند... وقتی رفتیم، تاریک بود و چراغنفتی در اتاق روشن بود. خانه بزرگ ولی ساده بود، هیچ فرشی نداشت، روی طاقچه هیچ نبود. دور هم نشستیم. اکرم، من و شهرزاد سوال کردیم، احوال پرسیدیم و سربهسر گذاشتیم. او هم میخندید. دستوپای مصنوعیاش معلوم بود، ساعتی به دست مصنوعی بسته بود. خانه چهارجایش توپخورده بود. عمویش برای همه حرف میزد و از غنیمتهایش میگفت. خانم محمودی جانماز قیمتی از او گرفت. عمویش حتی اورکت را هم از عراقیها گرفته بود. خیلی فهمیده و خیلی آقا بود. پسرش شهید شده، پسرعمویش همان ماشاءالله بود... خیلی خوشحال شدند. ما زود رفتیم... در خانه شام سادهای خوردیم. موقع چای حرف عیدی شد. من هم به همه 10تومانی عیدی دادم.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.