سرباز زرتشتی وطن:
اصل در جبهه، حفظ خاک وطن بود
شرق: داخل مغازه، روبهروی در ورودی، روی دیواره باریک کف بالکن، عکس پیامبرشان را زده و از اینکه بسیاری از مشتریانش از او میپرسند: «عکس کیست؟» تعجب میکند و میگوید: «زرتشت». «رستم خرمدین» یک زرتشتی و از اقلیتهاست. وقتی اولین گلوله جنگ شلیک شد، 13سال داشته اما جنگ آنقدر طول کشید که پای او هم به جبهه باز شود. 18سال که داشت دفترچه خدمتش را پر کرد و 18مرداد 66 به صفر-یک تهران اعزام شد... .
چندسالتان بود که جبهه رفتید ؟
من متولد خرداد47 هستم.
چه سالی جنگ رفتید؟
سال65 بود. 18سالگی دیپلم گرفتم بعد رفتم برای خدمت.
ارتش یا سپاه؟
ارتش. آن موقع مثل الان دانشگاهها زیاد نبود، چندتا دانشگاه انگشتشمار بود. کنکور دادم اما قبول نشدم. چون هرکاری که میخواستم انجام دهم باید کارت خدمت میداشتم دفترچه پر کردم و رفتم خدمت.
دیپلمتان چه بود؟
دیپلم رشته برق.
تاریخ اعزامتان کی بود؟
18مرداد 66 اعزام شدم. دوره آموزشی را در صفر- یک تهران دیدم. دوره درجهداری را هم همانجا بودم، بعد بهعنوان درجهدار وظیفه به لشکر16 زرهی اعزام شدم 24ساعت در مقر بودم بعد مستقیم برای خط مقدم رفتم.
مستقیم خطمقدم رفتید ؟
بله... چون درجهام گشتی شناسایی- گشتی رزمی بود مثل بچهها چندوقت یکدفعه یا در خاکریز یا خط مقدم بودم. چندهفته یکدفعه هم جلوتر از خاکریز میرفتیم در کمین، یا کمین بودیم یا گشت. آنجا کسی دیپلم نبود، منشی گروهان ما ترخیص شد و من هم جای منشی گروهان بودم هم دیگر کارها را هم انجام میدادم و جلو میرفتم. آنجا آنقدر صمیمی و راحت بودیم که کسی نمیگفت من وظیفهام فقط این است، مثلا من هم منشی گروهان خط بودم و هم خط میرفتم.
زمان اعزام به جبهه متاهل بودید؟
نه.
حال و هوای خانوادهتان چطور بود؟
من سومین پسر خانه هستم... .
چند بچه هستید؟
ما کلا چهار تا هستیم. سهبرادر و یک خواهر. همه از من بزرگترند. من آخری هستم. برادر اولم پزشک بود 28ماه در ژاندارمری بود پایان خدمتش را گرفت و برگشت، بعد، برادر دومم به منطقه رفت، او هم در جنوب خدمت کرده بود، در پدافند هوایی. او هم که پایان خدمت گرفت، بعد، من رفتم. بندهخدا پدر و مادرم شش، هفتسال دلهره یکی از بچههایشان را داشتند (لبخند).
میشد جلو شما را بگیرند و نگذارند به جبهه بروید؟
نگذارند برویم سربازی یا منطقه؟
کلا منطقه... .
موقع جنگ دست خود ما و پدر مادر نبود که بخواهیم برویم یا نه... .
منظورم این است که تشویق میکردند یا مانع میشدند؟
ببینید بالاخره هرپدر و مادری سختی کشیده، من بچه سوم بودم وقتی پدر و مادرم میگفتند ما دوتا از بچههایمان رفتند منطقه و خدا آنها را پس داده، میتوانم بگویم ناراحت بودند ولی ترس و دلهرهای که داشته باشند نه آنچنان... خب به هرحال ما را به خدا سپرده بودند...
منطقه شما کجا بود؟
من ابوغریب بودم منطقه عملیاتی جنوب در ابوغریب عراق تا تاریخ 21تیر67 که عراقیها یک عملیات انجام دادند. چون من خودم منشی گروهان بودم همه نامهها را اول خودم میخواندم، یعنی کلا اول نامهها دست منشی میرسید بعد فرماندهها میخواندند. چندوقتی بود پی برده بودیم عراقیها مانور میدهند و جایشان را عوض میکنند، میدانستیم و اکثرا آمادهباش بودیم. ایرانیها همیشه در شب، عملیات داشتند و عراقیها نزدیک روشنشدن هوا عملیات انجام میدادند.
شما زرتشتی هستید؟ درست است؟
بله زرتشتیام.
در جبهه بین بچهها اینکه شما زرتشتی بودید، چقدر مورد توجه بود؟
این برای ما در خط خیلی چیز عادی بود، یعنی هیچوقت بچهها نمیگفتند که من غیرمسلمان هستم. اصل همه در آنجا ایرانیبودن بود. برای مرخصیهایم فرمانده میگفت اقلیت هستید به ما ابلاغ کردند، برنامه یا مراسم خاصی اگر هست و میخواهید بروید، مرخصی بدهیم. یکموقع بود چون من خودم منشی گروهان بودم میدیدم نیرو کم دارند میگفتم من نمیروم. ولی از طرف بچهها که بخواهند بگویند من غیرمسلمانم، نه. هیچ فرقی بین ما نبود. بین ما اصل این بود که همه ما ایرانی بودیم حتی در اسارت، اول یکسری مشکلات داشتیم ولی در منطقه اصلا...
حال و هوایی که از جبهه برای نسل امروز مثلا در فیلمها ترسیم شده، این است که یک فضای معنوی در جبهه وجود داشت، از نماز و دعاخواندن و... قاعدتا شما در این مراسم نبودید و مراسم و آیین خاص خودتان را دارید این فضای معنوی را هم شما حس میکردید یا نه فقط برای رزمندههایی بود که مسلمان بودند؟ و بهطور کلی فضا چطور بود؟
ما خطنگهدار بودیم، عملیات میکردیم، جلو میرفتیم و یکسری دیدهبان عراقی جاهایی که میدیدیم برای ما خطرساز است را از بین میبردیم و دوباره به خاکریز خودمان برمیگشتیم. در خاکریز ما بچههای خطنگهدار مثلا شبی شش، هفتساعت نگهبانی داشتیم، دوساعت نگهبانی میدادیم، یکساعت میخوابیدیم، دوساعت میخوابیدیم روز دوباره دوساعت نگهبانی. یا مثلا شبهایی که ما کمین میرفتیم اصلا نمیخوابیدیم و تا صبح بیدار بودیم. خواب درستوحسابی نبود یا حتی وقت برای اینکه بچهها بخواهند نماز سروقت بخوانند خیلی نبود. نه بلندگویی آنجا بود که بخواهند اذان بگویند، نه... یا اینکه بخواهند نماز را دستهجمعی بخوانند و سنگر بزرگی داشته باشیم که حالت نمازخانه باشد اینها، آنجا نبود. یک سنگر خیلی کوچک زیر زمین کنده بودیم و همهچیز زیر زمین بود. شاید فقط یک پنجره کوچک داشتیم و حالت نگهبانی داشت. کسی که میخواست راز و نیازی کند تنهایی میرفت برای خودش نماز میخواند ولی به اجبار نبود و اینکه همه بخواهند به جماعت بخوانند، چنین چیزی نبود و حتی اینکه بگویند چرا من نماز نمیروم.
همین را میخواستم بپرسم که نگاه خاصی وجود نداشت؟ برایشان سوال نمیشد که بگویند چرا نماز نمیخوانید؟
نه چون نماز به اجبار نداشتیم که حتما باید نماز برویم، البته در اسارت بود چون آنجا وقت خیلی زیاد بود ولی در خط اصلا وقت نداشتیم. در خط، تمرکز ما روی نگهبانی از خط ایران بود.
عرق ملی که هرکسی میخواهد خاک وطنش را حفظ کند، درست. سوال من درباره آن حس و حال مذهبی است... .
در خط مقدم کار ما فقط نگهبانی از خاک ایران بود. اولویت ما رفاقت بین بچهها بود، مثلا من میدیدم که یکی از بچهها خوابش میآید و نمیتواند نگهبانی بدهد، بیدارش نمیکردم، میگفتم من که خوابم نمیآید خودم جای او میایستم. بیشتر رفاقت و صمیمیت بود. زمانهایی من شب نمیخوابیدم چون منشی گروهان بودم کمی وقتم آزادتر بود شب نمیخوابیدم و میرفتم یک کتری چای درست میکردم و میرفتم به همه بچههای خط هر کدام یک لیوان چای میدادم میگفتم چای بخورند خواب از سرشان بپرد. اولویت ما بیشتر روی رفاقت بچهها بود.
یعنی فضای معنویای که بین شما وجود داشت در رفاقت بود؟
بیشتر ما تمرکزمان روی این موضوع بود و هیچ موقع مسایل دیگر را قاطی وظیفهمان نمیکردیم. وظیفه ما در آن زمان نگهداری از خط بود.
شما آنجا تنها بودید یعنی شخص دیگری که زرتشتی باشد در گروهان شما نبود؟
تنها من زرتشتی بودم؛ در آن گروهانی که من بودم کسدیگری نبود ولی در لشکرمان از بچهها بودند مثلا زمانی که اسیر شدم، متوجه شدم یکی از دوستان خودم در همان لشکر16 زرهی زرتشتی است که با هم اسیر و با هم آزاد شدیم.
میشد با بچهها بنشینید و در مورد دین و مسایل از ایندست بحث کنید؟
در خط و جبهه نه. چون تنها چیزی که بین ما نبود اقلیتبودن و دین دیگر داشتن بود ولی در اسارت چرا، چون آنجا وقت خیلی زیاد بود ولی در خط اصلا برای این مسایل وقت نداشتیم.
تا چه زمانی در جبهه بودید؟
24 تیر 67...
یعنی روزی که اسیر شدید؟
بله... ساعت 5:30 صبح هوا در حال روشنشدن بود که عراقیها عملیاتشان را شروع کردند. به این صورت که در خط آتش زیادی میریختند اگر آن روز بچهها از سنگر بیرون میآمدند حتما ترکش میخوردند. خمپاره زیاد بود ولی آن روز ما بیرون آمدیم و به خاکریز رفتیم. ششصبح در خاکریز ایستادیم ساعت 8:30 صبح بود که مهمات در حال تمامشدن بود. به فرمانده گفتم مهمات در حال تمامشدن است بروم عقب مهمات بیاورم، گفت: برو. من و یک راننده به اسم عینالله باقری رفتیم عقب دیدیم که پشتسر ما شیمیایی زدند برای همین بود که کمکی طرف ما نیامده بود. شیمیایی خفهکننده زده بودند، ماسک و آمپول زدیم از شیمیایی رد شدیم عقب رفتیم و مهمات بار زدیم و دوباره به خط آمدیم ولی این مهمات نصیب خود ما نشد (خنده). درست موقعی که ما به خط رسیدیم در دید عراقیها بودیم. 20 تا جعبه آرپیجی ضدتانک بود داخل هر جعبه هم ششجعبه کوچکتر. تا به خط رسیدیم یک خمپاره120 به ماشین ما خورد که من یک لحظه دود و همه اینها... . یکی از بچهها به اسم حسن مطلق بود که من فقط صدایش را شنیدم گفت جناب سروان باقری و خرمدین شهید شدند. هر یکآرپیجی، یکتانک را میزد و حالا 20جعبه آرپیجی در ماشین ما بود. گردوخاک که تمام شد صندلی ماشین مانده بود، من و باقری. دوتایی سالم بودیم. کوچکترین ترکشی به ما نخورده بود هیچی از ماشین نمانده بود جز یک صندلی! راننده هم یک غربیلک دستش مانده بود. نه موتوری، نه اتاقکی، هیچی... بعد از چنددقیقه دیدم یک تکه از ماشین پایین افتاد به طوری که همه مانده بودند چطور ما سالم ماندهایم.
شما از لفظ شهادت استفاده کردید. به شهادت در چه مفهومی اعتقاد دارید؟
فرق ندارد که چه کسی بوده، بالاخره هرکس که ایرانی باشد و بخواهد از خاک ایران دفاع کند، نهفقط در این هشتسال جنگ بلکه از قدیم، شهید محسوب میشود. البته ما نمیگوییم شهید، ما در دین خودمان میگوییم «جانباخته» یعنی کسی که جانش را فدای ایران میکند.
فارغ از لفظی که شهادت در اسلام دارد، مفهوم شما از شهادت یعنی جانباختن در راه وطن؟
بله... فرقی بین ما نبود. من خودم این راه را انتخاب کردم و رفتم. هرموقع من از خانواده خداحافظی میکردم و به منطقه میرفتم، میگفتم شاید آخرینباری باشد که همدیگر را میبینیم.
خب، ادامه داستان...
بالاخره با همان مهماتی که داشتیم در خط ایستادیم تا 10 -9:30 صبح، دیگر چارهای نداشتیم به فرمانده گفتیم چهکار کنیم گفت سهگروه میشویم یکی به طرف دهلران برود یکی به طرف قصره (11:22) برود و یکی به طرف خط خودمان برمیگردد. پشتسر خودمان آنجا میرویم یک جای مشخص و اگر همدیگر را پیدا کردیم، میگوییم سالم ماندهایم. اطاعت کردیم. فرمانده به یک طرف رفتند، من خودم به طرف تنگه ابوغریب که به آن تنگه دلیران میگویند، برگشتم. آنجا یک طرف کوه بود یک جاده باریک بود و یک طرف هم دره بود که فقط ماشینها میتوانستند از آن رد شوند. این تنگه در خاک ایران بود. ما گفتیم عقبنشینی میکنیم، سر تنگه میایستیم، بالاخره آنجا بچهها هستند توپخانه خودمان آنجا بود. ما عقبنشینی کردیم و رفتیم دیدیم یکسری تانک آنجا هستند ما هم که لشکر16 زرهی بودیم، گفتیم تانکهای خودمان هستند و با خیال راحت آنجا رفتیم. نگو آن موقع که عراقیها داشتند آتش در خط میریختند، روی تنگه ابوغریب کمین کرده بودند. قشنگ قیچی شدیم. ابتدا ما متوجه نشدیم و با خیال راحت طرف تانک رفتیم. یکآن دیدیم یک لوله تانک به سمت ما چرخید، نگاه کردیم، دیدیم که پرچم عراقیها روی آن است. چاره دیگری نداشتیم، یکسری تیر طرف ما زدند، ما خودمان را در یک چاله انداختیم و چفیههای دور گردنمان را به علامت تسلیم بالا آوردیم. البته ناگفته نماند که هرکدام دو یا سهتیر بیشتر نداشتیم و نمیتوانستیم مقاومت کنیم و اسیر شدیم.
پس در خاک ایران اسیر شدید؟
بله... وقتی اسیر شدیم هرچه جلوتر میرفتیم سختیهای اسارت را بیشتر میچشیدیم. من آمپولهای ضدشیمیایی زده بودم، این آمپولها هم بدن را لَخت میکند. اسیر که شدیم بلافاصله با چفیهها و سیمهای تلفنی که بود دستهای ما را بستند و در دستههای بزرگ جمعمان کردند.
چندنفر بودید که اسیر شدید؟
ما ششنفر بودیم... آمپول به خودمان زده بودیم و در گرمای 21تیرماه در منطقه جنوب، تمام آب بدنمان تمام شده بود. تشنگی امان بچهها را بریده بود. ساعت که نداشتیم تمام چیزها را گرفته بودند وقتی میخواستیم اسیر شویم تنها کاری که من کردم این بود که پلاکم را درآوردم، زمین را کندم و آن را چال کردم گفتم پلاک همراهم نباشد. ولی خب کارت شناسایی، ساعتم و تمام چیزها را عراقیها از ما گرفتند. ساعت نداشتیم ولی مثلا حدود ساعت 10:30صبح بود تا ساعت 3:30 بعدازظهر ما را در خط پیاده این طرف و آن طرف میبردند.
آب ندادند؟
هیچ به ما ندادند. ما را یکجا جمع کردند که شاید نزدیک 50 نفر شدیم. یکجا بود که تمام جنازههای عراقی را جمع کرده و روی هم انداخته بودند ما را نزدیک آنها بردند و نشاندند و یک تانک عراقی آمد لوله توپش را طرف ما گرفت... بالاخره ما آن عراقیها را کشته بودیم و گفتم حتما میخواهند داغ دلشان را سر ما خالی کنند. لوله توپ را طرف ما گرفت که شلیک کند اما یک نگهبان عراقی جلو تانک پرید و گفت من باید اینها را سالم برسانم. تقریبا یکساعت ما را آنجا نگه داشتند. یکی از آن ماشینهای آیفای جنگی آمد و در حالی که دستهای همه بسته بود، گفتند بروید بالا. ارتفاع یکمتر، 1:30متر بود من نمیتوانستم بالا بروم فقط یادم هست هرچه ما از خط عقبتر میرفتیم تنبیهها و کتکها بیشتر میشد. یکی از نگهبانهای عراقی پرید بالا موی سرم را گرفت و با مو مرا بالا کشید. گرما طوری بود که وقتی مینشستیم تنمان تاول میزد. راه افتادیم، تا اینکه ما را قرنطینه عراقیها در شهر العماره عراق بردند. من فقط یادم هست وقتی از ماشین پیاده شدم و آنجا رفتم بعد از یکروز آنقدر مرا زده بودند آنقدر صورتم خون آمده بود که لباسم تخته شده بود. اولین کاری که کردم درجهام را کندم. یک سالن خیلی بزرگی بود، همه بچهها آنجا بودند نگاه کردم فرماندهام که از او جدا شده بودیم و آنها طرف دیگری رفته بودند هم آنجا بود. ما سهگروه شده بودیم. همه ما سهگروه را گرفته بودند، قیچی شده بودیم.
کلا چندنفر اسیر شده بودید؟
گروهان خوب معمولا بیشتر از 150 تا 200نفر نبود ولی خب در عملیاتی که عراقیها انجام داده بودند، نزدیک به چهارعملیات بزرگ بود و تعداد زیادی از ما اسیر شدیم. بعد ما را در آن کمپی که آنجا بود بردند، به قول خودشان قرنطینه. بعد هم از صداوسیمای عراق آمدند که فیلمبرداری کنند و بگویند چقدر اسیر گرفتهاند و... . ما سهروز آنجا بودیم،
بالاخره توانستید آب بخورید؟
در سه روزی که آنجا بودیم چیزی برای خوردن به ما ندادند، خیلی هنر کردند؛ شیر آبی آنجا بود که بچهها هم از سروکله هم بالا میرفتند تا آب بخورند. بعد از این آمدند و ما را سوار بر اتوبوسها کردند و هر اتوبوسی یک قسمتی میرفت، مثلا ما رفتیم به طرف بغداد، اردوگاهها جا نبود. ما را استان صلاحالدین عراق بردند، نزدیک شهر تکریت که به آنجا میگفتند قفس16. ما را آنجا به اردوگاهی بردند، پیاده کردند و گفتند باید بنشینید و سرتان هم روی پاهایتان باشد که هیچی نبینیم. فقط ما صدای زدن و ناله را میفهمیدیم.
تا اینکه یک کابلی به پشتسرم خورد که فکر کنم در این فیلم اخراجیها ظاهرا دیده باشید. دیدم یک تونلی درست کردند، هر کدامشان یک کابلی، چوبی، سیم خارداری، دستشان بود یک حالت تونل بود، فقط میزدند، من تنها کاری که کردم صورتم را نگه داشتم، از وسط این تونل دویدم، حالا به هر کجا بالاخره میخورد. این تونلی که نزدیک به صدمتر میشد تا جلو در آسایشگاه بود. رفتیم آسایشگاه و آسایشگاهی بود و چندتا از بچههای گروههای خودمان دوست و آشنا که بالاخره در یک آسایشگاه افتادیم که همین باقری راننده هم با من بود. فردای آن روز لباسهای ایرانی را از ما گرفتند و لباسهای عراقی به ما دادند، لباس زردرنگی بود با رنگ قهوهای رویش نوشته بود «اسیر جنگی». شکنجه هم این بود که یک تلویزیون آوردند، گفتند شما حق ندارید که جلو این تلویزیون بخوابید، همهتان باید بنشینید نگاه کنید تا موقعی که ما تلویزیون را خاموش کنیم. یعنی حساب کنید که ما باید از ساعت هشتصبح تا 12شب به این تلویزیون خیره میشدیم. در زمان آمارگیری هم همیشه باید سرمان پایین میبود. فقط پوتین عراقیها را میتوانستیم ببینیم. روزی نیمساعت یا یکساعت به پیادهروی میرفتیم، آن هم فقط حق داشتیم دوبهدو با هم باشیم. اگر اکیپمان بیشتر میشد و میخواستیم حرف بزنیم، تنبیه داشتیم، اگر صحبتی میخواستیم بکنیم فقط در آسایشگاه بود. حین پیادهروی حق نداشتیم. تقریبا میتوانم بگویم این وضعیت تا موقعی که قطعنامه598 امضا شد، وجود داشت. بعد از آن هم تنها یکسری سختگیریها کمتر شد، موقع آمارگرفتن میتوانستیم سرمان را فقط بالا بگیریم و عراقیها را ببینیم وگرنه تقریبا میشود گفت همان سختگیریها ادامه داشت.
خبر قرارداد598 را از تلویزیون عراق شنیدید؟
بله از تلویزیون...
چه حسی داشتید؟
بچهها خوشحال بودند، میگفتند جنگ تمام شد، فردا برمیگردیم تهران ولی خب همین فردا دوسال طول کشید.
در آسایشگاه فکر فرار به ذهنتان میزد؟
روزهای اول چرا... بچهها، به قول معروف آتششان تند بود، آن سهروز اول که هیچچیز به ما ندادند بخوریم. بعد از آن یک، ظرف میآوردند به اندازه یک دیس برنج بود. یک دیس برنج. غذای ما گوجه آبپز، بادمجان آبپز یا بامیه آبپز بود.
همیشه همینها بود؟
بله... همین مثلا ناهار ما بود و خیلی کم برنج میدادند. شب هم یک دانه مرغ برای 25نفر به ما میدادند، صبحانهمان هم چیزی مثل عدس و برنج آبپز بود که به آن شوربا میگفتند. رویهمرفته اگر همه اینها را جمع میکردیم، یک لیوان بیشتر نمیشد. دیگر وقتی بنیهات ضعیف شود، اگر میگفتند در اردوگاه باز است، بیا برو، فکر نکنم ما تا لب جادهاش هم جان داشتیم که برویم تا اینکه اصلا فکر فرار به سرمان بزند.
و این دوسال همین روند ادامه داشت؟
کلا همین، روند خورد و خوراک ما بود.
بعد از امضای قطعنامه بر شما چگونه گذشت؟
وقتی قطعنامه598 امضا شد ما را به یک انباری بردند که در خود آن کمپ بود و 14 تا اتاق داشت و حالت خرابه پیدا کرده بود. ما را یکبهیک سوا کردند آنجا فرستادند و گفتند خودتان برای خودتان درستش کنید. وقتمان با درستکردن همین اردوگاه که در آن زندگی میکردیم، میگذشت. هر 25نفر در یکاتاق سهدرچهار بودیم که اگر شب میخواستیم بخوابیم جایمان نمیشد. مثلا 12نفر مینشستند 13نفر میخوابیدند. بعد مثلا میآمدیم عوض میکردیم. 13نفر میخوابیدند 12نفر مینشستند. یا اینکه مینشستیم با هم گپی میزدیم خاطراتی که شاید بگویم تا حالا هزاردفعه برای هم تعریف کرده بودیم، ولی باز مینشستیم با چه اشتیاقی گوش میدادیم که وقتمان پر شود. عراقیها هرچندوقت یکبار کسانی را بهعنوان آشوبگر از این اردوگاه به آن اردوگاه میبردند. بعد از مدتی من هم شدم آشوبگر. که هرچقدر کتک میخوردم فقط به آنها میخندیدم. آنجا اولین مسالهای که برایشان وجود داشت، اسمم بود. اسمم رستم است. در حادثه قادسیه خودشان چون فرمانده ایران رستم فرخزاد بود، یکسری کتکها برای این بود یکسری هم به خاطر دینم که زرتشتی است یکبار به یکی از نگهبانها گفتم دینم زرتشتی است، گفت زرتشتی چیه؟ ناچار گفتم مسیحی، بعد از آن، کتکم کمتر شد.
کسانی که با آنها در یک اردوگاه بودید، دوستانتان بودند؟ از بچههای ارتش بودند یا بچههای سپاه؟
تا پیش از آنکه به یک اردوگاه دیگر منتقل شوم همه ارتشی بودیم، همه دوستهای خودمان بودند تا به اردوگاه جدید رسیدم. شب اول به آنجا رفتم، چون آنجا وقت زیاد بود، دیدم همه شروع به نمازخواندن کردند. شب اول گذشت، شب دوم و سوم یک نفر آمد و گفت: تو نماز نمیخوانی؟ گفتم: نه، من اقلیت هستم که بعد آنجا متوجه شدم در اردوگاه بچههای سپاه و بسیج افتاده بودم. آنجا یک ذره از من دوری کردند. چندنفری، نمیگویم انگشتشمار ولی خیلی تعداد کم ارتشی آنجا بود. بعد یکی از بچههای روبهروی آسایشگاه خودمان، ارشد آسایشگاه بود که یکی از بچههای ارتشی بود. تقریبا همسن و سال خودم بود ولی خب او ششسال بود که اسیر آنجا بود. به اسم ناصر چادرباف. او گفت من به آسایشگاه آنها بروم.
منظور من این است که این بحث هم بینشان بود که ممکن است شما جاسوس باشید؟
نه نبود. چون میدانستند مرا بهعنوان اخلالگر و آشوبگر از اردوگاه بیرون انداختهاند. آنجا بچهها، هر کدام وظیفهای داشتند، مثلا یک روز بچهها باید میرفتند نان میگرفتند، تقسیمبندی بود، یکسری از بچهها مثلا مامور شستن لباسها بودند. یکسری مسوول شستن توالتها بودند. من دست به سیاه و سفید نمیزدم. به قول معروف جزو نجسها بودم (خنده) یک شب در اردوگاه نشسته بودیم. معمولا قبل از حرفزدن دست بلند میکردیم تا ارشد اردوگاه اجازه دهد. من دستم را بالا کردم و گفتم میخواستم یک صحبتی کنم. گفت: بفرمایید... گفتم: «والا من وظیفه خودم میدانم از همهتان تشکر کنم. ما در خانه خودمان یا در اتاقکی که بودیم اینقدر راحت نبودم که شما دارید بامن میهماننوازی میکنید. یک نفر لباسم را میشوید. یک نفر غذایم را میگیرد. من دست به سیاه و سفید نمیزنم. من میخواستم فقط از شما تشکر کنم.» فردایش من جزو رختشورها شدم. دیگر مدتی که گذشت، با هم صحبت میکردیم. مبدأ و مقصد همه چیز یکی است. پیغمبران همه آمدند و حرفهایشان یکی بوده، چون میگویم از اطلاعنداشتنشان شاید این مساله برای من پیش آمده بود. بعدها مثلا شبها دیگر وقتمان زیاد بود و مینشستیم درباره ادیان با هم صحبت میکردیم. میگفتم دین من این است و فلان... خب از موقعی که مدرسه رفته بودم دوستهایم همه مسلمان بودند من درباره اسلام خیلی اطلاع داشتم. مینشستیم با هم صحبت میکردیم، ببینید هیچ فرقی نبود این فرق را ما خودمان بین خودمان درست کردیم. دیگر میگویم جوری شده بود که دوستهای بسیجیهای خودم میگفتند نه من میروم روی پتوی «رستم» مینشینم و نمازم را میخوانم که میدانم شاید از من بهتر باشد که باز میگویم این هم از مندرآوردیهای خودمان بود.
ولی دیگر جوری شده بود که بچهها هیچ موقع نگفتند که من بد هستم یا آنها خوب هستند که حتی میتوانم بگویم من الان چیزی نزدیک بیستوچندسال است که گذشته هنوز دوستان صمیمیام همان بسیجیهای قدیم هستند که جوری شده بود که وقتی که حتی ما وارد ایران شدیم تا رسیدیم فرودگاه اولین کسی که سوال کرد چه کسی اقلیت است؟ من دستم را بالا کردم. گفتند: بیا بیرون. من که بیرون آمدم، دیدم پنج، شش تا از بچههای بسیجی پشت سر من بیرون آمدند و گفتند: «چی شده که ما تا الان در اسارت بودیم هیچکس نگفت که چه کسی اقلیت است و چه کسی اقلیت نیست؟ ما همهمان ایرانی بودیم... . دوباره شما آمدید در ایران شروع کردید و گفتید چه کسی اقلیت است؟ ما همهمان ایرانی هستیم و هیچ فرقی بین ما و رستم نیست.» طرف گفت: «نه ما میخواستیم شما را برای نماز ببریم، میخواستیم ببینیم چه کسی اقلیت است چه کسی نیست.»
خانواده شما مطلع شده بودند که شما اسیر شدهاید؟
نه... اسم من جزو مفقودالاثرها بود. فقط موقعی که شب اعلام کردند که من جزو اسرا برگشتهام، فهمیدند من زنده هستم.
چه زمانی از اسارت برگشتید ؟
تاریخ آزادی من 6/6/69 بود. جزو اولین سری مفقودالاثرها بودم که آمدیم. خیلیها میآمدند و میپرسیدند از بچهشان خبری دارم یا نه؟
در دوران اسارت کسی نخواست مسلمان شوید؟
کلی نه... مثلا بعضی وقتها طرف مقابلت میگفت چرا مسلمان نمیشوی؟ میگفتم وقتی حرف پیغمبرها همه یکی است، همه میگویند خوبی کنید. یکی از آنها گفته بدی کنید؟ میگویم وقتی مبدأ یکی باشد، مقصد یکی باشد، حرفها یکی باشد، شاخ و برگش را خودمان برایش درست کردیم. میگفتم خب من از الان مسلمان شدم. چه فرقی دارد؟ یا مثلا شما بگویید اقلیت شدهاید. چه فرقی دارد؟ وقتی دیدند که همه چیزمان یکی است، دیگر نه. ادیان الهی همهشان یکی هستند.
جنگ واقعیتهای دیگری هم داشت و دارد؛ واقعیتهای عینی یا حتی تلخ، مثلا بهلحاظ لجستیکی امکاناتی میخواهد و نمیشود اینها را نادیده گرفت و تنها حرف از مسایل معنوی زد، شما که از نزدیک جنگ را لمس کردهاید، چه باوری دارید؟
ببینید من نمیتوانم بگویم خیلی واقعی نیست. ما مثلا در منطقه بودیم همیشه میگفتیم اگر عراقیها حمله کنند پشت به دشمن رو به میهن (خنده)... این را میگفتیم ولی خب وقتی که ما اولین صدای آتش عراقیها را شنیدیم، گفتیم اگر اینجا تکهتکه هم شویم، نمیگذاریم عراقیها جلو بیایند این خاک ماست. تا زمانی که پیش نیامده بود شاید به شوخی میگفتیم ولی وقتی که دیدیم عراقیها دارند میآیند نه اینکه بگوییم که اینکه ما خیلی عرق ملی داریم، میگفتیم که اینها قرار است بروند خاک ما را تصرف کنند، 60میلیون نفر امیدشان به ماست، ما نمیتوانیم امید 60 میلیوننفر را کنار بگذاریم. ما خودمان را فدای آنها میکنیم. من، واقعا خوشحال هستم که دین خودم را ادا کردم. واقعا میتوانم بگویم با آخرین گلولهای هم که داشتم، جلو عراقیها ایستادم. این روحیه را نفی نمیکنم. خودم میگویم بالاخره خاک وطنم است وقتی پایش بیفتد آدم میبیند که به این سادگیها هم نیست. ما میتوانستیم جنگ را تمام کنیم ولی نمیخواستیم کشورگشایی کنیم. اما عراقیها خب با گرفتن کویت ثابت کردند... ما فقط میخواستیم حق خودمان را بگیریم. ما ایرانیها اینطور هستیم. وقتی که داریم «منشور کوروش» را میخوانیم هر کجا باشیم و به هر دین و هر مذهبی که داریم، میگوییم برای خودت، ما برای کشورگشایی نیامدیم. ما نخواستیم جنگ را تحمیل کنیم. ما فقط خاک خودمان را برای خودمان نگه داشتیم.
چندسالتان بود که جبهه رفتید ؟
من متولد خرداد47 هستم.
چه سالی جنگ رفتید؟
سال65 بود. 18سالگی دیپلم گرفتم بعد رفتم برای خدمت.
ارتش یا سپاه؟
ارتش. آن موقع مثل الان دانشگاهها زیاد نبود، چندتا دانشگاه انگشتشمار بود. کنکور دادم اما قبول نشدم. چون هرکاری که میخواستم انجام دهم باید کارت خدمت میداشتم دفترچه پر کردم و رفتم خدمت.
دیپلمتان چه بود؟
دیپلم رشته برق.
تاریخ اعزامتان کی بود؟
18مرداد 66 اعزام شدم. دوره آموزشی را در صفر- یک تهران دیدم. دوره درجهداری را هم همانجا بودم، بعد بهعنوان درجهدار وظیفه به لشکر16 زرهی اعزام شدم 24ساعت در مقر بودم بعد مستقیم برای خط مقدم رفتم.
مستقیم خطمقدم رفتید ؟
بله... چون درجهام گشتی شناسایی- گشتی رزمی بود مثل بچهها چندوقت یکدفعه یا در خاکریز یا خط مقدم بودم. چندهفته یکدفعه هم جلوتر از خاکریز میرفتیم در کمین، یا کمین بودیم یا گشت. آنجا کسی دیپلم نبود، منشی گروهان ما ترخیص شد و من هم جای منشی گروهان بودم هم دیگر کارها را هم انجام میدادم و جلو میرفتم. آنجا آنقدر صمیمی و راحت بودیم که کسی نمیگفت من وظیفهام فقط این است، مثلا من هم منشی گروهان خط بودم و هم خط میرفتم.
زمان اعزام به جبهه متاهل بودید؟
نه.
حال و هوای خانوادهتان چطور بود؟
من سومین پسر خانه هستم... .
چند بچه هستید؟
ما کلا چهار تا هستیم. سهبرادر و یک خواهر. همه از من بزرگترند. من آخری هستم. برادر اولم پزشک بود 28ماه در ژاندارمری بود پایان خدمتش را گرفت و برگشت، بعد، برادر دومم به منطقه رفت، او هم در جنوب خدمت کرده بود، در پدافند هوایی. او هم که پایان خدمت گرفت، بعد، من رفتم. بندهخدا پدر و مادرم شش، هفتسال دلهره یکی از بچههایشان را داشتند (لبخند).
میشد جلو شما را بگیرند و نگذارند به جبهه بروید؟
نگذارند برویم سربازی یا منطقه؟
کلا منطقه... .
موقع جنگ دست خود ما و پدر مادر نبود که بخواهیم برویم یا نه... .
منظورم این است که تشویق میکردند یا مانع میشدند؟
ببینید بالاخره هرپدر و مادری سختی کشیده، من بچه سوم بودم وقتی پدر و مادرم میگفتند ما دوتا از بچههایمان رفتند منطقه و خدا آنها را پس داده، میتوانم بگویم ناراحت بودند ولی ترس و دلهرهای که داشته باشند نه آنچنان... خب به هرحال ما را به خدا سپرده بودند...
منطقه شما کجا بود؟
من ابوغریب بودم منطقه عملیاتی جنوب در ابوغریب عراق تا تاریخ 21تیر67 که عراقیها یک عملیات انجام دادند. چون من خودم منشی گروهان بودم همه نامهها را اول خودم میخواندم، یعنی کلا اول نامهها دست منشی میرسید بعد فرماندهها میخواندند. چندوقتی بود پی برده بودیم عراقیها مانور میدهند و جایشان را عوض میکنند، میدانستیم و اکثرا آمادهباش بودیم. ایرانیها همیشه در شب، عملیات داشتند و عراقیها نزدیک روشنشدن هوا عملیات انجام میدادند.
شما زرتشتی هستید؟ درست است؟
بله زرتشتیام.
در جبهه بین بچهها اینکه شما زرتشتی بودید، چقدر مورد توجه بود؟
این برای ما در خط خیلی چیز عادی بود، یعنی هیچوقت بچهها نمیگفتند که من غیرمسلمان هستم. اصل همه در آنجا ایرانیبودن بود. برای مرخصیهایم فرمانده میگفت اقلیت هستید به ما ابلاغ کردند، برنامه یا مراسم خاصی اگر هست و میخواهید بروید، مرخصی بدهیم. یکموقع بود چون من خودم منشی گروهان بودم میدیدم نیرو کم دارند میگفتم من نمیروم. ولی از طرف بچهها که بخواهند بگویند من غیرمسلمانم، نه. هیچ فرقی بین ما نبود. بین ما اصل این بود که همه ما ایرانی بودیم حتی در اسارت، اول یکسری مشکلات داشتیم ولی در منطقه اصلا...
حال و هوایی که از جبهه برای نسل امروز مثلا در فیلمها ترسیم شده، این است که یک فضای معنوی در جبهه وجود داشت، از نماز و دعاخواندن و... قاعدتا شما در این مراسم نبودید و مراسم و آیین خاص خودتان را دارید این فضای معنوی را هم شما حس میکردید یا نه فقط برای رزمندههایی بود که مسلمان بودند؟ و بهطور کلی فضا چطور بود؟
ما خطنگهدار بودیم، عملیات میکردیم، جلو میرفتیم و یکسری دیدهبان عراقی جاهایی که میدیدیم برای ما خطرساز است را از بین میبردیم و دوباره به خاکریز خودمان برمیگشتیم. در خاکریز ما بچههای خطنگهدار مثلا شبی شش، هفتساعت نگهبانی داشتیم، دوساعت نگهبانی میدادیم، یکساعت میخوابیدیم، دوساعت میخوابیدیم روز دوباره دوساعت نگهبانی. یا مثلا شبهایی که ما کمین میرفتیم اصلا نمیخوابیدیم و تا صبح بیدار بودیم. خواب درستوحسابی نبود یا حتی وقت برای اینکه بچهها بخواهند نماز سروقت بخوانند خیلی نبود. نه بلندگویی آنجا بود که بخواهند اذان بگویند، نه... یا اینکه بخواهند نماز را دستهجمعی بخوانند و سنگر بزرگی داشته باشیم که حالت نمازخانه باشد اینها، آنجا نبود. یک سنگر خیلی کوچک زیر زمین کنده بودیم و همهچیز زیر زمین بود. شاید فقط یک پنجره کوچک داشتیم و حالت نگهبانی داشت. کسی که میخواست راز و نیازی کند تنهایی میرفت برای خودش نماز میخواند ولی به اجبار نبود و اینکه همه بخواهند به جماعت بخوانند، چنین چیزی نبود و حتی اینکه بگویند چرا من نماز نمیروم.
همین را میخواستم بپرسم که نگاه خاصی وجود نداشت؟ برایشان سوال نمیشد که بگویند چرا نماز نمیخوانید؟
نه چون نماز به اجبار نداشتیم که حتما باید نماز برویم، البته در اسارت بود چون آنجا وقت خیلی زیاد بود ولی در خط اصلا وقت نداشتیم. در خط، تمرکز ما روی نگهبانی از خط ایران بود.
عرق ملی که هرکسی میخواهد خاک وطنش را حفظ کند، درست. سوال من درباره آن حس و حال مذهبی است... .
در خط مقدم کار ما فقط نگهبانی از خاک ایران بود. اولویت ما رفاقت بین بچهها بود، مثلا من میدیدم که یکی از بچهها خوابش میآید و نمیتواند نگهبانی بدهد، بیدارش نمیکردم، میگفتم من که خوابم نمیآید خودم جای او میایستم. بیشتر رفاقت و صمیمیت بود. زمانهایی من شب نمیخوابیدم چون منشی گروهان بودم کمی وقتم آزادتر بود شب نمیخوابیدم و میرفتم یک کتری چای درست میکردم و میرفتم به همه بچههای خط هر کدام یک لیوان چای میدادم میگفتم چای بخورند خواب از سرشان بپرد. اولویت ما بیشتر روی رفاقت بچهها بود.
یعنی فضای معنویای که بین شما وجود داشت در رفاقت بود؟
بیشتر ما تمرکزمان روی این موضوع بود و هیچ موقع مسایل دیگر را قاطی وظیفهمان نمیکردیم. وظیفه ما در آن زمان نگهداری از خط بود.
شما آنجا تنها بودید یعنی شخص دیگری که زرتشتی باشد در گروهان شما نبود؟
تنها من زرتشتی بودم؛ در آن گروهانی که من بودم کسدیگری نبود ولی در لشکرمان از بچهها بودند مثلا زمانی که اسیر شدم، متوجه شدم یکی از دوستان خودم در همان لشکر16 زرهی زرتشتی است که با هم اسیر و با هم آزاد شدیم.
میشد با بچهها بنشینید و در مورد دین و مسایل از ایندست بحث کنید؟
در خط و جبهه نه. چون تنها چیزی که بین ما نبود اقلیتبودن و دین دیگر داشتن بود ولی در اسارت چرا، چون آنجا وقت خیلی زیاد بود ولی در خط اصلا برای این مسایل وقت نداشتیم.
تا چه زمانی در جبهه بودید؟
24 تیر 67...
یعنی روزی که اسیر شدید؟
بله... ساعت 5:30 صبح هوا در حال روشنشدن بود که عراقیها عملیاتشان را شروع کردند. به این صورت که در خط آتش زیادی میریختند اگر آن روز بچهها از سنگر بیرون میآمدند حتما ترکش میخوردند. خمپاره زیاد بود ولی آن روز ما بیرون آمدیم و به خاکریز رفتیم. ششصبح در خاکریز ایستادیم ساعت 8:30 صبح بود که مهمات در حال تمامشدن بود. به فرمانده گفتم مهمات در حال تمامشدن است بروم عقب مهمات بیاورم، گفت: برو. من و یک راننده به اسم عینالله باقری رفتیم عقب دیدیم که پشتسر ما شیمیایی زدند برای همین بود که کمکی طرف ما نیامده بود. شیمیایی خفهکننده زده بودند، ماسک و آمپول زدیم از شیمیایی رد شدیم عقب رفتیم و مهمات بار زدیم و دوباره به خط آمدیم ولی این مهمات نصیب خود ما نشد (خنده). درست موقعی که ما به خط رسیدیم در دید عراقیها بودیم. 20 تا جعبه آرپیجی ضدتانک بود داخل هر جعبه هم ششجعبه کوچکتر. تا به خط رسیدیم یک خمپاره120 به ماشین ما خورد که من یک لحظه دود و همه اینها... . یکی از بچهها به اسم حسن مطلق بود که من فقط صدایش را شنیدم گفت جناب سروان باقری و خرمدین شهید شدند. هر یکآرپیجی، یکتانک را میزد و حالا 20جعبه آرپیجی در ماشین ما بود. گردوخاک که تمام شد صندلی ماشین مانده بود، من و باقری. دوتایی سالم بودیم. کوچکترین ترکشی به ما نخورده بود هیچی از ماشین نمانده بود جز یک صندلی! راننده هم یک غربیلک دستش مانده بود. نه موتوری، نه اتاقکی، هیچی... بعد از چنددقیقه دیدم یک تکه از ماشین پایین افتاد به طوری که همه مانده بودند چطور ما سالم ماندهایم.
شما از لفظ شهادت استفاده کردید. به شهادت در چه مفهومی اعتقاد دارید؟
فرق ندارد که چه کسی بوده، بالاخره هرکس که ایرانی باشد و بخواهد از خاک ایران دفاع کند، نهفقط در این هشتسال جنگ بلکه از قدیم، شهید محسوب میشود. البته ما نمیگوییم شهید، ما در دین خودمان میگوییم «جانباخته» یعنی کسی که جانش را فدای ایران میکند.
فارغ از لفظی که شهادت در اسلام دارد، مفهوم شما از شهادت یعنی جانباختن در راه وطن؟
بله... فرقی بین ما نبود. من خودم این راه را انتخاب کردم و رفتم. هرموقع من از خانواده خداحافظی میکردم و به منطقه میرفتم، میگفتم شاید آخرینباری باشد که همدیگر را میبینیم.
خب، ادامه داستان...
بالاخره با همان مهماتی که داشتیم در خط ایستادیم تا 10 -9:30 صبح، دیگر چارهای نداشتیم به فرمانده گفتیم چهکار کنیم گفت سهگروه میشویم یکی به طرف دهلران برود یکی به طرف قصره (11:22) برود و یکی به طرف خط خودمان برمیگردد. پشتسر خودمان آنجا میرویم یک جای مشخص و اگر همدیگر را پیدا کردیم، میگوییم سالم ماندهایم. اطاعت کردیم. فرمانده به یک طرف رفتند، من خودم به طرف تنگه ابوغریب که به آن تنگه دلیران میگویند، برگشتم. آنجا یک طرف کوه بود یک جاده باریک بود و یک طرف هم دره بود که فقط ماشینها میتوانستند از آن رد شوند. این تنگه در خاک ایران بود. ما گفتیم عقبنشینی میکنیم، سر تنگه میایستیم، بالاخره آنجا بچهها هستند توپخانه خودمان آنجا بود. ما عقبنشینی کردیم و رفتیم دیدیم یکسری تانک آنجا هستند ما هم که لشکر16 زرهی بودیم، گفتیم تانکهای خودمان هستند و با خیال راحت آنجا رفتیم. نگو آن موقع که عراقیها داشتند آتش در خط میریختند، روی تنگه ابوغریب کمین کرده بودند. قشنگ قیچی شدیم. ابتدا ما متوجه نشدیم و با خیال راحت طرف تانک رفتیم. یکآن دیدیم یک لوله تانک به سمت ما چرخید، نگاه کردیم، دیدیم که پرچم عراقیها روی آن است. چاره دیگری نداشتیم، یکسری تیر طرف ما زدند، ما خودمان را در یک چاله انداختیم و چفیههای دور گردنمان را به علامت تسلیم بالا آوردیم. البته ناگفته نماند که هرکدام دو یا سهتیر بیشتر نداشتیم و نمیتوانستیم مقاومت کنیم و اسیر شدیم.
پس در خاک ایران اسیر شدید؟
بله... وقتی اسیر شدیم هرچه جلوتر میرفتیم سختیهای اسارت را بیشتر میچشیدیم. من آمپولهای ضدشیمیایی زده بودم، این آمپولها هم بدن را لَخت میکند. اسیر که شدیم بلافاصله با چفیهها و سیمهای تلفنی که بود دستهای ما را بستند و در دستههای بزرگ جمعمان کردند.
چندنفر بودید که اسیر شدید؟
ما ششنفر بودیم... آمپول به خودمان زده بودیم و در گرمای 21تیرماه در منطقه جنوب، تمام آب بدنمان تمام شده بود. تشنگی امان بچهها را بریده بود. ساعت که نداشتیم تمام چیزها را گرفته بودند وقتی میخواستیم اسیر شویم تنها کاری که من کردم این بود که پلاکم را درآوردم، زمین را کندم و آن را چال کردم گفتم پلاک همراهم نباشد. ولی خب کارت شناسایی، ساعتم و تمام چیزها را عراقیها از ما گرفتند. ساعت نداشتیم ولی مثلا حدود ساعت 10:30صبح بود تا ساعت 3:30 بعدازظهر ما را در خط پیاده این طرف و آن طرف میبردند.
آب ندادند؟
هیچ به ما ندادند. ما را یکجا جمع کردند که شاید نزدیک 50 نفر شدیم. یکجا بود که تمام جنازههای عراقی را جمع کرده و روی هم انداخته بودند ما را نزدیک آنها بردند و نشاندند و یک تانک عراقی آمد لوله توپش را طرف ما گرفت... بالاخره ما آن عراقیها را کشته بودیم و گفتم حتما میخواهند داغ دلشان را سر ما خالی کنند. لوله توپ را طرف ما گرفت که شلیک کند اما یک نگهبان عراقی جلو تانک پرید و گفت من باید اینها را سالم برسانم. تقریبا یکساعت ما را آنجا نگه داشتند. یکی از آن ماشینهای آیفای جنگی آمد و در حالی که دستهای همه بسته بود، گفتند بروید بالا. ارتفاع یکمتر، 1:30متر بود من نمیتوانستم بالا بروم فقط یادم هست هرچه ما از خط عقبتر میرفتیم تنبیهها و کتکها بیشتر میشد. یکی از نگهبانهای عراقی پرید بالا موی سرم را گرفت و با مو مرا بالا کشید. گرما طوری بود که وقتی مینشستیم تنمان تاول میزد. راه افتادیم، تا اینکه ما را قرنطینه عراقیها در شهر العماره عراق بردند. من فقط یادم هست وقتی از ماشین پیاده شدم و آنجا رفتم بعد از یکروز آنقدر مرا زده بودند آنقدر صورتم خون آمده بود که لباسم تخته شده بود. اولین کاری که کردم درجهام را کندم. یک سالن خیلی بزرگی بود، همه بچهها آنجا بودند نگاه کردم فرماندهام که از او جدا شده بودیم و آنها طرف دیگری رفته بودند هم آنجا بود. ما سهگروه شده بودیم. همه ما سهگروه را گرفته بودند، قیچی شده بودیم.
کلا چندنفر اسیر شده بودید؟
گروهان خوب معمولا بیشتر از 150 تا 200نفر نبود ولی خب در عملیاتی که عراقیها انجام داده بودند، نزدیک به چهارعملیات بزرگ بود و تعداد زیادی از ما اسیر شدیم. بعد ما را در آن کمپی که آنجا بود بردند، به قول خودشان قرنطینه. بعد هم از صداوسیمای عراق آمدند که فیلمبرداری کنند و بگویند چقدر اسیر گرفتهاند و... . ما سهروز آنجا بودیم،
بالاخره توانستید آب بخورید؟
در سه روزی که آنجا بودیم چیزی برای خوردن به ما ندادند، خیلی هنر کردند؛ شیر آبی آنجا بود که بچهها هم از سروکله هم بالا میرفتند تا آب بخورند. بعد از این آمدند و ما را سوار بر اتوبوسها کردند و هر اتوبوسی یک قسمتی میرفت، مثلا ما رفتیم به طرف بغداد، اردوگاهها جا نبود. ما را استان صلاحالدین عراق بردند، نزدیک شهر تکریت که به آنجا میگفتند قفس16. ما را آنجا به اردوگاهی بردند، پیاده کردند و گفتند باید بنشینید و سرتان هم روی پاهایتان باشد که هیچی نبینیم. فقط ما صدای زدن و ناله را میفهمیدیم.
تا اینکه یک کابلی به پشتسرم خورد که فکر کنم در این فیلم اخراجیها ظاهرا دیده باشید. دیدم یک تونلی درست کردند، هر کدامشان یک کابلی، چوبی، سیم خارداری، دستشان بود یک حالت تونل بود، فقط میزدند، من تنها کاری که کردم صورتم را نگه داشتم، از وسط این تونل دویدم، حالا به هر کجا بالاخره میخورد. این تونلی که نزدیک به صدمتر میشد تا جلو در آسایشگاه بود. رفتیم آسایشگاه و آسایشگاهی بود و چندتا از بچههای گروههای خودمان دوست و آشنا که بالاخره در یک آسایشگاه افتادیم که همین باقری راننده هم با من بود. فردای آن روز لباسهای ایرانی را از ما گرفتند و لباسهای عراقی به ما دادند، لباس زردرنگی بود با رنگ قهوهای رویش نوشته بود «اسیر جنگی». شکنجه هم این بود که یک تلویزیون آوردند، گفتند شما حق ندارید که جلو این تلویزیون بخوابید، همهتان باید بنشینید نگاه کنید تا موقعی که ما تلویزیون را خاموش کنیم. یعنی حساب کنید که ما باید از ساعت هشتصبح تا 12شب به این تلویزیون خیره میشدیم. در زمان آمارگیری هم همیشه باید سرمان پایین میبود. فقط پوتین عراقیها را میتوانستیم ببینیم. روزی نیمساعت یا یکساعت به پیادهروی میرفتیم، آن هم فقط حق داشتیم دوبهدو با هم باشیم. اگر اکیپمان بیشتر میشد و میخواستیم حرف بزنیم، تنبیه داشتیم، اگر صحبتی میخواستیم بکنیم فقط در آسایشگاه بود. حین پیادهروی حق نداشتیم. تقریبا میتوانم بگویم این وضعیت تا موقعی که قطعنامه598 امضا شد، وجود داشت. بعد از آن هم تنها یکسری سختگیریها کمتر شد، موقع آمارگرفتن میتوانستیم سرمان را فقط بالا بگیریم و عراقیها را ببینیم وگرنه تقریبا میشود گفت همان سختگیریها ادامه داشت.
خبر قرارداد598 را از تلویزیون عراق شنیدید؟
بله از تلویزیون...
چه حسی داشتید؟
بچهها خوشحال بودند، میگفتند جنگ تمام شد، فردا برمیگردیم تهران ولی خب همین فردا دوسال طول کشید.
در آسایشگاه فکر فرار به ذهنتان میزد؟
روزهای اول چرا... بچهها، به قول معروف آتششان تند بود، آن سهروز اول که هیچچیز به ما ندادند بخوریم. بعد از آن یک، ظرف میآوردند به اندازه یک دیس برنج بود. یک دیس برنج. غذای ما گوجه آبپز، بادمجان آبپز یا بامیه آبپز بود.
همیشه همینها بود؟
بله... همین مثلا ناهار ما بود و خیلی کم برنج میدادند. شب هم یک دانه مرغ برای 25نفر به ما میدادند، صبحانهمان هم چیزی مثل عدس و برنج آبپز بود که به آن شوربا میگفتند. رویهمرفته اگر همه اینها را جمع میکردیم، یک لیوان بیشتر نمیشد. دیگر وقتی بنیهات ضعیف شود، اگر میگفتند در اردوگاه باز است، بیا برو، فکر نکنم ما تا لب جادهاش هم جان داشتیم که برویم تا اینکه اصلا فکر فرار به سرمان بزند.
و این دوسال همین روند ادامه داشت؟
کلا همین، روند خورد و خوراک ما بود.
بعد از امضای قطعنامه بر شما چگونه گذشت؟
وقتی قطعنامه598 امضا شد ما را به یک انباری بردند که در خود آن کمپ بود و 14 تا اتاق داشت و حالت خرابه پیدا کرده بود. ما را یکبهیک سوا کردند آنجا فرستادند و گفتند خودتان برای خودتان درستش کنید. وقتمان با درستکردن همین اردوگاه که در آن زندگی میکردیم، میگذشت. هر 25نفر در یکاتاق سهدرچهار بودیم که اگر شب میخواستیم بخوابیم جایمان نمیشد. مثلا 12نفر مینشستند 13نفر میخوابیدند. بعد مثلا میآمدیم عوض میکردیم. 13نفر میخوابیدند 12نفر مینشستند. یا اینکه مینشستیم با هم گپی میزدیم خاطراتی که شاید بگویم تا حالا هزاردفعه برای هم تعریف کرده بودیم، ولی باز مینشستیم با چه اشتیاقی گوش میدادیم که وقتمان پر شود. عراقیها هرچندوقت یکبار کسانی را بهعنوان آشوبگر از این اردوگاه به آن اردوگاه میبردند. بعد از مدتی من هم شدم آشوبگر. که هرچقدر کتک میخوردم فقط به آنها میخندیدم. آنجا اولین مسالهای که برایشان وجود داشت، اسمم بود. اسمم رستم است. در حادثه قادسیه خودشان چون فرمانده ایران رستم فرخزاد بود، یکسری کتکها برای این بود یکسری هم به خاطر دینم که زرتشتی است یکبار به یکی از نگهبانها گفتم دینم زرتشتی است، گفت زرتشتی چیه؟ ناچار گفتم مسیحی، بعد از آن، کتکم کمتر شد.
کسانی که با آنها در یک اردوگاه بودید، دوستانتان بودند؟ از بچههای ارتش بودند یا بچههای سپاه؟
تا پیش از آنکه به یک اردوگاه دیگر منتقل شوم همه ارتشی بودیم، همه دوستهای خودمان بودند تا به اردوگاه جدید رسیدم. شب اول به آنجا رفتم، چون آنجا وقت زیاد بود، دیدم همه شروع به نمازخواندن کردند. شب اول گذشت، شب دوم و سوم یک نفر آمد و گفت: تو نماز نمیخوانی؟ گفتم: نه، من اقلیت هستم که بعد آنجا متوجه شدم در اردوگاه بچههای سپاه و بسیج افتاده بودم. آنجا یک ذره از من دوری کردند. چندنفری، نمیگویم انگشتشمار ولی خیلی تعداد کم ارتشی آنجا بود. بعد یکی از بچههای روبهروی آسایشگاه خودمان، ارشد آسایشگاه بود که یکی از بچههای ارتشی بود. تقریبا همسن و سال خودم بود ولی خب او ششسال بود که اسیر آنجا بود. به اسم ناصر چادرباف. او گفت من به آسایشگاه آنها بروم.
منظور من این است که این بحث هم بینشان بود که ممکن است شما جاسوس باشید؟
نه نبود. چون میدانستند مرا بهعنوان اخلالگر و آشوبگر از اردوگاه بیرون انداختهاند. آنجا بچهها، هر کدام وظیفهای داشتند، مثلا یک روز بچهها باید میرفتند نان میگرفتند، تقسیمبندی بود، یکسری از بچهها مثلا مامور شستن لباسها بودند. یکسری مسوول شستن توالتها بودند. من دست به سیاه و سفید نمیزدم. به قول معروف جزو نجسها بودم (خنده) یک شب در اردوگاه نشسته بودیم. معمولا قبل از حرفزدن دست بلند میکردیم تا ارشد اردوگاه اجازه دهد. من دستم را بالا کردم و گفتم میخواستم یک صحبتی کنم. گفت: بفرمایید... گفتم: «والا من وظیفه خودم میدانم از همهتان تشکر کنم. ما در خانه خودمان یا در اتاقکی که بودیم اینقدر راحت نبودم که شما دارید بامن میهماننوازی میکنید. یک نفر لباسم را میشوید. یک نفر غذایم را میگیرد. من دست به سیاه و سفید نمیزنم. من میخواستم فقط از شما تشکر کنم.» فردایش من جزو رختشورها شدم. دیگر مدتی که گذشت، با هم صحبت میکردیم. مبدأ و مقصد همه چیز یکی است. پیغمبران همه آمدند و حرفهایشان یکی بوده، چون میگویم از اطلاعنداشتنشان شاید این مساله برای من پیش آمده بود. بعدها مثلا شبها دیگر وقتمان زیاد بود و مینشستیم درباره ادیان با هم صحبت میکردیم. میگفتم دین من این است و فلان... خب از موقعی که مدرسه رفته بودم دوستهایم همه مسلمان بودند من درباره اسلام خیلی اطلاع داشتم. مینشستیم با هم صحبت میکردیم، ببینید هیچ فرقی نبود این فرق را ما خودمان بین خودمان درست کردیم. دیگر میگویم جوری شده بود که دوستهای بسیجیهای خودم میگفتند نه من میروم روی پتوی «رستم» مینشینم و نمازم را میخوانم که میدانم شاید از من بهتر باشد که باز میگویم این هم از مندرآوردیهای خودمان بود.
ولی دیگر جوری شده بود که بچهها هیچ موقع نگفتند که من بد هستم یا آنها خوب هستند که حتی میتوانم بگویم من الان چیزی نزدیک بیستوچندسال است که گذشته هنوز دوستان صمیمیام همان بسیجیهای قدیم هستند که جوری شده بود که وقتی که حتی ما وارد ایران شدیم تا رسیدیم فرودگاه اولین کسی که سوال کرد چه کسی اقلیت است؟ من دستم را بالا کردم. گفتند: بیا بیرون. من که بیرون آمدم، دیدم پنج، شش تا از بچههای بسیجی پشت سر من بیرون آمدند و گفتند: «چی شده که ما تا الان در اسارت بودیم هیچکس نگفت که چه کسی اقلیت است و چه کسی اقلیت نیست؟ ما همهمان ایرانی بودیم... . دوباره شما آمدید در ایران شروع کردید و گفتید چه کسی اقلیت است؟ ما همهمان ایرانی هستیم و هیچ فرقی بین ما و رستم نیست.» طرف گفت: «نه ما میخواستیم شما را برای نماز ببریم، میخواستیم ببینیم چه کسی اقلیت است چه کسی نیست.»
خانواده شما مطلع شده بودند که شما اسیر شدهاید؟
نه... اسم من جزو مفقودالاثرها بود. فقط موقعی که شب اعلام کردند که من جزو اسرا برگشتهام، فهمیدند من زنده هستم.
چه زمانی از اسارت برگشتید ؟
تاریخ آزادی من 6/6/69 بود. جزو اولین سری مفقودالاثرها بودم که آمدیم. خیلیها میآمدند و میپرسیدند از بچهشان خبری دارم یا نه؟
در دوران اسارت کسی نخواست مسلمان شوید؟
کلی نه... مثلا بعضی وقتها طرف مقابلت میگفت چرا مسلمان نمیشوی؟ میگفتم وقتی حرف پیغمبرها همه یکی است، همه میگویند خوبی کنید. یکی از آنها گفته بدی کنید؟ میگویم وقتی مبدأ یکی باشد، مقصد یکی باشد، حرفها یکی باشد، شاخ و برگش را خودمان برایش درست کردیم. میگفتم خب من از الان مسلمان شدم. چه فرقی دارد؟ یا مثلا شما بگویید اقلیت شدهاید. چه فرقی دارد؟ وقتی دیدند که همه چیزمان یکی است، دیگر نه. ادیان الهی همهشان یکی هستند.
جنگ واقعیتهای دیگری هم داشت و دارد؛ واقعیتهای عینی یا حتی تلخ، مثلا بهلحاظ لجستیکی امکاناتی میخواهد و نمیشود اینها را نادیده گرفت و تنها حرف از مسایل معنوی زد، شما که از نزدیک جنگ را لمس کردهاید، چه باوری دارید؟
ببینید من نمیتوانم بگویم خیلی واقعی نیست. ما مثلا در منطقه بودیم همیشه میگفتیم اگر عراقیها حمله کنند پشت به دشمن رو به میهن (خنده)... این را میگفتیم ولی خب وقتی که ما اولین صدای آتش عراقیها را شنیدیم، گفتیم اگر اینجا تکهتکه هم شویم، نمیگذاریم عراقیها جلو بیایند این خاک ماست. تا زمانی که پیش نیامده بود شاید به شوخی میگفتیم ولی وقتی که دیدیم عراقیها دارند میآیند نه اینکه بگوییم که اینکه ما خیلی عرق ملی داریم، میگفتیم که اینها قرار است بروند خاک ما را تصرف کنند، 60میلیون نفر امیدشان به ماست، ما نمیتوانیم امید 60 میلیوننفر را کنار بگذاریم. ما خودمان را فدای آنها میکنیم. من، واقعا خوشحال هستم که دین خودم را ادا کردم. واقعا میتوانم بگویم با آخرین گلولهای هم که داشتم، جلو عراقیها ایستادم. این روحیه را نفی نمیکنم. خودم میگویم بالاخره خاک وطنم است وقتی پایش بیفتد آدم میبیند که به این سادگیها هم نیست. ما میتوانستیم جنگ را تمام کنیم ولی نمیخواستیم کشورگشایی کنیم. اما عراقیها خب با گرفتن کویت ثابت کردند... ما فقط میخواستیم حق خودمان را بگیریم. ما ایرانیها اینطور هستیم. وقتی که داریم «منشور کوروش» را میخوانیم هر کجا باشیم و به هر دین و هر مذهبی که داریم، میگوییم برای خودت، ما برای کشورگشایی نیامدیم. ما نخواستیم جنگ را تحمیل کنیم. ما فقط خاک خودمان را برای خودمان نگه داشتیم.
شرق: داخل مغازه، روبهروی در ورودی، روی دیواره باریک کف بالکن، عکس پیامبرشان را زده و از اینکه بسیاری از مشتریانش از او میپرسند: «عکس کیست؟» تعجب میکند و میگوید: «زرتشت». «رستم خرمدین» یک زرتشتی و از اقلیتهاست. وقتی اولین گلوله جنگ شلیک شد، 13سال داشته اما جنگ آنقدر طول کشید که پای او هم به جبهه باز شود. 18سال که داشت دفترچه خدمتش را پر کرد و 18مرداد 66 به صفر-یک تهران اعزام شد... .
چندسالتان بود که جبهه رفتید ؟
من متولد خرداد47 هستم.
چه سالی جنگ رفتید؟
سال65 بود. 18سالگی دیپلم گرفتم بعد رفتم برای خدمت.
ارتش یا سپاه؟
ارتش. آن موقع مثل الان دانشگاهها زیاد نبود، چندتا دانشگاه انگشتشمار بود. کنکور دادم اما قبول نشدم. چون هرکاری که میخواستم انجام دهم باید کارت خدمت میداشتم دفترچه پر کردم و رفتم خدمت.
دیپلمتان چه بود؟
دیپلم رشته برق.
تاریخ اعزامتان کی بود؟
18مرداد 66 اعزام شدم. دوره آموزشی را در صفر- یک تهران دیدم. دوره درجهداری را هم همانجا بودم، بعد بهعنوان درجهدار وظیفه به لشکر16 زرهی اعزام شدم 24ساعت در مقر بودم بعد مستقیم برای خط مقدم رفتم.
مستقیم خطمقدم رفتید ؟
بله... چون درجهام گشتی شناسایی- گشتی رزمی بود مثل بچهها چندوقت یکدفعه یا در خاکریز یا خط مقدم بودم. چندهفته یکدفعه هم جلوتر از خاکریز میرفتیم در کمین، یا کمین بودیم یا گشت. آنجا کسی دیپلم نبود، منشی گروهان ما ترخیص شد و من هم جای منشی گروهان بودم هم دیگر کارها را هم انجام میدادم و جلو میرفتم. آنجا آنقدر صمیمی و راحت بودیم که کسی نمیگفت من وظیفهام فقط این است، مثلا من هم منشی گروهان خط بودم و هم خط میرفتم.
زمان اعزام به جبهه متاهل بودید؟
نه.
حال و هوای خانوادهتان چطور بود؟
من سومین پسر خانه هستم... .
چند بچه هستید؟
ما کلا چهار تا هستیم. سهبرادر و یک خواهر. همه از من بزرگترند. من آخری هستم. برادر اولم پزشک بود 28ماه در ژاندارمری بود پایان خدمتش را گرفت و برگشت، بعد، برادر دومم به منطقه رفت، او هم در جنوب خدمت کرده بود، در پدافند هوایی. او هم که پایان خدمت گرفت، بعد، من رفتم. بندهخدا پدر و مادرم شش، هفتسال دلهره یکی از بچههایشان را داشتند (لبخند).
میشد جلو شما را بگیرند و نگذارند به جبهه بروید؟
نگذارند برویم سربازی یا منطقه؟
کلا منطقه... .
موقع جنگ دست خود ما و پدر مادر نبود که بخواهیم برویم یا نه... .
منظورم این است که تشویق میکردند یا مانع میشدند؟
ببینید بالاخره هرپدر و مادری سختی کشیده، من بچه سوم بودم وقتی پدر و مادرم میگفتند ما دوتا از بچههایمان رفتند منطقه و خدا آنها را پس داده، میتوانم بگویم ناراحت بودند ولی ترس و دلهرهای که داشته باشند نه آنچنان... خب به هرحال ما را به خدا سپرده بودند...
منطقه شما کجا بود؟
من ابوغریب بودم منطقه عملیاتی جنوب در ابوغریب عراق تا تاریخ 21تیر67 که عراقیها یک عملیات انجام دادند. چون من خودم منشی گروهان بودم همه نامهها را اول خودم میخواندم، یعنی کلا اول نامهها دست منشی میرسید بعد فرماندهها میخواندند. چندوقتی بود پی برده بودیم عراقیها مانور میدهند و جایشان را عوض میکنند، میدانستیم و اکثرا آمادهباش بودیم. ایرانیها همیشه در شب، عملیات داشتند و عراقیها نزدیک روشنشدن هوا عملیات انجام میدادند.
شما زرتشتی هستید؟ درست است؟
بله زرتشتیام.
در جبهه بین بچهها اینکه شما زرتشتی بودید، چقدر مورد توجه بود؟
این برای ما در خط خیلی چیز عادی بود، یعنی هیچوقت بچهها نمیگفتند که من غیرمسلمان هستم. اصل همه در آنجا ایرانیبودن بود. برای مرخصیهایم فرمانده میگفت اقلیت هستید به ما ابلاغ کردند، برنامه یا مراسم خاصی اگر هست و میخواهید بروید، مرخصی بدهیم. یکموقع بود چون من خودم منشی گروهان بودم میدیدم نیرو کم دارند میگفتم من نمیروم. ولی از طرف بچهها که بخواهند بگویند من غیرمسلمانم، نه. هیچ فرقی بین ما نبود. بین ما اصل این بود که همه ما ایرانی بودیم حتی در اسارت، اول یکسری مشکلات داشتیم ولی در منطقه اصلا...
حال و هوایی که از جبهه برای نسل امروز مثلا در فیلمها ترسیم شده، این است که یک فضای معنوی در جبهه وجود داشت، از نماز و دعاخواندن و... قاعدتا شما در این مراسم نبودید و مراسم و آیین خاص خودتان را دارید این فضای معنوی را هم شما حس میکردید یا نه فقط برای رزمندههایی بود که مسلمان بودند؟ و بهطور کلی فضا چطور بود؟
ما خطنگهدار بودیم، عملیات میکردیم، جلو میرفتیم و یکسری دیدهبان عراقی جاهایی که میدیدیم برای ما خطرساز است را از بین میبردیم و دوباره به خاکریز خودمان برمیگشتیم. در خاکریز ما بچههای خطنگهدار مثلا شبی شش، هفتساعت نگهبانی داشتیم، دوساعت نگهبانی میدادیم، یکساعت میخوابیدیم، دوساعت میخوابیدیم روز دوباره دوساعت نگهبانی. یا مثلا شبهایی که ما کمین میرفتیم اصلا نمیخوابیدیم و تا صبح بیدار بودیم. خواب درستوحسابی نبود یا حتی وقت برای اینکه بچهها بخواهند نماز سروقت بخوانند خیلی نبود. نه بلندگویی آنجا بود که بخواهند اذان بگویند، نه... یا اینکه بخواهند نماز را دستهجمعی بخوانند و سنگر بزرگی داشته باشیم که حالت نمازخانه باشد اینها، آنجا نبود. یک سنگر خیلی کوچک زیر زمین کنده بودیم و همهچیز زیر زمین بود. شاید فقط یک پنجره کوچک داشتیم و حالت نگهبانی داشت. کسی که میخواست راز و نیازی کند تنهایی میرفت برای خودش نماز میخواند ولی به اجبار نبود و اینکه همه بخواهند به جماعت بخوانند، چنین چیزی نبود و حتی اینکه بگویند چرا من نماز نمیروم.
همین را میخواستم بپرسم که نگاه خاصی وجود نداشت؟ برایشان سوال نمیشد که بگویند چرا نماز نمیخوانید؟
نه چون نماز به اجبار نداشتیم که حتما باید نماز برویم، البته در اسارت بود چون آنجا وقت خیلی زیاد بود ولی در خط اصلا وقت نداشتیم. در خط، تمرکز ما روی نگهبانی از خط ایران بود.
عرق ملی که هرکسی میخواهد خاک وطنش را حفظ کند، درست. سوال من درباره آن حس و حال مذهبی است... .
در خط مقدم کار ما فقط نگهبانی از خاک ایران بود. اولویت ما رفاقت بین بچهها بود، مثلا من میدیدم که یکی از بچهها خوابش میآید و نمیتواند نگهبانی بدهد، بیدارش نمیکردم، میگفتم من که خوابم نمیآید خودم جای او میایستم. بیشتر رفاقت و صمیمیت بود. زمانهایی من شب نمیخوابیدم چون منشی گروهان بودم کمی وقتم آزادتر بود شب نمیخوابیدم و میرفتم یک کتری چای درست میکردم و میرفتم به همه بچههای خط هر کدام یک لیوان چای میدادم میگفتم چای بخورند خواب از سرشان بپرد. اولویت ما بیشتر روی رفاقت بچهها بود.
یعنی فضای معنویای که بین شما وجود داشت در رفاقت بود؟
بیشتر ما تمرکزمان روی این موضوع بود و هیچ موقع مسایل دیگر را قاطی وظیفهمان نمیکردیم. وظیفه ما در آن زمان نگهداری از خط بود.
شما آنجا تنها بودید یعنی شخص دیگری که زرتشتی باشد در گروهان شما نبود؟
تنها من زرتشتی بودم؛ در آن گروهانی که من بودم کسدیگری نبود ولی در لشکرمان از بچهها بودند مثلا زمانی که اسیر شدم، متوجه شدم یکی از دوستان خودم در همان لشکر16 زرهی زرتشتی است که با هم اسیر و با هم آزاد شدیم.
میشد با بچهها بنشینید و در مورد دین و مسایل از ایندست بحث کنید؟
در خط و جبهه نه. چون تنها چیزی که بین ما نبود اقلیتبودن و دین دیگر داشتن بود ولی در اسارت چرا، چون آنجا وقت خیلی زیاد بود ولی در خط اصلا برای این مسایل وقت نداشتیم.
تا چه زمانی در جبهه بودید؟
24 تیر 67...
یعنی روزی که اسیر شدید؟
بله... ساعت 5:30 صبح هوا در حال روشنشدن بود که عراقیها عملیاتشان را شروع کردند. به این صورت که در خط آتش زیادی میریختند اگر آن روز بچهها از سنگر بیرون میآمدند حتما ترکش میخوردند. خمپاره زیاد بود ولی آن روز ما بیرون آمدیم و به خاکریز رفتیم. ششصبح در خاکریز ایستادیم ساعت 8:30 صبح بود که مهمات در حال تمامشدن بود. به فرمانده گفتم مهمات در حال تمامشدن است بروم عقب مهمات بیاورم، گفت: برو. من و یک راننده به اسم عینالله باقری رفتیم عقب دیدیم که پشتسر ما شیمیایی زدند برای همین بود که کمکی طرف ما نیامده بود. شیمیایی خفهکننده زده بودند، ماسک و آمپول زدیم از شیمیایی رد شدیم عقب رفتیم و مهمات بار زدیم و دوباره به خط آمدیم ولی این مهمات نصیب خود ما نشد (خنده). درست موقعی که ما به خط رسیدیم در دید عراقیها بودیم. 20 تا جعبه آرپیجی ضدتانک بود داخل هر جعبه هم ششجعبه کوچکتر. تا به خط رسیدیم یک خمپاره120 به ماشین ما خورد که من یک لحظه دود و همه اینها... . یکی از بچهها به اسم حسن مطلق بود که من فقط صدایش را شنیدم گفت جناب سروان باقری و خرمدین شهید شدند. هر یکآرپیجی، یکتانک را میزد و حالا 20جعبه آرپیجی در ماشین ما بود. گردوخاک که تمام شد صندلی ماشین مانده بود، من و باقری. دوتایی سالم بودیم. کوچکترین ترکشی به ما نخورده بود هیچی از ماشین نمانده بود جز یک صندلی! راننده هم یک غربیلک دستش مانده بود. نه موتوری، نه اتاقکی، هیچی... بعد از چنددقیقه دیدم یک تکه از ماشین پایین افتاد به طوری که همه مانده بودند چطور ما سالم ماندهایم.
شما از لفظ شهادت استفاده کردید. به شهادت در چه مفهومی اعتقاد دارید؟
فرق ندارد که چه کسی بوده، بالاخره هرکس که ایرانی باشد و بخواهد از خاک ایران دفاع کند، نهفقط در این هشتسال جنگ بلکه از قدیم، شهید محسوب میشود. البته ما نمیگوییم شهید، ما در دین خودمان میگوییم «جانباخته» یعنی کسی که جانش را فدای ایران میکند.
فارغ از لفظی که شهادت در اسلام دارد، مفهوم شما از شهادت یعنی جانباختن در راه وطن؟
بله... فرقی بین ما نبود. من خودم این راه را انتخاب کردم و رفتم. هرموقع من از خانواده خداحافظی میکردم و به منطقه میرفتم، میگفتم شاید آخرینباری باشد که همدیگر را میبینیم.
خب، ادامه داستان...
بالاخره با همان مهماتی که داشتیم در خط ایستادیم تا 10 -9:30 صبح، دیگر چارهای نداشتیم به فرمانده گفتیم چهکار کنیم گفت سهگروه میشویم یکی به طرف دهلران برود یکی به طرف قصره (11:22) برود و یکی به طرف خط خودمان برمیگردد. پشتسر خودمان آنجا میرویم یک جای مشخص و اگر همدیگر را پیدا کردیم، میگوییم سالم ماندهایم. اطاعت کردیم. فرمانده به یک طرف رفتند، من خودم به طرف تنگه ابوغریب که به آن تنگه دلیران میگویند، برگشتم. آنجا یک طرف کوه بود یک جاده باریک بود و یک طرف هم دره بود که فقط ماشینها میتوانستند از آن رد شوند. این تنگه در خاک ایران بود. ما گفتیم عقبنشینی میکنیم، سر تنگه میایستیم، بالاخره آنجا بچهها هستند توپخانه خودمان آنجا بود. ما عقبنشینی کردیم و رفتیم دیدیم یکسری تانک آنجا هستند ما هم که لشکر16 زرهی بودیم، گفتیم تانکهای خودمان هستند و با خیال راحت آنجا رفتیم. نگو آن موقع که عراقیها داشتند آتش در خط میریختند، روی تنگه ابوغریب کمین کرده بودند. قشنگ قیچی شدیم. ابتدا ما متوجه نشدیم و با خیال راحت طرف تانک رفتیم. یکآن دیدیم یک لوله تانک به سمت ما چرخید، نگاه کردیم، دیدیم که پرچم عراقیها روی آن است. چاره دیگری نداشتیم، یکسری تیر طرف ما زدند، ما خودمان را در یک چاله انداختیم و چفیههای دور گردنمان را به علامت تسلیم بالا آوردیم. البته ناگفته نماند که هرکدام دو یا سهتیر بیشتر نداشتیم و نمیتوانستیم مقاومت کنیم و اسیر شدیم.
پس در خاک ایران اسیر شدید؟
بله... وقتی اسیر شدیم هرچه جلوتر میرفتیم سختیهای اسارت را بیشتر میچشیدیم. من آمپولهای ضدشیمیایی زده بودم، این آمپولها هم بدن را لَخت میکند. اسیر که شدیم بلافاصله با چفیهها و سیمهای تلفنی که بود دستهای ما را بستند و در دستههای بزرگ جمعمان کردند.
چندنفر بودید که اسیر شدید؟
ما ششنفر بودیم... آمپول به خودمان زده بودیم و در گرمای 21تیرماه در منطقه جنوب، تمام آب بدنمان تمام شده بود. تشنگی امان بچهها را بریده بود. ساعت که نداشتیم تمام چیزها را گرفته بودند وقتی میخواستیم اسیر شویم تنها کاری که من کردم این بود که پلاکم را درآوردم، زمین را کندم و آن را چال کردم گفتم پلاک همراهم نباشد. ولی خب کارت شناسایی، ساعتم و تمام چیزها را عراقیها از ما گرفتند. ساعت نداشتیم ولی مثلا حدود ساعت 10:30صبح بود تا ساعت 3:30 بعدازظهر ما را در خط پیاده این طرف و آن طرف میبردند.
آب ندادند؟
هیچ به ما ندادند. ما را یکجا جمع کردند که شاید نزدیک 50 نفر شدیم. یکجا بود که تمام جنازههای عراقی را جمع کرده و روی هم انداخته بودند ما را نزدیک آنها بردند و نشاندند و یک تانک عراقی آمد لوله توپش را طرف ما گرفت... بالاخره ما آن عراقیها را کشته بودیم و گفتم حتما میخواهند داغ دلشان را سر ما خالی کنند. لوله توپ را طرف ما گرفت که شلیک کند اما یک نگهبان عراقی جلو تانک پرید و گفت من باید اینها را سالم برسانم. تقریبا یکساعت ما را آنجا نگه داشتند. یکی از آن ماشینهای آیفای جنگی آمد و در حالی که دستهای همه بسته بود، گفتند بروید بالا. ارتفاع یکمتر، 1:30متر بود من نمیتوانستم بالا بروم فقط یادم هست هرچه ما از خط عقبتر میرفتیم تنبیهها و کتکها بیشتر میشد. یکی از نگهبانهای عراقی پرید بالا موی سرم را گرفت و با مو مرا بالا کشید. گرما طوری بود که وقتی مینشستیم تنمان تاول میزد. راه افتادیم، تا اینکه ما را قرنطینه عراقیها در شهر العماره عراق بردند. من فقط یادم هست وقتی از ماشین پیاده شدم و آنجا رفتم بعد از یکروز آنقدر مرا زده بودند آنقدر صورتم خون آمده بود که لباسم تخته شده بود. اولین کاری که کردم درجهام را کندم. یک سالن خیلی بزرگی بود، همه بچهها آنجا بودند نگاه کردم فرماندهام که از او جدا شده بودیم و آنها طرف دیگری رفته بودند هم آنجا بود. ما سهگروه شده بودیم. همه ما سهگروه را گرفته بودند، قیچی شده بودیم.
کلا چندنفر اسیر شده بودید؟
گروهان خوب معمولا بیشتر از 150 تا 200نفر نبود ولی خب در عملیاتی که عراقیها انجام داده بودند، نزدیک به چهارعملیات بزرگ بود و تعداد زیادی از ما اسیر شدیم. بعد ما را در آن کمپی که آنجا بود بردند، به قول خودشان قرنطینه. بعد هم از صداوسیمای عراق آمدند که فیلمبرداری کنند و بگویند چقدر اسیر گرفتهاند و... . ما سهروز آنجا بودیم،
بالاخره توانستید آب بخورید؟
در سه روزی که آنجا بودیم چیزی برای خوردن به ما ندادند، خیلی هنر کردند؛ شیر آبی آنجا بود که بچهها هم از سروکله هم بالا میرفتند تا آب بخورند. بعد از این آمدند و ما را سوار بر اتوبوسها کردند و هر اتوبوسی یک قسمتی میرفت، مثلا ما رفتیم به طرف بغداد، اردوگاهها جا نبود. ما را استان صلاحالدین عراق بردند، نزدیک شهر تکریت که به آنجا میگفتند قفس16. ما را آنجا به اردوگاهی بردند، پیاده کردند و گفتند باید بنشینید و سرتان هم روی پاهایتان باشد که هیچی نبینیم. فقط ما صدای زدن و ناله را میفهمیدیم.
تا اینکه یک کابلی به پشتسرم خورد که فکر کنم در این فیلم اخراجیها ظاهرا دیده باشید. دیدم یک تونلی درست کردند، هر کدامشان یک کابلی، چوبی، سیم خارداری، دستشان بود یک حالت تونل بود، فقط میزدند، من تنها کاری که کردم صورتم را نگه داشتم، از وسط این تونل دویدم، حالا به هر کجا بالاخره میخورد. این تونلی که نزدیک به صدمتر میشد تا جلو در آسایشگاه بود. رفتیم آسایشگاه و آسایشگاهی بود و چندتا از بچههای گروههای خودمان دوست و آشنا که بالاخره در یک آسایشگاه افتادیم که همین باقری راننده هم با من بود. فردای آن روز لباسهای ایرانی را از ما گرفتند و لباسهای عراقی به ما دادند، لباس زردرنگی بود با رنگ قهوهای رویش نوشته بود «اسیر جنگی». شکنجه هم این بود که یک تلویزیون آوردند، گفتند شما حق ندارید که جلو این تلویزیون بخوابید، همهتان باید بنشینید نگاه کنید تا موقعی که ما تلویزیون را خاموش کنیم. یعنی حساب کنید که ما باید از ساعت هشتصبح تا 12شب به این تلویزیون خیره میشدیم. در زمان آمارگیری هم همیشه باید سرمان پایین میبود. فقط پوتین عراقیها را میتوانستیم ببینیم. روزی نیمساعت یا یکساعت به پیادهروی میرفتیم، آن هم فقط حق داشتیم دوبهدو با هم باشیم. اگر اکیپمان بیشتر میشد و میخواستیم حرف بزنیم، تنبیه داشتیم، اگر صحبتی میخواستیم بکنیم فقط در آسایشگاه بود. حین پیادهروی حق نداشتیم. تقریبا میتوانم بگویم این وضعیت تا موقعی که قطعنامه598 امضا شد، وجود داشت. بعد از آن هم تنها یکسری سختگیریها کمتر شد، موقع آمارگرفتن میتوانستیم سرمان را فقط بالا بگیریم و عراقیها را ببینیم وگرنه تقریبا میشود گفت همان سختگیریها ادامه داشت.
خبر قرارداد598 را از تلویزیون عراق شنیدید؟
بله از تلویزیون...
چه حسی داشتید؟
بچهها خوشحال بودند، میگفتند جنگ تمام شد، فردا برمیگردیم تهران ولی خب همین فردا دوسال طول کشید.
در آسایشگاه فکر فرار به ذهنتان میزد؟
روزهای اول چرا... بچهها، به قول معروف آتششان تند بود، آن سهروز اول که هیچچیز به ما ندادند بخوریم. بعد از آن یک، ظرف میآوردند به اندازه یک دیس برنج بود. یک دیس برنج. غذای ما گوجه آبپز، بادمجان آبپز یا بامیه آبپز بود.
همیشه همینها بود؟
بله... همین مثلا ناهار ما بود و خیلی کم برنج میدادند. شب هم یک دانه مرغ برای 25نفر به ما میدادند، صبحانهمان هم چیزی مثل عدس و برنج آبپز بود که به آن شوربا میگفتند. رویهمرفته اگر همه اینها را جمع میکردیم، یک لیوان بیشتر نمیشد. دیگر وقتی بنیهات ضعیف شود، اگر میگفتند در اردوگاه باز است، بیا برو، فکر نکنم ما تا لب جادهاش هم جان داشتیم که برویم تا اینکه اصلا فکر فرار به سرمان بزند.
و این دوسال همین روند ادامه داشت؟
کلا همین، روند خورد و خوراک ما بود.
بعد از امضای قطعنامه بر شما چگونه گذشت؟
وقتی قطعنامه598 امضا شد ما را به یک انباری بردند که در خود آن کمپ بود و 14 تا اتاق داشت و حالت خرابه پیدا کرده بود. ما را یکبهیک سوا کردند آنجا فرستادند و گفتند خودتان برای خودتان درستش کنید. وقتمان با درستکردن همین اردوگاه که در آن زندگی میکردیم، میگذشت. هر 25نفر در یکاتاق سهدرچهار بودیم که اگر شب میخواستیم بخوابیم جایمان نمیشد. مثلا 12نفر مینشستند 13نفر میخوابیدند. بعد مثلا میآمدیم عوض میکردیم. 13نفر میخوابیدند 12نفر مینشستند. یا اینکه مینشستیم با هم گپی میزدیم خاطراتی که شاید بگویم تا حالا هزاردفعه برای هم تعریف کرده بودیم، ولی باز مینشستیم با چه اشتیاقی گوش میدادیم که وقتمان پر شود. عراقیها هرچندوقت یکبار کسانی را بهعنوان آشوبگر از این اردوگاه به آن اردوگاه میبردند. بعد از مدتی من هم شدم آشوبگر. که هرچقدر کتک میخوردم فقط به آنها میخندیدم. آنجا اولین مسالهای که برایشان وجود داشت، اسمم بود. اسمم رستم است. در حادثه قادسیه خودشان چون فرمانده ایران رستم فرخزاد بود، یکسری کتکها برای این بود یکسری هم به خاطر دینم که زرتشتی است یکبار به یکی از نگهبانها گفتم دینم زرتشتی است، گفت زرتشتی چیه؟ ناچار گفتم مسیحی، بعد از آن، کتکم کمتر شد.
کسانی که با آنها در یک اردوگاه بودید، دوستانتان بودند؟ از بچههای ارتش بودند یا بچههای سپاه؟
تا پیش از آنکه به یک اردوگاه دیگر منتقل شوم همه ارتشی بودیم، همه دوستهای خودمان بودند تا به اردوگاه جدید رسیدم. شب اول به آنجا رفتم، چون آنجا وقت زیاد بود، دیدم همه شروع به نمازخواندن کردند. شب اول گذشت، شب دوم و سوم یک نفر آمد و گفت: تو نماز نمیخوانی؟ گفتم: نه، من اقلیت هستم که بعد آنجا متوجه شدم در اردوگاه بچههای سپاه و بسیج افتاده بودم. آنجا یک ذره از من دوری کردند. چندنفری، نمیگویم انگشتشمار ولی خیلی تعداد کم ارتشی آنجا بود. بعد یکی از بچههای روبهروی آسایشگاه خودمان، ارشد آسایشگاه بود که یکی از بچههای ارتشی بود. تقریبا همسن و سال خودم بود ولی خب او ششسال بود که اسیر آنجا بود. به اسم ناصر چادرباف. او گفت من به آسایشگاه آنها بروم.
منظور من این است که این بحث هم بینشان بود که ممکن است شما جاسوس باشید؟
نه نبود. چون میدانستند مرا بهعنوان اخلالگر و آشوبگر از اردوگاه بیرون انداختهاند. آنجا بچهها، هر کدام وظیفهای داشتند، مثلا یک روز بچهها باید میرفتند نان میگرفتند، تقسیمبندی بود، یکسری از بچهها مثلا مامور شستن لباسها بودند. یکسری مسوول شستن توالتها بودند. من دست به سیاه و سفید نمیزدم. به قول معروف جزو نجسها بودم (خنده) یک شب در اردوگاه نشسته بودیم. معمولا قبل از حرفزدن دست بلند میکردیم تا ارشد اردوگاه اجازه دهد. من دستم را بالا کردم و گفتم میخواستم یک صحبتی کنم. گفت: بفرمایید... گفتم: «والا من وظیفه خودم میدانم از همهتان تشکر کنم. ما در خانه خودمان یا در اتاقکی که بودیم اینقدر راحت نبودم که شما دارید بامن میهماننوازی میکنید. یک نفر لباسم را میشوید. یک نفر غذایم را میگیرد. من دست به سیاه و سفید نمیزنم. من میخواستم فقط از شما تشکر کنم.» فردایش من جزو رختشورها شدم. دیگر مدتی که گذشت، با هم صحبت میکردیم. مبدأ و مقصد همه چیز یکی است. پیغمبران همه آمدند و حرفهایشان یکی بوده، چون میگویم از اطلاعنداشتنشان شاید این مساله برای من پیش آمده بود. بعدها مثلا شبها دیگر وقتمان زیاد بود و مینشستیم درباره ادیان با هم صحبت میکردیم. میگفتم دین من این است و فلان... خب از موقعی که مدرسه رفته بودم دوستهایم همه مسلمان بودند من درباره اسلام خیلی اطلاع داشتم. مینشستیم با هم صحبت میکردیم، ببینید هیچ فرقی نبود این فرق را ما خودمان بین خودمان درست کردیم. دیگر میگویم جوری شده بود که دوستهای بسیجیهای خودم میگفتند نه من میروم روی پتوی «رستم» مینشینم و نمازم را میخوانم که میدانم شاید از من بهتر باشد که باز میگویم این هم از مندرآوردیهای خودمان بود.
ولی دیگر جوری شده بود که بچهها هیچ موقع نگفتند که من بد هستم یا آنها خوب هستند که حتی میتوانم بگویم من الان چیزی نزدیک بیستوچندسال است که گذشته هنوز دوستان صمیمیام همان بسیجیهای قدیم هستند که جوری شده بود که وقتی که حتی ما وارد ایران شدیم تا رسیدیم فرودگاه اولین کسی که سوال کرد چه کسی اقلیت است؟ من دستم را بالا کردم. گفتند: بیا بیرون. من که بیرون آمدم، دیدم پنج، شش تا از بچههای بسیجی پشت سر من بیرون آمدند و گفتند: «چی شده که ما تا الان در اسارت بودیم هیچکس نگفت که چه کسی اقلیت است و چه کسی اقلیت نیست؟ ما همهمان ایرانی بودیم... . دوباره شما آمدید در ایران شروع کردید و گفتید چه کسی اقلیت است؟ ما همهمان ایرانی هستیم و هیچ فرقی بین ما و رستم نیست.» طرف گفت: «نه ما میخواستیم شما را برای نماز ببریم، میخواستیم ببینیم چه کسی اقلیت است چه کسی نیست.»
خانواده شما مطلع شده بودند که شما اسیر شدهاید؟
نه... اسم من جزو مفقودالاثرها بود. فقط موقعی که شب اعلام کردند که من جزو اسرا برگشتهام، فهمیدند من زنده هستم.
چه زمانی از اسارت برگشتید ؟
تاریخ آزادی من 6/6/69 بود. جزو اولین سری مفقودالاثرها بودم که آمدیم. خیلیها میآمدند و میپرسیدند از بچهشان خبری دارم یا نه؟
در دوران اسارت کسی نخواست مسلمان شوید؟
کلی نه... مثلا بعضی وقتها طرف مقابلت میگفت چرا مسلمان نمیشوی؟ میگفتم وقتی حرف پیغمبرها همه یکی است، همه میگویند خوبی کنید. یکی از آنها گفته بدی کنید؟ میگویم وقتی مبدأ یکی باشد، مقصد یکی باشد، حرفها یکی باشد، شاخ و برگش را خودمان برایش درست کردیم. میگفتم خب من از الان مسلمان شدم. چه فرقی دارد؟ یا مثلا شما بگویید اقلیت شدهاید. چه فرقی دارد؟ وقتی دیدند که همه چیزمان یکی است، دیگر نه. ادیان الهی همهشان یکی هستند.
جنگ واقعیتهای دیگری هم داشت و دارد؛ واقعیتهای عینی یا حتی تلخ، مثلا بهلحاظ لجستیکی امکاناتی میخواهد و نمیشود اینها را نادیده گرفت و تنها حرف از مسایل معنوی زد، شما که از نزدیک جنگ را لمس کردهاید، چه باوری دارید؟
ببینید من نمیتوانم بگویم خیلی واقعی نیست. ما مثلا در منطقه بودیم همیشه میگفتیم اگر عراقیها حمله کنند پشت به دشمن رو به میهن (خنده)... این را میگفتیم ولی خب وقتی که ما اولین صدای آتش عراقیها را شنیدیم، گفتیم اگر اینجا تکهتکه هم شویم، نمیگذاریم عراقیها جلو بیایند این خاک ماست. تا زمانی که پیش نیامده بود شاید به شوخی میگفتیم ولی وقتی که دیدیم عراقیها دارند میآیند نه اینکه بگوییم که اینکه ما خیلی عرق ملی داریم، میگفتیم که اینها قرار است بروند خاک ما را تصرف کنند، 60میلیون نفر امیدشان به ماست، ما نمیتوانیم امید 60 میلیوننفر را کنار بگذاریم. ما خودمان را فدای آنها میکنیم. من، واقعا خوشحال هستم که دین خودم را ادا کردم. واقعا میتوانم بگویم با آخرین گلولهای هم که داشتم، جلو عراقیها ایستادم. این روحیه را نفی نمیکنم. خودم میگویم بالاخره خاک وطنم است وقتی پایش بیفتد آدم میبیند که به این سادگیها هم نیست. ما میتوانستیم جنگ را تمام کنیم ولی نمیخواستیم کشورگشایی کنیم. اما عراقیها خب با گرفتن کویت ثابت کردند... ما فقط میخواستیم حق خودمان را بگیریم. ما ایرانیها اینطور هستیم. وقتی که داریم «منشور کوروش» را میخوانیم هر کجا باشیم و به هر دین و هر مذهبی که داریم، میگوییم برای خودت، ما برای کشورگشایی نیامدیم. ما نخواستیم جنگ را تحمیل کنیم. ما فقط خاک خودمان را برای خودمان نگه داشتیم.
چندسالتان بود که جبهه رفتید ؟
من متولد خرداد47 هستم.
چه سالی جنگ رفتید؟
سال65 بود. 18سالگی دیپلم گرفتم بعد رفتم برای خدمت.
ارتش یا سپاه؟
ارتش. آن موقع مثل الان دانشگاهها زیاد نبود، چندتا دانشگاه انگشتشمار بود. کنکور دادم اما قبول نشدم. چون هرکاری که میخواستم انجام دهم باید کارت خدمت میداشتم دفترچه پر کردم و رفتم خدمت.
دیپلمتان چه بود؟
دیپلم رشته برق.
تاریخ اعزامتان کی بود؟
18مرداد 66 اعزام شدم. دوره آموزشی را در صفر- یک تهران دیدم. دوره درجهداری را هم همانجا بودم، بعد بهعنوان درجهدار وظیفه به لشکر16 زرهی اعزام شدم 24ساعت در مقر بودم بعد مستقیم برای خط مقدم رفتم.
مستقیم خطمقدم رفتید ؟
بله... چون درجهام گشتی شناسایی- گشتی رزمی بود مثل بچهها چندوقت یکدفعه یا در خاکریز یا خط مقدم بودم. چندهفته یکدفعه هم جلوتر از خاکریز میرفتیم در کمین، یا کمین بودیم یا گشت. آنجا کسی دیپلم نبود، منشی گروهان ما ترخیص شد و من هم جای منشی گروهان بودم هم دیگر کارها را هم انجام میدادم و جلو میرفتم. آنجا آنقدر صمیمی و راحت بودیم که کسی نمیگفت من وظیفهام فقط این است، مثلا من هم منشی گروهان خط بودم و هم خط میرفتم.
زمان اعزام به جبهه متاهل بودید؟
نه.
حال و هوای خانوادهتان چطور بود؟
من سومین پسر خانه هستم... .
چند بچه هستید؟
ما کلا چهار تا هستیم. سهبرادر و یک خواهر. همه از من بزرگترند. من آخری هستم. برادر اولم پزشک بود 28ماه در ژاندارمری بود پایان خدمتش را گرفت و برگشت، بعد، برادر دومم به منطقه رفت، او هم در جنوب خدمت کرده بود، در پدافند هوایی. او هم که پایان خدمت گرفت، بعد، من رفتم. بندهخدا پدر و مادرم شش، هفتسال دلهره یکی از بچههایشان را داشتند (لبخند).
میشد جلو شما را بگیرند و نگذارند به جبهه بروید؟
نگذارند برویم سربازی یا منطقه؟
کلا منطقه... .
موقع جنگ دست خود ما و پدر مادر نبود که بخواهیم برویم یا نه... .
منظورم این است که تشویق میکردند یا مانع میشدند؟
ببینید بالاخره هرپدر و مادری سختی کشیده، من بچه سوم بودم وقتی پدر و مادرم میگفتند ما دوتا از بچههایمان رفتند منطقه و خدا آنها را پس داده، میتوانم بگویم ناراحت بودند ولی ترس و دلهرهای که داشته باشند نه آنچنان... خب به هرحال ما را به خدا سپرده بودند...
منطقه شما کجا بود؟
من ابوغریب بودم منطقه عملیاتی جنوب در ابوغریب عراق تا تاریخ 21تیر67 که عراقیها یک عملیات انجام دادند. چون من خودم منشی گروهان بودم همه نامهها را اول خودم میخواندم، یعنی کلا اول نامهها دست منشی میرسید بعد فرماندهها میخواندند. چندوقتی بود پی برده بودیم عراقیها مانور میدهند و جایشان را عوض میکنند، میدانستیم و اکثرا آمادهباش بودیم. ایرانیها همیشه در شب، عملیات داشتند و عراقیها نزدیک روشنشدن هوا عملیات انجام میدادند.
شما زرتشتی هستید؟ درست است؟
بله زرتشتیام.
در جبهه بین بچهها اینکه شما زرتشتی بودید، چقدر مورد توجه بود؟
این برای ما در خط خیلی چیز عادی بود، یعنی هیچوقت بچهها نمیگفتند که من غیرمسلمان هستم. اصل همه در آنجا ایرانیبودن بود. برای مرخصیهایم فرمانده میگفت اقلیت هستید به ما ابلاغ کردند، برنامه یا مراسم خاصی اگر هست و میخواهید بروید، مرخصی بدهیم. یکموقع بود چون من خودم منشی گروهان بودم میدیدم نیرو کم دارند میگفتم من نمیروم. ولی از طرف بچهها که بخواهند بگویند من غیرمسلمانم، نه. هیچ فرقی بین ما نبود. بین ما اصل این بود که همه ما ایرانی بودیم حتی در اسارت، اول یکسری مشکلات داشتیم ولی در منطقه اصلا...
حال و هوایی که از جبهه برای نسل امروز مثلا در فیلمها ترسیم شده، این است که یک فضای معنوی در جبهه وجود داشت، از نماز و دعاخواندن و... قاعدتا شما در این مراسم نبودید و مراسم و آیین خاص خودتان را دارید این فضای معنوی را هم شما حس میکردید یا نه فقط برای رزمندههایی بود که مسلمان بودند؟ و بهطور کلی فضا چطور بود؟
ما خطنگهدار بودیم، عملیات میکردیم، جلو میرفتیم و یکسری دیدهبان عراقی جاهایی که میدیدیم برای ما خطرساز است را از بین میبردیم و دوباره به خاکریز خودمان برمیگشتیم. در خاکریز ما بچههای خطنگهدار مثلا شبی شش، هفتساعت نگهبانی داشتیم، دوساعت نگهبانی میدادیم، یکساعت میخوابیدیم، دوساعت میخوابیدیم روز دوباره دوساعت نگهبانی. یا مثلا شبهایی که ما کمین میرفتیم اصلا نمیخوابیدیم و تا صبح بیدار بودیم. خواب درستوحسابی نبود یا حتی وقت برای اینکه بچهها بخواهند نماز سروقت بخوانند خیلی نبود. نه بلندگویی آنجا بود که بخواهند اذان بگویند، نه... یا اینکه بخواهند نماز را دستهجمعی بخوانند و سنگر بزرگی داشته باشیم که حالت نمازخانه باشد اینها، آنجا نبود. یک سنگر خیلی کوچک زیر زمین کنده بودیم و همهچیز زیر زمین بود. شاید فقط یک پنجره کوچک داشتیم و حالت نگهبانی داشت. کسی که میخواست راز و نیازی کند تنهایی میرفت برای خودش نماز میخواند ولی به اجبار نبود و اینکه همه بخواهند به جماعت بخوانند، چنین چیزی نبود و حتی اینکه بگویند چرا من نماز نمیروم.
همین را میخواستم بپرسم که نگاه خاصی وجود نداشت؟ برایشان سوال نمیشد که بگویند چرا نماز نمیخوانید؟
نه چون نماز به اجبار نداشتیم که حتما باید نماز برویم، البته در اسارت بود چون آنجا وقت خیلی زیاد بود ولی در خط اصلا وقت نداشتیم. در خط، تمرکز ما روی نگهبانی از خط ایران بود.
عرق ملی که هرکسی میخواهد خاک وطنش را حفظ کند، درست. سوال من درباره آن حس و حال مذهبی است... .
در خط مقدم کار ما فقط نگهبانی از خاک ایران بود. اولویت ما رفاقت بین بچهها بود، مثلا من میدیدم که یکی از بچهها خوابش میآید و نمیتواند نگهبانی بدهد، بیدارش نمیکردم، میگفتم من که خوابم نمیآید خودم جای او میایستم. بیشتر رفاقت و صمیمیت بود. زمانهایی من شب نمیخوابیدم چون منشی گروهان بودم کمی وقتم آزادتر بود شب نمیخوابیدم و میرفتم یک کتری چای درست میکردم و میرفتم به همه بچههای خط هر کدام یک لیوان چای میدادم میگفتم چای بخورند خواب از سرشان بپرد. اولویت ما بیشتر روی رفاقت بچهها بود.
یعنی فضای معنویای که بین شما وجود داشت در رفاقت بود؟
بیشتر ما تمرکزمان روی این موضوع بود و هیچ موقع مسایل دیگر را قاطی وظیفهمان نمیکردیم. وظیفه ما در آن زمان نگهداری از خط بود.
شما آنجا تنها بودید یعنی شخص دیگری که زرتشتی باشد در گروهان شما نبود؟
تنها من زرتشتی بودم؛ در آن گروهانی که من بودم کسدیگری نبود ولی در لشکرمان از بچهها بودند مثلا زمانی که اسیر شدم، متوجه شدم یکی از دوستان خودم در همان لشکر16 زرهی زرتشتی است که با هم اسیر و با هم آزاد شدیم.
میشد با بچهها بنشینید و در مورد دین و مسایل از ایندست بحث کنید؟
در خط و جبهه نه. چون تنها چیزی که بین ما نبود اقلیتبودن و دین دیگر داشتن بود ولی در اسارت چرا، چون آنجا وقت خیلی زیاد بود ولی در خط اصلا برای این مسایل وقت نداشتیم.
تا چه زمانی در جبهه بودید؟
24 تیر 67...
یعنی روزی که اسیر شدید؟
بله... ساعت 5:30 صبح هوا در حال روشنشدن بود که عراقیها عملیاتشان را شروع کردند. به این صورت که در خط آتش زیادی میریختند اگر آن روز بچهها از سنگر بیرون میآمدند حتما ترکش میخوردند. خمپاره زیاد بود ولی آن روز ما بیرون آمدیم و به خاکریز رفتیم. ششصبح در خاکریز ایستادیم ساعت 8:30 صبح بود که مهمات در حال تمامشدن بود. به فرمانده گفتم مهمات در حال تمامشدن است بروم عقب مهمات بیاورم، گفت: برو. من و یک راننده به اسم عینالله باقری رفتیم عقب دیدیم که پشتسر ما شیمیایی زدند برای همین بود که کمکی طرف ما نیامده بود. شیمیایی خفهکننده زده بودند، ماسک و آمپول زدیم از شیمیایی رد شدیم عقب رفتیم و مهمات بار زدیم و دوباره به خط آمدیم ولی این مهمات نصیب خود ما نشد (خنده). درست موقعی که ما به خط رسیدیم در دید عراقیها بودیم. 20 تا جعبه آرپیجی ضدتانک بود داخل هر جعبه هم ششجعبه کوچکتر. تا به خط رسیدیم یک خمپاره120 به ماشین ما خورد که من یک لحظه دود و همه اینها... . یکی از بچهها به اسم حسن مطلق بود که من فقط صدایش را شنیدم گفت جناب سروان باقری و خرمدین شهید شدند. هر یکآرپیجی، یکتانک را میزد و حالا 20جعبه آرپیجی در ماشین ما بود. گردوخاک که تمام شد صندلی ماشین مانده بود، من و باقری. دوتایی سالم بودیم. کوچکترین ترکشی به ما نخورده بود هیچی از ماشین نمانده بود جز یک صندلی! راننده هم یک غربیلک دستش مانده بود. نه موتوری، نه اتاقکی، هیچی... بعد از چنددقیقه دیدم یک تکه از ماشین پایین افتاد به طوری که همه مانده بودند چطور ما سالم ماندهایم.
شما از لفظ شهادت استفاده کردید. به شهادت در چه مفهومی اعتقاد دارید؟
فرق ندارد که چه کسی بوده، بالاخره هرکس که ایرانی باشد و بخواهد از خاک ایران دفاع کند، نهفقط در این هشتسال جنگ بلکه از قدیم، شهید محسوب میشود. البته ما نمیگوییم شهید، ما در دین خودمان میگوییم «جانباخته» یعنی کسی که جانش را فدای ایران میکند.
فارغ از لفظی که شهادت در اسلام دارد، مفهوم شما از شهادت یعنی جانباختن در راه وطن؟
بله... فرقی بین ما نبود. من خودم این راه را انتخاب کردم و رفتم. هرموقع من از خانواده خداحافظی میکردم و به منطقه میرفتم، میگفتم شاید آخرینباری باشد که همدیگر را میبینیم.
خب، ادامه داستان...
بالاخره با همان مهماتی که داشتیم در خط ایستادیم تا 10 -9:30 صبح، دیگر چارهای نداشتیم به فرمانده گفتیم چهکار کنیم گفت سهگروه میشویم یکی به طرف دهلران برود یکی به طرف قصره (11:22) برود و یکی به طرف خط خودمان برمیگردد. پشتسر خودمان آنجا میرویم یک جای مشخص و اگر همدیگر را پیدا کردیم، میگوییم سالم ماندهایم. اطاعت کردیم. فرمانده به یک طرف رفتند، من خودم به طرف تنگه ابوغریب که به آن تنگه دلیران میگویند، برگشتم. آنجا یک طرف کوه بود یک جاده باریک بود و یک طرف هم دره بود که فقط ماشینها میتوانستند از آن رد شوند. این تنگه در خاک ایران بود. ما گفتیم عقبنشینی میکنیم، سر تنگه میایستیم، بالاخره آنجا بچهها هستند توپخانه خودمان آنجا بود. ما عقبنشینی کردیم و رفتیم دیدیم یکسری تانک آنجا هستند ما هم که لشکر16 زرهی بودیم، گفتیم تانکهای خودمان هستند و با خیال راحت آنجا رفتیم. نگو آن موقع که عراقیها داشتند آتش در خط میریختند، روی تنگه ابوغریب کمین کرده بودند. قشنگ قیچی شدیم. ابتدا ما متوجه نشدیم و با خیال راحت طرف تانک رفتیم. یکآن دیدیم یک لوله تانک به سمت ما چرخید، نگاه کردیم، دیدیم که پرچم عراقیها روی آن است. چاره دیگری نداشتیم، یکسری تیر طرف ما زدند، ما خودمان را در یک چاله انداختیم و چفیههای دور گردنمان را به علامت تسلیم بالا آوردیم. البته ناگفته نماند که هرکدام دو یا سهتیر بیشتر نداشتیم و نمیتوانستیم مقاومت کنیم و اسیر شدیم.
پس در خاک ایران اسیر شدید؟
بله... وقتی اسیر شدیم هرچه جلوتر میرفتیم سختیهای اسارت را بیشتر میچشیدیم. من آمپولهای ضدشیمیایی زده بودم، این آمپولها هم بدن را لَخت میکند. اسیر که شدیم بلافاصله با چفیهها و سیمهای تلفنی که بود دستهای ما را بستند و در دستههای بزرگ جمعمان کردند.
چندنفر بودید که اسیر شدید؟
ما ششنفر بودیم... آمپول به خودمان زده بودیم و در گرمای 21تیرماه در منطقه جنوب، تمام آب بدنمان تمام شده بود. تشنگی امان بچهها را بریده بود. ساعت که نداشتیم تمام چیزها را گرفته بودند وقتی میخواستیم اسیر شویم تنها کاری که من کردم این بود که پلاکم را درآوردم، زمین را کندم و آن را چال کردم گفتم پلاک همراهم نباشد. ولی خب کارت شناسایی، ساعتم و تمام چیزها را عراقیها از ما گرفتند. ساعت نداشتیم ولی مثلا حدود ساعت 10:30صبح بود تا ساعت 3:30 بعدازظهر ما را در خط پیاده این طرف و آن طرف میبردند.
آب ندادند؟
هیچ به ما ندادند. ما را یکجا جمع کردند که شاید نزدیک 50 نفر شدیم. یکجا بود که تمام جنازههای عراقی را جمع کرده و روی هم انداخته بودند ما را نزدیک آنها بردند و نشاندند و یک تانک عراقی آمد لوله توپش را طرف ما گرفت... بالاخره ما آن عراقیها را کشته بودیم و گفتم حتما میخواهند داغ دلشان را سر ما خالی کنند. لوله توپ را طرف ما گرفت که شلیک کند اما یک نگهبان عراقی جلو تانک پرید و گفت من باید اینها را سالم برسانم. تقریبا یکساعت ما را آنجا نگه داشتند. یکی از آن ماشینهای آیفای جنگی آمد و در حالی که دستهای همه بسته بود، گفتند بروید بالا. ارتفاع یکمتر، 1:30متر بود من نمیتوانستم بالا بروم فقط یادم هست هرچه ما از خط عقبتر میرفتیم تنبیهها و کتکها بیشتر میشد. یکی از نگهبانهای عراقی پرید بالا موی سرم را گرفت و با مو مرا بالا کشید. گرما طوری بود که وقتی مینشستیم تنمان تاول میزد. راه افتادیم، تا اینکه ما را قرنطینه عراقیها در شهر العماره عراق بردند. من فقط یادم هست وقتی از ماشین پیاده شدم و آنجا رفتم بعد از یکروز آنقدر مرا زده بودند آنقدر صورتم خون آمده بود که لباسم تخته شده بود. اولین کاری که کردم درجهام را کندم. یک سالن خیلی بزرگی بود، همه بچهها آنجا بودند نگاه کردم فرماندهام که از او جدا شده بودیم و آنها طرف دیگری رفته بودند هم آنجا بود. ما سهگروه شده بودیم. همه ما سهگروه را گرفته بودند، قیچی شده بودیم.
کلا چندنفر اسیر شده بودید؟
گروهان خوب معمولا بیشتر از 150 تا 200نفر نبود ولی خب در عملیاتی که عراقیها انجام داده بودند، نزدیک به چهارعملیات بزرگ بود و تعداد زیادی از ما اسیر شدیم. بعد ما را در آن کمپی که آنجا بود بردند، به قول خودشان قرنطینه. بعد هم از صداوسیمای عراق آمدند که فیلمبرداری کنند و بگویند چقدر اسیر گرفتهاند و... . ما سهروز آنجا بودیم،
بالاخره توانستید آب بخورید؟
در سه روزی که آنجا بودیم چیزی برای خوردن به ما ندادند، خیلی هنر کردند؛ شیر آبی آنجا بود که بچهها هم از سروکله هم بالا میرفتند تا آب بخورند. بعد از این آمدند و ما را سوار بر اتوبوسها کردند و هر اتوبوسی یک قسمتی میرفت، مثلا ما رفتیم به طرف بغداد، اردوگاهها جا نبود. ما را استان صلاحالدین عراق بردند، نزدیک شهر تکریت که به آنجا میگفتند قفس16. ما را آنجا به اردوگاهی بردند، پیاده کردند و گفتند باید بنشینید و سرتان هم روی پاهایتان باشد که هیچی نبینیم. فقط ما صدای زدن و ناله را میفهمیدیم.
تا اینکه یک کابلی به پشتسرم خورد که فکر کنم در این فیلم اخراجیها ظاهرا دیده باشید. دیدم یک تونلی درست کردند، هر کدامشان یک کابلی، چوبی، سیم خارداری، دستشان بود یک حالت تونل بود، فقط میزدند، من تنها کاری که کردم صورتم را نگه داشتم، از وسط این تونل دویدم، حالا به هر کجا بالاخره میخورد. این تونلی که نزدیک به صدمتر میشد تا جلو در آسایشگاه بود. رفتیم آسایشگاه و آسایشگاهی بود و چندتا از بچههای گروههای خودمان دوست و آشنا که بالاخره در یک آسایشگاه افتادیم که همین باقری راننده هم با من بود. فردای آن روز لباسهای ایرانی را از ما گرفتند و لباسهای عراقی به ما دادند، لباس زردرنگی بود با رنگ قهوهای رویش نوشته بود «اسیر جنگی». شکنجه هم این بود که یک تلویزیون آوردند، گفتند شما حق ندارید که جلو این تلویزیون بخوابید، همهتان باید بنشینید نگاه کنید تا موقعی که ما تلویزیون را خاموش کنیم. یعنی حساب کنید که ما باید از ساعت هشتصبح تا 12شب به این تلویزیون خیره میشدیم. در زمان آمارگیری هم همیشه باید سرمان پایین میبود. فقط پوتین عراقیها را میتوانستیم ببینیم. روزی نیمساعت یا یکساعت به پیادهروی میرفتیم، آن هم فقط حق داشتیم دوبهدو با هم باشیم. اگر اکیپمان بیشتر میشد و میخواستیم حرف بزنیم، تنبیه داشتیم، اگر صحبتی میخواستیم بکنیم فقط در آسایشگاه بود. حین پیادهروی حق نداشتیم. تقریبا میتوانم بگویم این وضعیت تا موقعی که قطعنامه598 امضا شد، وجود داشت. بعد از آن هم تنها یکسری سختگیریها کمتر شد، موقع آمارگرفتن میتوانستیم سرمان را فقط بالا بگیریم و عراقیها را ببینیم وگرنه تقریبا میشود گفت همان سختگیریها ادامه داشت.
خبر قرارداد598 را از تلویزیون عراق شنیدید؟
بله از تلویزیون...
چه حسی داشتید؟
بچهها خوشحال بودند، میگفتند جنگ تمام شد، فردا برمیگردیم تهران ولی خب همین فردا دوسال طول کشید.
در آسایشگاه فکر فرار به ذهنتان میزد؟
روزهای اول چرا... بچهها، به قول معروف آتششان تند بود، آن سهروز اول که هیچچیز به ما ندادند بخوریم. بعد از آن یک، ظرف میآوردند به اندازه یک دیس برنج بود. یک دیس برنج. غذای ما گوجه آبپز، بادمجان آبپز یا بامیه آبپز بود.
همیشه همینها بود؟
بله... همین مثلا ناهار ما بود و خیلی کم برنج میدادند. شب هم یک دانه مرغ برای 25نفر به ما میدادند، صبحانهمان هم چیزی مثل عدس و برنج آبپز بود که به آن شوربا میگفتند. رویهمرفته اگر همه اینها را جمع میکردیم، یک لیوان بیشتر نمیشد. دیگر وقتی بنیهات ضعیف شود، اگر میگفتند در اردوگاه باز است، بیا برو، فکر نکنم ما تا لب جادهاش هم جان داشتیم که برویم تا اینکه اصلا فکر فرار به سرمان بزند.
و این دوسال همین روند ادامه داشت؟
کلا همین، روند خورد و خوراک ما بود.
بعد از امضای قطعنامه بر شما چگونه گذشت؟
وقتی قطعنامه598 امضا شد ما را به یک انباری بردند که در خود آن کمپ بود و 14 تا اتاق داشت و حالت خرابه پیدا کرده بود. ما را یکبهیک سوا کردند آنجا فرستادند و گفتند خودتان برای خودتان درستش کنید. وقتمان با درستکردن همین اردوگاه که در آن زندگی میکردیم، میگذشت. هر 25نفر در یکاتاق سهدرچهار بودیم که اگر شب میخواستیم بخوابیم جایمان نمیشد. مثلا 12نفر مینشستند 13نفر میخوابیدند. بعد مثلا میآمدیم عوض میکردیم. 13نفر میخوابیدند 12نفر مینشستند. یا اینکه مینشستیم با هم گپی میزدیم خاطراتی که شاید بگویم تا حالا هزاردفعه برای هم تعریف کرده بودیم، ولی باز مینشستیم با چه اشتیاقی گوش میدادیم که وقتمان پر شود. عراقیها هرچندوقت یکبار کسانی را بهعنوان آشوبگر از این اردوگاه به آن اردوگاه میبردند. بعد از مدتی من هم شدم آشوبگر. که هرچقدر کتک میخوردم فقط به آنها میخندیدم. آنجا اولین مسالهای که برایشان وجود داشت، اسمم بود. اسمم رستم است. در حادثه قادسیه خودشان چون فرمانده ایران رستم فرخزاد بود، یکسری کتکها برای این بود یکسری هم به خاطر دینم که زرتشتی است یکبار به یکی از نگهبانها گفتم دینم زرتشتی است، گفت زرتشتی چیه؟ ناچار گفتم مسیحی، بعد از آن، کتکم کمتر شد.
کسانی که با آنها در یک اردوگاه بودید، دوستانتان بودند؟ از بچههای ارتش بودند یا بچههای سپاه؟
تا پیش از آنکه به یک اردوگاه دیگر منتقل شوم همه ارتشی بودیم، همه دوستهای خودمان بودند تا به اردوگاه جدید رسیدم. شب اول به آنجا رفتم، چون آنجا وقت زیاد بود، دیدم همه شروع به نمازخواندن کردند. شب اول گذشت، شب دوم و سوم یک نفر آمد و گفت: تو نماز نمیخوانی؟ گفتم: نه، من اقلیت هستم که بعد آنجا متوجه شدم در اردوگاه بچههای سپاه و بسیج افتاده بودم. آنجا یک ذره از من دوری کردند. چندنفری، نمیگویم انگشتشمار ولی خیلی تعداد کم ارتشی آنجا بود. بعد یکی از بچههای روبهروی آسایشگاه خودمان، ارشد آسایشگاه بود که یکی از بچههای ارتشی بود. تقریبا همسن و سال خودم بود ولی خب او ششسال بود که اسیر آنجا بود. به اسم ناصر چادرباف. او گفت من به آسایشگاه آنها بروم.
منظور من این است که این بحث هم بینشان بود که ممکن است شما جاسوس باشید؟
نه نبود. چون میدانستند مرا بهعنوان اخلالگر و آشوبگر از اردوگاه بیرون انداختهاند. آنجا بچهها، هر کدام وظیفهای داشتند، مثلا یک روز بچهها باید میرفتند نان میگرفتند، تقسیمبندی بود، یکسری از بچهها مثلا مامور شستن لباسها بودند. یکسری مسوول شستن توالتها بودند. من دست به سیاه و سفید نمیزدم. به قول معروف جزو نجسها بودم (خنده) یک شب در اردوگاه نشسته بودیم. معمولا قبل از حرفزدن دست بلند میکردیم تا ارشد اردوگاه اجازه دهد. من دستم را بالا کردم و گفتم میخواستم یک صحبتی کنم. گفت: بفرمایید... گفتم: «والا من وظیفه خودم میدانم از همهتان تشکر کنم. ما در خانه خودمان یا در اتاقکی که بودیم اینقدر راحت نبودم که شما دارید بامن میهماننوازی میکنید. یک نفر لباسم را میشوید. یک نفر غذایم را میگیرد. من دست به سیاه و سفید نمیزنم. من میخواستم فقط از شما تشکر کنم.» فردایش من جزو رختشورها شدم. دیگر مدتی که گذشت، با هم صحبت میکردیم. مبدأ و مقصد همه چیز یکی است. پیغمبران همه آمدند و حرفهایشان یکی بوده، چون میگویم از اطلاعنداشتنشان شاید این مساله برای من پیش آمده بود. بعدها مثلا شبها دیگر وقتمان زیاد بود و مینشستیم درباره ادیان با هم صحبت میکردیم. میگفتم دین من این است و فلان... خب از موقعی که مدرسه رفته بودم دوستهایم همه مسلمان بودند من درباره اسلام خیلی اطلاع داشتم. مینشستیم با هم صحبت میکردیم، ببینید هیچ فرقی نبود این فرق را ما خودمان بین خودمان درست کردیم. دیگر میگویم جوری شده بود که دوستهای بسیجیهای خودم میگفتند نه من میروم روی پتوی «رستم» مینشینم و نمازم را میخوانم که میدانم شاید از من بهتر باشد که باز میگویم این هم از مندرآوردیهای خودمان بود.
ولی دیگر جوری شده بود که بچهها هیچ موقع نگفتند که من بد هستم یا آنها خوب هستند که حتی میتوانم بگویم من الان چیزی نزدیک بیستوچندسال است که گذشته هنوز دوستان صمیمیام همان بسیجیهای قدیم هستند که جوری شده بود که وقتی که حتی ما وارد ایران شدیم تا رسیدیم فرودگاه اولین کسی که سوال کرد چه کسی اقلیت است؟ من دستم را بالا کردم. گفتند: بیا بیرون. من که بیرون آمدم، دیدم پنج، شش تا از بچههای بسیجی پشت سر من بیرون آمدند و گفتند: «چی شده که ما تا الان در اسارت بودیم هیچکس نگفت که چه کسی اقلیت است و چه کسی اقلیت نیست؟ ما همهمان ایرانی بودیم... . دوباره شما آمدید در ایران شروع کردید و گفتید چه کسی اقلیت است؟ ما همهمان ایرانی هستیم و هیچ فرقی بین ما و رستم نیست.» طرف گفت: «نه ما میخواستیم شما را برای نماز ببریم، میخواستیم ببینیم چه کسی اقلیت است چه کسی نیست.»
خانواده شما مطلع شده بودند که شما اسیر شدهاید؟
نه... اسم من جزو مفقودالاثرها بود. فقط موقعی که شب اعلام کردند که من جزو اسرا برگشتهام، فهمیدند من زنده هستم.
چه زمانی از اسارت برگشتید ؟
تاریخ آزادی من 6/6/69 بود. جزو اولین سری مفقودالاثرها بودم که آمدیم. خیلیها میآمدند و میپرسیدند از بچهشان خبری دارم یا نه؟
در دوران اسارت کسی نخواست مسلمان شوید؟
کلی نه... مثلا بعضی وقتها طرف مقابلت میگفت چرا مسلمان نمیشوی؟ میگفتم وقتی حرف پیغمبرها همه یکی است، همه میگویند خوبی کنید. یکی از آنها گفته بدی کنید؟ میگویم وقتی مبدأ یکی باشد، مقصد یکی باشد، حرفها یکی باشد، شاخ و برگش را خودمان برایش درست کردیم. میگفتم خب من از الان مسلمان شدم. چه فرقی دارد؟ یا مثلا شما بگویید اقلیت شدهاید. چه فرقی دارد؟ وقتی دیدند که همه چیزمان یکی است، دیگر نه. ادیان الهی همهشان یکی هستند.
جنگ واقعیتهای دیگری هم داشت و دارد؛ واقعیتهای عینی یا حتی تلخ، مثلا بهلحاظ لجستیکی امکاناتی میخواهد و نمیشود اینها را نادیده گرفت و تنها حرف از مسایل معنوی زد، شما که از نزدیک جنگ را لمس کردهاید، چه باوری دارید؟
ببینید من نمیتوانم بگویم خیلی واقعی نیست. ما مثلا در منطقه بودیم همیشه میگفتیم اگر عراقیها حمله کنند پشت به دشمن رو به میهن (خنده)... این را میگفتیم ولی خب وقتی که ما اولین صدای آتش عراقیها را شنیدیم، گفتیم اگر اینجا تکهتکه هم شویم، نمیگذاریم عراقیها جلو بیایند این خاک ماست. تا زمانی که پیش نیامده بود شاید به شوخی میگفتیم ولی وقتی که دیدیم عراقیها دارند میآیند نه اینکه بگوییم که اینکه ما خیلی عرق ملی داریم، میگفتیم که اینها قرار است بروند خاک ما را تصرف کنند، 60میلیون نفر امیدشان به ماست، ما نمیتوانیم امید 60 میلیوننفر را کنار بگذاریم. ما خودمان را فدای آنها میکنیم. من، واقعا خوشحال هستم که دین خودم را ادا کردم. واقعا میتوانم بگویم با آخرین گلولهای هم که داشتم، جلو عراقیها ایستادم. این روحیه را نفی نمیکنم. خودم میگویم بالاخره خاک وطنم است وقتی پایش بیفتد آدم میبیند که به این سادگیها هم نیست. ما میتوانستیم جنگ را تمام کنیم ولی نمیخواستیم کشورگشایی کنیم. اما عراقیها خب با گرفتن کویت ثابت کردند... ما فقط میخواستیم حق خودمان را بگیریم. ما ایرانیها اینطور هستیم. وقتی که داریم «منشور کوروش» را میخوانیم هر کجا باشیم و به هر دین و هر مذهبی که داریم، میگوییم برای خودت، ما برای کشورگشایی نیامدیم. ما نخواستیم جنگ را تحمیل کنیم. ما فقط خاک خودمان را برای خودمان نگه داشتیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.