|

حاشیه مهم‌تر از متن

داستان اصفهان مثل گل‌های قالی

نام خانوادگی گلشیری در ادبیات و داستان نویسی اصفهان نام کوچکی نیست. بزرگی نام هوشنگ گلشیری نه تنها بر خانواده که بر سراسر ادبیات سایه افکنده است. مقارن با هفته ای که به روز شعر و ادب پارسی منتهی می شد به سراغ کسی دیگر از خانواده گلشیری رفتیم. سیاوش گلشیری. موضوع صحبت مکتب ادبی اصفهان بود و ریشه‌های تاریخی و اجتماعی آن. سیاوش از هویت بومی اصفهان گفت . از رقابت با مرکز . از معماری تاریخی اصفهان که زیر بنای داستان نویسی مدرن ایران شده است. از پیچیده گویی ذاتی هویت اصفهانی و تاثیر ترجمه آثار برزگ بر حلقه ادبی جنگ اصفهان . همان چیزهایی که ادبیات ایران را وامدار ادبیات اصفهان کرده است.

اگر بخواهیم مکتب ادبی اصفهان را در مقایسه با سایر مکاتب ادبی چه از منظر شعر و چه از دریچه داستان نویسی بررسی کنیم چه ویژگی ها و وجوه تمایزی باید برای آن قایل شویم؟
وقتی در مورد اصفهان حرف می زنیم حالا چه در مورد مکتب داستان نویسی و چه در مورد مکتب شعر آن، ویژگی‌هایی خاصی اتفاق می افتد. این اتفاقات تنها دراصفهان روی می دهد و به گونه ای مخصوص این شهر است که البته با خیلی از مکاتیب دیگری که وجود دارند متفاوت است. این خصایص و ویژگی ها مربوط به موقعیت تاریخی، اجتماعی، و سیاسی خود شهر اصفهان است. من ابتدا می خواهم وارد این جریان بشوم و بعد ببینیم که این شهر چه ویژگی هایی دارد و چه مسائلی پیرامون این مکتب وجود دارد که می توان به آن ورود کرد.
من معتقدم ما با شهری روبه‌رو هستیم که در چند دوره تاریخی پایتخت ایران بوده و به همین دلیل مورد هجوم اقوام مختلف قرار گرفته است و البته به لحاظ جغرافیایی در جایی قرار دارد که آب و هوای خشک، کم آبی وهمواره خطر قحطی ویژگی آن است.این شهر از کمبود امکانات رنج می برد و همین مساله باعث شکل گیری ارتباطاتی می شوند که عموما بسته و محدودند. اولین نشانه این بسته بودن و محدودیت در معماری شهری خودش را نشان می دهد. یک معماری کاملا درون گرا. شما به کوچه پس کوچه های زمان سلجوقی دقت کنید که امروزه در محله جوباره یا در محله‌های کنار مسجد جامع، با پسکوچه های بسیار تنگ که فقط یک سوار می‌توانست وارد آن شود. کوچه های پیچ در پیچ و هزار در پیچ. ولی وقتی وارد خانه می شوید فضایی به شدت فراخ و باز با انواع مختلف و با خصوصیت های مختلف معماری وتزیینات عجیب و غریب خاص خودش، که چشم انسان را نوازش می دهد، روبه‌رو می شوید. همین سبک از اتفاق را در کاشی کاری وصنایع دستی هم داریم .پس یک چیزهایی هست که در نا خود اگاه جمعی اصفهانی ها وجود دارد و تاثیر گذار است. مورد بعدی این است که ما همواره مرکز زدایی می کنیم و در رقابت با مرکز هستیم. پدیده مرکز زدایی چه در شعر چه در داستان و چه در معماری این شهر روی می دهد.
یعنی شما معتقدید که شکل گیری حلقه ادبی صائب و بعد از جنگ اصفهان ریشه در ساختار شهری و ویژگی‌های اجتماعی این شهر دارد؟
ببینید از همان دست اتفاقات در ادبیات داستانی ایران به خصوص در جنگ اصفهان حدود سالهای دهه چهل روی می دهد که به شکل گیری این حلقه منجر می‌شود. نخست جایگاهی که این شهر در مقابل مرکز و پایتخت کشور دارد. علاوه بر اینکه مسیر خود را طی می کند، بیشتر به سمت ادبیات غرب آنهم ادبیات مدرن غرب حرکت می کند. ابوالحسن نجفی و احمد میرعلایی ظهور می کنند که هر دو تحصیل کرده غرب هستند وادبیات آن را به شدت می‌شناسند. میرعلایی، بورخس را معرفی می کند و ترجمه می‌کند، و ابوالحسن نجفی به شدت رمان نو را می شناسد.و اتفاقا یکی از آن مانیفیست‌های که در شماره های پنجم یا ششم که سرمقاله‌های جنگ اصفهان می آید دقیقا قسمت هایی از همین دست رمانهاست که چاپ می شود. در مورد رمان نو، هم جنگ اصفهان و هم شخص گلشیری، در بعضی داستان‌های به‌صورت مستقیم یا غیر مستقیم تحت تاثیر رمان نو فرانسه است. یعنی در حقیقت نظر کردن به دستاوردهای ادبیات غرب.
حالا ما بستری داریم که می‌خواهیم در مورد این بستر حرف بزنیم و ویژگی های آن را بررسی کنیم. در شرایطی مانند تاخت و تازها و یا مثلن قحطی‌ها، مثلن کم آبی ها, ما به شدت مقتصد شدیم. واین مقتصد بودن را کاملا می توان در سبک‌های هندی یا اصفهانی شاهد بود. این مقتصد بودن در نویسنده های مهم اصفهان، مثل هوشنگ گلشیری، مثل بهرام صادقی، و تا حدودی در تقی مدرسی، البته کمتر ار آنها روی می دهد. کلامی که بتوانی ایجاز به کار ببری و خلاصه گویی کنی، اتفاق دیگری است که شکل می گیرد. همانطور که گفتم معماری ما یک معماری درون گراست ادبیات ما و مکتب ادبی اصفهان هم به شدت درون گراست. بافت فرهنگی اصفهان ویژگی‌هایی خاصی داشت، و در دوره‌ای آدم های خاصی کنار هم قرار گرفتند، با هم تعامل کردند و این پویایی ایجاد شد. یعنی با اطمینان می گویم که اگر ما جنگ اصفهان را نداشتیم محال بود ادبیات کشورمان تا این اندازه پویا شود. بعدها اتفاقات دیگری هم چه در ادبیات و چه در عرصه هنرهای دیگر روی داد که تاثیرگذاری نویسنده هایی است که نمی‌توانیم راجع به آنها حرف نزنیم.
بعد از کودتای 28 مرداد و شکل گیری های حلقه‌های ادبی که البته نمی توان گفت صرفا ادبی بودند و در بسیاری موارد سیاسی هم بودند. شما وقتی به حلقه جنگ اصفهان، نگاه می کنید و گذشته های نویسندگان آن را بررسی می کنید،تا حدی گرایش های چپ علنی یا غیر علنی را احساس می کنید آیا دلیل آن این است که جریان روشنفکری با این گرایش رشد پیدا کرد.
تا به حال اطلاعاتی به صورت مکتوب نبوده است و بیشتر شفاهی بوده است . مستندی برای بررسی موجود نیست. جز اینکه در داستان نویسی نقل قول های مستقیم و غیر مستقیم شخصی می آورند اما به هر حال کسانی هستند مثل آقای محمد کلباسی و آقای اخوت که با آن ها می توان آنرا بهتر بررسی کرد.
اما اگر بخواهیم در مورد تاثیرش صحبت کنیم آب در هاون کوبیدن است. ویژگی های مکتب اصفهان از قبل به وجود آمده است.اما در بحث اتفاقات، اگر ما باید جنگ اصفهان را به عنوان مبدا ببینیم که باعث شده که کسانی دور هم جمع شوند و همنفکر باشند و از این جریان تغذیه کنند و آگاهانه حرکت کنند، مانند مانیفیست هایی که در پایان قرن نوزدهم در هنرهای تجسمی می بینید,اتفاقاتی که به وجود می آید که تاثیراتش را بعد به خود جا می گذارند.ابوالحسن نجفی ، احمد میر اعلایی و احمد گلشیری هر سه تاثیرات خود را در نهضت ترجمه می گذارند.نویسندگانی را در ترجمه معرفی می کنند که ما با آن ها آشنا نبودیم. معرفی آن نویسنده ها مشمول همان جریان فکری مرتبط با ادبیات است. ما باید به این جریان نگاه کنیم و ببینیم گرایش ادبیات یا مکتب اصفهان چیست؟
برای یافتن تاثیرات مکتب اصفهان باید بگویم ما در مکتب ادبی اصفهان با ادبیاتی سر و کار داریم که به شدت تاکید بر صناعت دارد.یعنی به تکنیک بیشتر از محتوا می پردازد. مورد بعدی این است که در مقابل آشکار سازی سوژه به نهان کردن سوژه می پردازد. این ها در ذات اصفهان و در مکالمات روزمره نیز مشخص است.
از ویژگی های بارز ادبیات اصفهان ، به شدت درون پردازی و پیچیده گویی در روایت های ذهنی و در مقابل آن پا در گذشته داشتن روایت هاست.اکثر روایات ما در گذشته اتفاق می افتد نه در زمان حال.
پس نقش فاکتورهای اصلی داستان یعنی نویسنده, واقعیت و متن داستان چه می شود. چیزی که ما درمورد ادبیات کلاسیک مثلن در نثر دولت آبادی می بینیم و نیز در نثر نویسنده های قرن نوزدهم، آنجا موقعیت داستان است که اهمیت دارد.
البته واقعیت داستان روی متن داستان تاثیر می گذارد. گلشیری جایی می گوید که من از بهرام صادقی یاد گرفتم، نویسنده در اولویت است.چرا که نویسنده دست به عمل می‌زند, سوژه و زبان را او انتخاب می کند. این ویژگی ها یعنی درون گرا بودن و صناعت در پنهان سازی سوژه، خاص مکتب اصفهان است؛ شما بیایید و این ها را تعمیم بدهید به ادبیاتی که به ما معرفی شده است و در کنار آن رمان‌های نو مانند رمان‌های بورخس که با ترجمه به دست ما می رسد. جدا از این نویسنده های اصفهان تاثیرات خود را گذاشتند. به نظر شما می توان تاثیرهوشنگ گلشیری را کتمان کرد.
به‌جز هوشنگ گلشیری آیا سایر نویسندگان حلقه اصفهان گرایش فکری خاصی را دنبال می‌کنند؟
به‌طورکلی زمانی که داریم در مورد مکتب ادبی اصفهان صحبت می کنیم نمی توانیم نسبت به افرادی چون محمد کلباسی بی تفاوت باشیم. محمد کلباسی با اینکه کارهای کمتری نسبت به گلشیری انجام داد اما در بررسی برخی آثارش گرایش‌های فکر خود را در بعضی کارها مثل سرباز کوچک نشان می دهد. وقتی ما در مورد مکتب اصفهان صحبت می کنیم نه تنها محمد کلباسی بلکه باید تاثیر بهرام صادقی را نیر بر این مکتب گوشزد کرد. بهرام صادقی در داستان سنگر و قمقمه‌های خالی و تا حدودی داستان ملکوت تاثیراتی به‌جا می‌گذارد و نگاهی به داستان نویسی دارد که بسیار ویژه است. او در مصاحبه‌ای که 40 - 50 سال پیش می کند و از معدود مصاحبه های اوست می گوید: نویسنده باید بتواند امکانات جدیدی به جهان داستان ارائه دهد. و نگاهش این بود که باید در هر داستان سعی کنم به امکانات داستان بیافزایم. شما طنز را در کارهای بهرام صادقی می توانید ببینید و این طنز دامنه دار است. در برخی کارهای هوشنگ گلشیری هم اتفاق می افتاد و حتی به جرات می توانیم بگوییم که بعضی از مولفه‌های آن مولفه‌های پست مدرنیستی هستند
یعنی معتقدید این افزودن امکانات جدید به داستان و یا گسست های تاریخی مولفه های پست مدرن مکتب اصفهان هستند
البته . مولفه های پست مدرنیستی که رگه هایش را می‌توان در سنگر و قمقمه‌های خالی دید به روشنی در جاهایی از سبک هندی نیز دیده می‌شود. اما ویژگی‌های آن سبک مخصوص خودش است مثلا استفاده کردن از متون گذشته , که در متون امروز ارجاع می شود, تجسم بخشیدن به اشیا و جان بخشیدن با کارکردهایی که به وسیله زبان انجام می شود. این ویژگی ها خاص مکتب ادبی اصفهان است و جایی دیگر نمی توان در مورد آن صحبت کرد. می توانیم به راحتی بگوییم وقتی داریم ادبیات دهه‌های 70/80/و 90 را بررسی می کنیم انگار با ادبیاتی رو به رو هستیم که دو سویه است سویی که همواره ساخت و پرداخت شده است و به روشنی به سوژه می پردازد و شفاف است. در ادبیات اصفهان سیال ذهن اتفاق می افتد البته سال ها پیش در خشم و هیاهو و کارهای جویس اتفاق افتاده است. گلشیری با شازده احتجاب می آید و مهمترین داستان سیال ذهن را رقم می زند اما چرا این اثر در سطح نمی ماند؟ چون بی‌تفاوت به انسانیت نیست و نسبت به تاریخ و سیاست نیز بی‌تفاوت نیست. گلشیری همواره این را طرح می کند که «من در کارهایم به دنبال شناخت هویت خویشتنم», بنابراین ما با کاری رو به رو هستیم که نمی‌توانیم آن را گرته برداری بنامیم.
این شناخت هویت تاریخی و زبان و ادبیات گذشته در کنار بازیهای زبانی، در آثار کدامیک این نویسندگان خودش را بیشتر نشان می دهد
این ویژگی را در نویسنده هایی مانند رحیم اخوت, کوشان و تاحدودی , محمد کلباسی, گلشیری و جعفر مدرس صادقی می توان دید.این نویسندگان ادبیات کهن را خوب می شناسند و گلشیری در معصوم پنجم تکنیک خود را به رخ می کشد و زبان را به سده چهارم و پنجم می برد. نویسندگانی که رد پایی در گذشته دارند و قسمتی از وجودشان در آینده است . هم از گذشته تاثیر می گیرند و هم چشم به آینده دارند و به آن چه که در دنیای امروز دارد اتفاق می افتد بی تفاوت نیستند.
اما بعد از جنگ اصفهان گلشیری مسئله کارگاه را همچنان ادامه می دهد. در سال های دهه 50 و 60 در تهران مثلن با کارنامه. یعنی وجود کارگاه داستان نویسی را برای آموزش نسل جدید ضروری می دانست
می‌خواهم بگویم این مساله بسیار مهم است که افرادی چون براهنی و گلشیری که می توانستند زمینه دانششان را در اختیار نسل جوان می گذاشتند و به مسئله پرورش اعتقاد داشتند. نه مانند کارگاه های داستان نویسی امروز که بیشتر به منظور ی امرار معاش برگزار می شود . پرورش برای گلشیری دغدغه بود. شما می توانید این را در شاگردانی که گلشیری تربیت کرد ببینید. کوروش اسدی، سناپور، خسروی، شهریارمندنی پور. اینها کسانی بودند که مستقیم و غیر مستقیم تحت تاثیر این نوع نگاه گلشیری بودند و پرورش یافتند و این جریان را به وجود بیاورند. امروزه با رشدی که فناوری در اختیارمان گذاشته است این امکان فراهم شده تا این حلقه ها را ادامه دهیم, ولی افکار ما در جهت بازتولید این جلسات است و امیدوارید که نتایجش را در آینده ببینیم.در حال حاضر ما در حال عقبگرد هستیم و این باعث تاسف است .
یک نکته در مورد آثار نویسندگان اصفهانی حائز اهمیت است پرداختن به لهجه است. ما این لهجه را حتی در گفتگوهای شخصیت های داستان هم نمی بینیم در حالیکه در ادبیات چوبک و یا در نویسندگان آذربایجان اهمیت خاصی دارد
ببینید، استفاده از لهجه بومی در آثار نویسندگان اصفهانی بحث گل درشتی نیست. چرا که نگاه نویسندگان اصفهانی فرا بومی است. این جریان را در دیالوگ ها نیز می توانی ببینی. دیالوگ ها به شدت کوتاه و مجز است. اتفاقات در توصیفات و وقایع داستان می افتد. بماند که ما در مکتب اصفهان با چیزی به عنوان حادثه رو به رو هستیم. شاید در بعضی موارد بهرام صادقی به طئر بومی نوشته باشد اما به شدت عنصر لهجه در آن کم است و مساله اش مساله شهر اصفهان نیست. او پایش را فراتر می گذارد. این قضیه برای مکتب اصفهان ضعف محسوب نمی شود، بلکه یک ویژگی است.مثلا در ادبیات بوشهر که بسیار به لهجه تاکید می شود باید دید که در بوشهر چه اتفاقی می افتد و یا چه اتفاقی قرار است بیافتد.این همان ویژگی ادبیات اصفهان است از ترجمه وام گرفته شده است. با ید بگویم که دغدغه های مکتب اصفهان زبان و لهجه نیست.مساله بومیت و هویت دو مساله کاملا مجزا است. به نگاهی وابسته است که نویسندگان مکتب اصفهان دنبال می‌کنند و به شکل زندگی شان و نوع زیستشان بستگی دارد.چیزی که گلشیری در جن نامه انجام می دهد ,خیلی نزدیک به کار جویس در دوبلینی هاست و نوع نگاه به مکان، یعنی مکان هستی است.
یعنی احساس نمی‌کنید که یک نوع فاصله بین نویسنده اصفهانی و زندگی روزمره وجود دارد. یعنی مکتب ادبی اصفهان بیشتر درگیر ترجمه شده و یا صناعات ادبی و از جامعه فاصله گرفته است
اتفاقا همین مسئله از ویژگی های سبک اصفهان است. دلیل آن هم این است که نویسندگان اصفهانی بیشتر اهل کسب کردن بودند و یک نمونه برداشت برای خودشان دارند و این به این معنی نیست که عدم استفاده از گویش نشان دهنده بی توجهی به مردم است. مثل گل های قالی چیزی که در حاشیه اتفاق می افتد مهم تر از زمینه است. مثل بوف کور. این ویژگی براساس نحله فکری است که دودو تا از چهارتا بیشتر است. در رشت یا جاهای دیگر معماری ها متفاوت است. البته بحث برتری نیست. آنجا معماری ها ی برون گرا وجود دارد اما گلستان و بوستان را به خانه هایمان می آوریم. این خاص منطقه جغرافیایی است. در اینجا ما به درون بیش از برون پرداخته ایم. وقتی روایت ذهنی می شود تاثیر می گذارد. ویژگی هایی که در کارهای بهرام صادقی می بینیم که در آن تغییر زاویه دید را می بینیم که آگاهانه است و در داستان‌های هدایت هم هست اما کمتر. این ویژگی ها در مکتب ادبی اصفهان وام دار یکدیگر هستند.
اما ما در ادبیات معاصر اصفهان آن عمق صناعت، ساختار و فرم و حتی گسست های تاریخی را نمی بینیم. منظورم این است که انگار مکتب ادبی اصفهان یک جایی متوقف شده است و چیز جدیدی برای ارائه ندارد.
توجه کنیم که جریان ادبی اصفهان به نوعی مرکز زدایی شده است. ادبیات معاصر باید با چند نگاه بررسی شود. مساله ای که من به آن اعتقاد دارم این است که میان مایگی در ادبیات اتفاق افتاده و نویسندگان امروز ما میان مایه هستند. گلشیری هم همین جریان را مطرح می کند و راجع به آن می نویسند . البته اینکه تعریف از میان مایگی چیست را باید به روشنی بیان کرد. ما آثاری مواجهیم که آنها نه تنها محافظه کارند که تاریخ انقضای آن آثار در حد یک سال یا بیشتر هم نیست. این آثار نمی توانند در ادبیات تاثیر گذار باشند. بحث بزرگ بودن نیست من می گویم وقتی مشترکا از یک منظر به دنیا نگاه می کنیم باعث می شود آثاری تولید شود که از لحاظ محتوایی و سبکی با هم مشابه هستند.
یعنی معتقدید که دریچه نگاه نویسندگان معاصر از یک زاویه شده است. پس تکلیف این همه آثار متنوعی که تولید و چاپ می شوند چیست؟
با شما موافقم. آثار متفاوتی تولید می شود که البته نسبت به چرایی آن نیز نمی توان بی تفاوت بود. چرایی آن مسلما اهمیت دارد. در هر حال من می خواهم بگویم مساله معاش بسیار مهم است .امروز یک نویسنده باید کارمند یا استاد دانشگاه باشد تا بتواند یک یا دو ساعت برای نویسندگی بگذارد. وقتی که ما خودمان را با نویسنده یک قرن پیش مقایسه می کنیم، می بینیم که از این راه امرار معاش می کند. نویسندگانی مانند موراکامی و همینگوی شغلشان نویسندگی بوده است. این مساله ای نیست که بتوان نسبت به آن بی تفاوت بود. باید سعی کرد با آن مقابله کرد و سعی کرد شرایطی را به وجود آورد که بتوان بر اساس این پیشامد هایی که برای ما رقم می خورد بتوانیم حرفی برای گفتن داشته باشیم. بحث من هم همین است که باید به ادبیات معاصر نقد وارد کنیم. این جریان در مورد همه صادق است. همه ما مثل هم فکر می کنیم. روش فعال کردن این حلقه و بازسازی این فضا این است که فرهنگ بدون سرمایه گذاری مالی و هزینه کردن وقت دچار تغییر نخواهد شد و باید برای فرهنگ سرمایه گذاری کنیم و این یک پروسه ی به شدت زمان بر است. ممکن است این محصول نه الان که سالها بعد حاصل شود. این تفکر به نظر من باید در مسولین فرهنگی اتفاق بیافتد کسانی که دل بسوزانند و به این جریان اهمیت بدهند نه اینکه سنگ خود را یه سینه بزنند. ما نیاز داریم به آدم هایی که دغدغه شان انسانیت و درست زیستن ودرست فکر کردن است. از همه مهمتر یاد دادن چگونه اندیشیدن است. آیا سیستم اموزشی ما براین اساس است و یا کتاب های درسی ما توانسته چیزی از ادبیات معاصر را بشناساند؟ چرا ما دغدغه فرهنگی مان خارج از سیستم آموزشی مان است؟ چیزی که ما در نسل امروز می بینیم سطحی گری، پرخاشگری و پایبند نبودن است .شبکه های اجتماعی بهانه ای شده است برای به رخ کشیدن فرد. ما به دنبال صداهای بلند می گردیم.
خود شما در این راه چه تلاشی کرده‌اید. سعی نکرده‌اید در امتداد همان نگاه دهه 40 حلقه ادبی اصفهان را فعال کنید. البته می‌دانم که کارگاه‌های ادبی شما چندین سال است به‌صورت مرتب برگزار می شود
متاسفانه برگزار می‌شد. کارگاه های داستانی من چهار سال پی درپی برگزار می شد. دوسال در قلمستان و یک سال و اندی در شهر کتاب . البته حالا به دلایلی آن مکان را از دست داده ایم. این کارگاه حلقه ای بود از بچه های مختلف که هر هفته بر اساس فصل، کتابی را معرفی می‌کردیم که ارشاد به آن مجوز داده بود و هر ماه از یک نویسنده یا یک مترجم دعوت می کردیم. و در حهت ترویج کتابخوانی بچه ها داستان هم می خواندند. موضوع فعالیت ما این نیست که نویسنده تربیت کنیم ما می خواهیم همه را، حتی خانم های خانه دار رابه خواندن کتاب ترغیب کنیم و این از مسائلی است که می توان به آن افتخار کرد. هرچند بعضی از شرکت کنندگان در این جلسات دغدغه هایشان نویسندگی نبود. اما مهمترین هدف این جلسات ترویج کتاب خوانی در بین اقشار مختلف است. دو سه هفته پیش خبر آمد که برگزاری جلسات کتابخوانی در شهر کتاب ممکن نیست. ما فعلا در حال رایزنی برای پیدا کردن مکانی مناسب برای از سر گیری این جلسات هستیم. در واقع از شهرداری انتظار داریم مکانی را در اختیار ما قرار دهد و برگزاری این کارگاه ها باعث افتخار شهر اصفهان است.و این امر در شهرهای دیگر بسیار مورد توجه قرار گرفته است. مساله فرهنگ کتابخوانی مساله ای است که نباید مسئولین نسبت به آن بی تفاوت باشند.ما سعی کردیم وارد خط قرمزها نشویم و نخواهیم شد. من می توانم این کارگاه ها را در آموزشگاه های هنری و فرهنگی برگزار کنم اما متاسفانه این مکان ها شایسته این کارگاه ها نیست.
نام خانوادگی گلشیری در ادبیات و داستان نویسی اصفهان نام کوچکی نیست. بزرگی نام هوشنگ گلشیری نه تنها بر خانواده که بر سراسر ادبیات سایه افکنده است. مقارن با هفته ای که به روز شعر و ادب پارسی منتهی می شد به سراغ کسی دیگر از خانواده گلشیری رفتیم. سیاوش گلشیری. موضوع صحبت مکتب ادبی اصفهان بود و ریشه‌های تاریخی و اجتماعی آن. سیاوش از هویت بومی اصفهان گفت . از رقابت با مرکز . از معماری تاریخی اصفهان که زیر بنای داستان نویسی مدرن ایران شده است. از پیچیده گویی ذاتی هویت اصفهانی و تاثیر ترجمه آثار برزگ بر حلقه ادبی جنگ اصفهان . همان چیزهایی که ادبیات ایران را وامدار ادبیات اصفهان کرده است.

اگر بخواهیم مکتب ادبی اصفهان را در مقایسه با سایر مکاتب ادبی چه از منظر شعر و چه از دریچه داستان نویسی بررسی کنیم چه ویژگی ها و وجوه تمایزی باید برای آن قایل شویم؟
وقتی در مورد اصفهان حرف می زنیم حالا چه در مورد مکتب داستان نویسی و چه در مورد مکتب شعر آن، ویژگی‌هایی خاصی اتفاق می افتد. این اتفاقات تنها دراصفهان روی می دهد و به گونه ای مخصوص این شهر است که البته با خیلی از مکاتیب دیگری که وجود دارند متفاوت است. این خصایص و ویژگی ها مربوط به موقعیت تاریخی، اجتماعی، و سیاسی خود شهر اصفهان است. من ابتدا می خواهم وارد این جریان بشوم و بعد ببینیم که این شهر چه ویژگی هایی دارد و چه مسائلی پیرامون این مکتب وجود دارد که می توان به آن ورود کرد.
من معتقدم ما با شهری روبه‌رو هستیم که در چند دوره تاریخی پایتخت ایران بوده و به همین دلیل مورد هجوم اقوام مختلف قرار گرفته است و البته به لحاظ جغرافیایی در جایی قرار دارد که آب و هوای خشک، کم آبی وهمواره خطر قحطی ویژگی آن است.این شهر از کمبود امکانات رنج می برد و همین مساله باعث شکل گیری ارتباطاتی می شوند که عموما بسته و محدودند. اولین نشانه این بسته بودن و محدودیت در معماری شهری خودش را نشان می دهد. یک معماری کاملا درون گرا. شما به کوچه پس کوچه های زمان سلجوقی دقت کنید که امروزه در محله جوباره یا در محله‌های کنار مسجد جامع، با پسکوچه های بسیار تنگ که فقط یک سوار می‌توانست وارد آن شود. کوچه های پیچ در پیچ و هزار در پیچ. ولی وقتی وارد خانه می شوید فضایی به شدت فراخ و باز با انواع مختلف و با خصوصیت های مختلف معماری وتزیینات عجیب و غریب خاص خودش، که چشم انسان را نوازش می دهد، روبه‌رو می شوید. همین سبک از اتفاق را در کاشی کاری وصنایع دستی هم داریم .پس یک چیزهایی هست که در نا خود اگاه جمعی اصفهانی ها وجود دارد و تاثیر گذار است. مورد بعدی این است که ما همواره مرکز زدایی می کنیم و در رقابت با مرکز هستیم. پدیده مرکز زدایی چه در شعر چه در داستان و چه در معماری این شهر روی می دهد.
یعنی شما معتقدید که شکل گیری حلقه ادبی صائب و بعد از جنگ اصفهان ریشه در ساختار شهری و ویژگی‌های اجتماعی این شهر دارد؟
ببینید از همان دست اتفاقات در ادبیات داستانی ایران به خصوص در جنگ اصفهان حدود سالهای دهه چهل روی می دهد که به شکل گیری این حلقه منجر می‌شود. نخست جایگاهی که این شهر در مقابل مرکز و پایتخت کشور دارد. علاوه بر اینکه مسیر خود را طی می کند، بیشتر به سمت ادبیات غرب آنهم ادبیات مدرن غرب حرکت می کند. ابوالحسن نجفی و احمد میرعلایی ظهور می کنند که هر دو تحصیل کرده غرب هستند وادبیات آن را به شدت می‌شناسند. میرعلایی، بورخس را معرفی می کند و ترجمه می‌کند، و ابوالحسن نجفی به شدت رمان نو را می شناسد.و اتفاقا یکی از آن مانیفیست‌های که در شماره های پنجم یا ششم که سرمقاله‌های جنگ اصفهان می آید دقیقا قسمت هایی از همین دست رمانهاست که چاپ می شود. در مورد رمان نو، هم جنگ اصفهان و هم شخص گلشیری، در بعضی داستان‌های به‌صورت مستقیم یا غیر مستقیم تحت تاثیر رمان نو فرانسه است. یعنی در حقیقت نظر کردن به دستاوردهای ادبیات غرب.
حالا ما بستری داریم که می‌خواهیم در مورد این بستر حرف بزنیم و ویژگی های آن را بررسی کنیم. در شرایطی مانند تاخت و تازها و یا مثلن قحطی‌ها، مثلن کم آبی ها, ما به شدت مقتصد شدیم. واین مقتصد بودن را کاملا می توان در سبک‌های هندی یا اصفهانی شاهد بود. این مقتصد بودن در نویسنده های مهم اصفهان، مثل هوشنگ گلشیری، مثل بهرام صادقی، و تا حدودی در تقی مدرسی، البته کمتر ار آنها روی می دهد. کلامی که بتوانی ایجاز به کار ببری و خلاصه گویی کنی، اتفاق دیگری است که شکل می گیرد. همانطور که گفتم معماری ما یک معماری درون گراست ادبیات ما و مکتب ادبی اصفهان هم به شدت درون گراست. بافت فرهنگی اصفهان ویژگی‌هایی خاصی داشت، و در دوره‌ای آدم های خاصی کنار هم قرار گرفتند، با هم تعامل کردند و این پویایی ایجاد شد. یعنی با اطمینان می گویم که اگر ما جنگ اصفهان را نداشتیم محال بود ادبیات کشورمان تا این اندازه پویا شود. بعدها اتفاقات دیگری هم چه در ادبیات و چه در عرصه هنرهای دیگر روی داد که تاثیرگذاری نویسنده هایی است که نمی‌توانیم راجع به آنها حرف نزنیم.
بعد از کودتای 28 مرداد و شکل گیری های حلقه‌های ادبی که البته نمی توان گفت صرفا ادبی بودند و در بسیاری موارد سیاسی هم بودند. شما وقتی به حلقه جنگ اصفهان، نگاه می کنید و گذشته های نویسندگان آن را بررسی می کنید،تا حدی گرایش های چپ علنی یا غیر علنی را احساس می کنید آیا دلیل آن این است که جریان روشنفکری با این گرایش رشد پیدا کرد.
تا به حال اطلاعاتی به صورت مکتوب نبوده است و بیشتر شفاهی بوده است . مستندی برای بررسی موجود نیست. جز اینکه در داستان نویسی نقل قول های مستقیم و غیر مستقیم شخصی می آورند اما به هر حال کسانی هستند مثل آقای محمد کلباسی و آقای اخوت که با آن ها می توان آنرا بهتر بررسی کرد.
اما اگر بخواهیم در مورد تاثیرش صحبت کنیم آب در هاون کوبیدن است. ویژگی های مکتب اصفهان از قبل به وجود آمده است.اما در بحث اتفاقات، اگر ما باید جنگ اصفهان را به عنوان مبدا ببینیم که باعث شده که کسانی دور هم جمع شوند و همنفکر باشند و از این جریان تغذیه کنند و آگاهانه حرکت کنند، مانند مانیفیست هایی که در پایان قرن نوزدهم در هنرهای تجسمی می بینید,اتفاقاتی که به وجود می آید که تاثیراتش را بعد به خود جا می گذارند.ابوالحسن نجفی ، احمد میر اعلایی و احمد گلشیری هر سه تاثیرات خود را در نهضت ترجمه می گذارند.نویسندگانی را در ترجمه معرفی می کنند که ما با آن ها آشنا نبودیم. معرفی آن نویسنده ها مشمول همان جریان فکری مرتبط با ادبیات است. ما باید به این جریان نگاه کنیم و ببینیم گرایش ادبیات یا مکتب اصفهان چیست؟
برای یافتن تاثیرات مکتب اصفهان باید بگویم ما در مکتب ادبی اصفهان با ادبیاتی سر و کار داریم که به شدت تاکید بر صناعت دارد.یعنی به تکنیک بیشتر از محتوا می پردازد. مورد بعدی این است که در مقابل آشکار سازی سوژه به نهان کردن سوژه می پردازد. این ها در ذات اصفهان و در مکالمات روزمره نیز مشخص است.
از ویژگی های بارز ادبیات اصفهان ، به شدت درون پردازی و پیچیده گویی در روایت های ذهنی و در مقابل آن پا در گذشته داشتن روایت هاست.اکثر روایات ما در گذشته اتفاق می افتد نه در زمان حال.
پس نقش فاکتورهای اصلی داستان یعنی نویسنده, واقعیت و متن داستان چه می شود. چیزی که ما درمورد ادبیات کلاسیک مثلن در نثر دولت آبادی می بینیم و نیز در نثر نویسنده های قرن نوزدهم، آنجا موقعیت داستان است که اهمیت دارد.
البته واقعیت داستان روی متن داستان تاثیر می گذارد. گلشیری جایی می گوید که من از بهرام صادقی یاد گرفتم، نویسنده در اولویت است.چرا که نویسنده دست به عمل می‌زند, سوژه و زبان را او انتخاب می کند. این ویژگی ها یعنی درون گرا بودن و صناعت در پنهان سازی سوژه، خاص مکتب اصفهان است؛ شما بیایید و این ها را تعمیم بدهید به ادبیاتی که به ما معرفی شده است و در کنار آن رمان‌های نو مانند رمان‌های بورخس که با ترجمه به دست ما می رسد. جدا از این نویسنده های اصفهان تاثیرات خود را گذاشتند. به نظر شما می توان تاثیرهوشنگ گلشیری را کتمان کرد.
به‌جز هوشنگ گلشیری آیا سایر نویسندگان حلقه اصفهان گرایش فکری خاصی را دنبال می‌کنند؟
به‌طورکلی زمانی که داریم در مورد مکتب ادبی اصفهان صحبت می کنیم نمی توانیم نسبت به افرادی چون محمد کلباسی بی تفاوت باشیم. محمد کلباسی با اینکه کارهای کمتری نسبت به گلشیری انجام داد اما در بررسی برخی آثارش گرایش‌های فکر خود را در بعضی کارها مثل سرباز کوچک نشان می دهد. وقتی ما در مورد مکتب اصفهان صحبت می کنیم نه تنها محمد کلباسی بلکه باید تاثیر بهرام صادقی را نیر بر این مکتب گوشزد کرد. بهرام صادقی در داستان سنگر و قمقمه‌های خالی و تا حدودی داستان ملکوت تاثیراتی به‌جا می‌گذارد و نگاهی به داستان نویسی دارد که بسیار ویژه است. او در مصاحبه‌ای که 40 - 50 سال پیش می کند و از معدود مصاحبه های اوست می گوید: نویسنده باید بتواند امکانات جدیدی به جهان داستان ارائه دهد. و نگاهش این بود که باید در هر داستان سعی کنم به امکانات داستان بیافزایم. شما طنز را در کارهای بهرام صادقی می توانید ببینید و این طنز دامنه دار است. در برخی کارهای هوشنگ گلشیری هم اتفاق می افتاد و حتی به جرات می توانیم بگوییم که بعضی از مولفه‌های آن مولفه‌های پست مدرنیستی هستند
یعنی معتقدید این افزودن امکانات جدید به داستان و یا گسست های تاریخی مولفه های پست مدرن مکتب اصفهان هستند
البته . مولفه های پست مدرنیستی که رگه هایش را می‌توان در سنگر و قمقمه‌های خالی دید به روشنی در جاهایی از سبک هندی نیز دیده می‌شود. اما ویژگی‌های آن سبک مخصوص خودش است مثلا استفاده کردن از متون گذشته , که در متون امروز ارجاع می شود, تجسم بخشیدن به اشیا و جان بخشیدن با کارکردهایی که به وسیله زبان انجام می شود. این ویژگی ها خاص مکتب ادبی اصفهان است و جایی دیگر نمی توان در مورد آن صحبت کرد. می توانیم به راحتی بگوییم وقتی داریم ادبیات دهه‌های 70/80/و 90 را بررسی می کنیم انگار با ادبیاتی رو به رو هستیم که دو سویه است سویی که همواره ساخت و پرداخت شده است و به روشنی به سوژه می پردازد و شفاف است. در ادبیات اصفهان سیال ذهن اتفاق می افتد البته سال ها پیش در خشم و هیاهو و کارهای جویس اتفاق افتاده است. گلشیری با شازده احتجاب می آید و مهمترین داستان سیال ذهن را رقم می زند اما چرا این اثر در سطح نمی ماند؟ چون بی‌تفاوت به انسانیت نیست و نسبت به تاریخ و سیاست نیز بی‌تفاوت نیست. گلشیری همواره این را طرح می کند که «من در کارهایم به دنبال شناخت هویت خویشتنم», بنابراین ما با کاری رو به رو هستیم که نمی‌توانیم آن را گرته برداری بنامیم.
این شناخت هویت تاریخی و زبان و ادبیات گذشته در کنار بازیهای زبانی، در آثار کدامیک این نویسندگان خودش را بیشتر نشان می دهد
این ویژگی را در نویسنده هایی مانند رحیم اخوت, کوشان و تاحدودی , محمد کلباسی, گلشیری و جعفر مدرس صادقی می توان دید.این نویسندگان ادبیات کهن را خوب می شناسند و گلشیری در معصوم پنجم تکنیک خود را به رخ می کشد و زبان را به سده چهارم و پنجم می برد. نویسندگانی که رد پایی در گذشته دارند و قسمتی از وجودشان در آینده است . هم از گذشته تاثیر می گیرند و هم چشم به آینده دارند و به آن چه که در دنیای امروز دارد اتفاق می افتد بی تفاوت نیستند.
اما بعد از جنگ اصفهان گلشیری مسئله کارگاه را همچنان ادامه می دهد. در سال های دهه 50 و 60 در تهران مثلن با کارنامه. یعنی وجود کارگاه داستان نویسی را برای آموزش نسل جدید ضروری می دانست
می‌خواهم بگویم این مساله بسیار مهم است که افرادی چون براهنی و گلشیری که می توانستند زمینه دانششان را در اختیار نسل جوان می گذاشتند و به مسئله پرورش اعتقاد داشتند. نه مانند کارگاه های داستان نویسی امروز که بیشتر به منظور ی امرار معاش برگزار می شود . پرورش برای گلشیری دغدغه بود. شما می توانید این را در شاگردانی که گلشیری تربیت کرد ببینید. کوروش اسدی، سناپور، خسروی، شهریارمندنی پور. اینها کسانی بودند که مستقیم و غیر مستقیم تحت تاثیر این نوع نگاه گلشیری بودند و پرورش یافتند و این جریان را به وجود بیاورند. امروزه با رشدی که فناوری در اختیارمان گذاشته است این امکان فراهم شده تا این حلقه ها را ادامه دهیم, ولی افکار ما در جهت بازتولید این جلسات است و امیدوارید که نتایجش را در آینده ببینیم.در حال حاضر ما در حال عقبگرد هستیم و این باعث تاسف است .
یک نکته در مورد آثار نویسندگان اصفهانی حائز اهمیت است پرداختن به لهجه است. ما این لهجه را حتی در گفتگوهای شخصیت های داستان هم نمی بینیم در حالیکه در ادبیات چوبک و یا در نویسندگان آذربایجان اهمیت خاصی دارد
ببینید، استفاده از لهجه بومی در آثار نویسندگان اصفهانی بحث گل درشتی نیست. چرا که نگاه نویسندگان اصفهانی فرا بومی است. این جریان را در دیالوگ ها نیز می توانی ببینی. دیالوگ ها به شدت کوتاه و مجز است. اتفاقات در توصیفات و وقایع داستان می افتد. بماند که ما در مکتب اصفهان با چیزی به عنوان حادثه رو به رو هستیم. شاید در بعضی موارد بهرام صادقی به طئر بومی نوشته باشد اما به شدت عنصر لهجه در آن کم است و مساله اش مساله شهر اصفهان نیست. او پایش را فراتر می گذارد. این قضیه برای مکتب اصفهان ضعف محسوب نمی شود، بلکه یک ویژگی است.مثلا در ادبیات بوشهر که بسیار به لهجه تاکید می شود باید دید که در بوشهر چه اتفاقی می افتد و یا چه اتفاقی قرار است بیافتد.این همان ویژگی ادبیات اصفهان است از ترجمه وام گرفته شده است. با ید بگویم که دغدغه های مکتب اصفهان زبان و لهجه نیست.مساله بومیت و هویت دو مساله کاملا مجزا است. به نگاهی وابسته است که نویسندگان مکتب اصفهان دنبال می‌کنند و به شکل زندگی شان و نوع زیستشان بستگی دارد.چیزی که گلشیری در جن نامه انجام می دهد ,خیلی نزدیک به کار جویس در دوبلینی هاست و نوع نگاه به مکان، یعنی مکان هستی است.
یعنی احساس نمی‌کنید که یک نوع فاصله بین نویسنده اصفهانی و زندگی روزمره وجود دارد. یعنی مکتب ادبی اصفهان بیشتر درگیر ترجمه شده و یا صناعات ادبی و از جامعه فاصله گرفته است
اتفاقا همین مسئله از ویژگی های سبک اصفهان است. دلیل آن هم این است که نویسندگان اصفهانی بیشتر اهل کسب کردن بودند و یک نمونه برداشت برای خودشان دارند و این به این معنی نیست که عدم استفاده از گویش نشان دهنده بی توجهی به مردم است. مثل گل های قالی چیزی که در حاشیه اتفاق می افتد مهم تر از زمینه است. مثل بوف کور. این ویژگی براساس نحله فکری است که دودو تا از چهارتا بیشتر است. در رشت یا جاهای دیگر معماری ها متفاوت است. البته بحث برتری نیست. آنجا معماری ها ی برون گرا وجود دارد اما گلستان و بوستان را به خانه هایمان می آوریم. این خاص منطقه جغرافیایی است. در اینجا ما به درون بیش از برون پرداخته ایم. وقتی روایت ذهنی می شود تاثیر می گذارد. ویژگی هایی که در کارهای بهرام صادقی می بینیم که در آن تغییر زاویه دید را می بینیم که آگاهانه است و در داستان‌های هدایت هم هست اما کمتر. این ویژگی ها در مکتب ادبی اصفهان وام دار یکدیگر هستند.
اما ما در ادبیات معاصر اصفهان آن عمق صناعت، ساختار و فرم و حتی گسست های تاریخی را نمی بینیم. منظورم این است که انگار مکتب ادبی اصفهان یک جایی متوقف شده است و چیز جدیدی برای ارائه ندارد.
توجه کنیم که جریان ادبی اصفهان به نوعی مرکز زدایی شده است. ادبیات معاصر باید با چند نگاه بررسی شود. مساله ای که من به آن اعتقاد دارم این است که میان مایگی در ادبیات اتفاق افتاده و نویسندگان امروز ما میان مایه هستند. گلشیری هم همین جریان را مطرح می کند و راجع به آن می نویسند . البته اینکه تعریف از میان مایگی چیست را باید به روشنی بیان کرد. ما آثاری مواجهیم که آنها نه تنها محافظه کارند که تاریخ انقضای آن آثار در حد یک سال یا بیشتر هم نیست. این آثار نمی توانند در ادبیات تاثیر گذار باشند. بحث بزرگ بودن نیست من می گویم وقتی مشترکا از یک منظر به دنیا نگاه می کنیم باعث می شود آثاری تولید شود که از لحاظ محتوایی و سبکی با هم مشابه هستند.
یعنی معتقدید که دریچه نگاه نویسندگان معاصر از یک زاویه شده است. پس تکلیف این همه آثار متنوعی که تولید و چاپ می شوند چیست؟
با شما موافقم. آثار متفاوتی تولید می شود که البته نسبت به چرایی آن نیز نمی توان بی تفاوت بود. چرایی آن مسلما اهمیت دارد. در هر حال من می خواهم بگویم مساله معاش بسیار مهم است .امروز یک نویسنده باید کارمند یا استاد دانشگاه باشد تا بتواند یک یا دو ساعت برای نویسندگی بگذارد. وقتی که ما خودمان را با نویسنده یک قرن پیش مقایسه می کنیم، می بینیم که از این راه امرار معاش می کند. نویسندگانی مانند موراکامی و همینگوی شغلشان نویسندگی بوده است. این مساله ای نیست که بتوان نسبت به آن بی تفاوت بود. باید سعی کرد با آن مقابله کرد و سعی کرد شرایطی را به وجود آورد که بتوان بر اساس این پیشامد هایی که برای ما رقم می خورد بتوانیم حرفی برای گفتن داشته باشیم. بحث من هم همین است که باید به ادبیات معاصر نقد وارد کنیم. این جریان در مورد همه صادق است. همه ما مثل هم فکر می کنیم. روش فعال کردن این حلقه و بازسازی این فضا این است که فرهنگ بدون سرمایه گذاری مالی و هزینه کردن وقت دچار تغییر نخواهد شد و باید برای فرهنگ سرمایه گذاری کنیم و این یک پروسه ی به شدت زمان بر است. ممکن است این محصول نه الان که سالها بعد حاصل شود. این تفکر به نظر من باید در مسولین فرهنگی اتفاق بیافتد کسانی که دل بسوزانند و به این جریان اهمیت بدهند نه اینکه سنگ خود را یه سینه بزنند. ما نیاز داریم به آدم هایی که دغدغه شان انسانیت و درست زیستن ودرست فکر کردن است. از همه مهمتر یاد دادن چگونه اندیشیدن است. آیا سیستم اموزشی ما براین اساس است و یا کتاب های درسی ما توانسته چیزی از ادبیات معاصر را بشناساند؟ چرا ما دغدغه فرهنگی مان خارج از سیستم آموزشی مان است؟ چیزی که ما در نسل امروز می بینیم سطحی گری، پرخاشگری و پایبند نبودن است .شبکه های اجتماعی بهانه ای شده است برای به رخ کشیدن فرد. ما به دنبال صداهای بلند می گردیم.
خود شما در این راه چه تلاشی کرده‌اید. سعی نکرده‌اید در امتداد همان نگاه دهه 40 حلقه ادبی اصفهان را فعال کنید. البته می‌دانم که کارگاه‌های ادبی شما چندین سال است به‌صورت مرتب برگزار می شود
متاسفانه برگزار می‌شد. کارگاه های داستانی من چهار سال پی درپی برگزار می شد. دوسال در قلمستان و یک سال و اندی در شهر کتاب . البته حالا به دلایلی آن مکان را از دست داده ایم. این کارگاه حلقه ای بود از بچه های مختلف که هر هفته بر اساس فصل، کتابی را معرفی می‌کردیم که ارشاد به آن مجوز داده بود و هر ماه از یک نویسنده یا یک مترجم دعوت می کردیم. و در حهت ترویج کتابخوانی بچه ها داستان هم می خواندند. موضوع فعالیت ما این نیست که نویسنده تربیت کنیم ما می خواهیم همه را، حتی خانم های خانه دار رابه خواندن کتاب ترغیب کنیم و این از مسائلی است که می توان به آن افتخار کرد. هرچند بعضی از شرکت کنندگان در این جلسات دغدغه هایشان نویسندگی نبود. اما مهمترین هدف این جلسات ترویج کتاب خوانی در بین اقشار مختلف است. دو سه هفته پیش خبر آمد که برگزاری جلسات کتابخوانی در شهر کتاب ممکن نیست. ما فعلا در حال رایزنی برای پیدا کردن مکانی مناسب برای از سر گیری این جلسات هستیم. در واقع از شهرداری انتظار داریم مکانی را در اختیار ما قرار دهد و برگزاری این کارگاه ها باعث افتخار شهر اصفهان است.و این امر در شهرهای دیگر بسیار مورد توجه قرار گرفته است. مساله فرهنگ کتابخوانی مساله ای است که نباید مسئولین نسبت به آن بی تفاوت باشند.ما سعی کردیم وارد خط قرمزها نشویم و نخواهیم شد. من می توانم این کارگاه ها را در آموزشگاه های هنری و فرهنگی برگزار کنم اما متاسفانه این مکان ها شایسته این کارگاه ها نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.