|

اولین نشریه زنان در اصفهان

در دوره مشروطه روزنامه‌های بسیاری در اصفهان انتشار می‌یافت. از مطبوعاتی که در دوران مشروطیت منتشر می‌شدند، می‌توان به روزنامه‌های: الجناب، انجمن‌ اصفهان، جهاد اکبر و نقش‌جهان اشاره کرد. بعد از کودتای محمدعلی شاه، تعدادی از روزنامه‌نگاران تهران که نشریات آن‌ها توقیف شده بود از بیم جان به ولایات بزرگ و مهم ایران مهاجرت کردند. روزنامه کشکول به مدیریت مجدالاسلام کرمانی نیز به اصفهان منتقل شد و در سال 1325ق/1907م به چاپ رسید. از میان مجلاتی که در اصفهان به چاپ می‌رسید می‌توان گنجینه انصار را نام برد که با مدیریت حاج‌میرزاحسن‌خان جابری انصاری منتشر می‌شد. در مجموع در دورۀ قاجار، 57 عنوان نشریه در استان اصفهان انتشار می‌یافت که از این تعداد، دو عنوان متعلق به شهر کاشان بود.
از دیگر نشریاتی که در دورۀ قاجار در اصفهان انتشار یافت، نشریۀ زبان زنان با مدیریت صدیقه دولت‌آبادی بود که در 1337ق/1919م به عنوان اولین نشریه ویژه بانوان در خارج از تهران و اولین روزنامه زنان در اصفهان محسوب می‌شود، اين نشريه برخلاف دو روزنامه پيشين علاوه بر مباحث ويژه زنان، از سياست و مسایل جامعه سخن مي‌راند و تجربه‌ای نو در روزنامه‌نگاری زنان بود. برخی آن را آغازی واقعی برای روزنامه‌نگاری زنان عنوان می‌کنند. صديقه‌دولت‌آبادي براي اين‌كه كاري براي زنان و به خصوص در زمينة تربيت و پرورش آنان انجام بدهد، اين روزنامه را با سرمايۀ شخصي خود داير کرد و به نام و قلم زن و همچنين به منظور آشنا كردن زنان به حقوق‌شان انتشار داد. وي خود مي‌نويسد: «اول روزنامه‌اي بوده كه توانست اسم زن به خود بگيرد و با فكر زن و قلم زنان نوشته شود و اهميت موقعي داشته باشد، چون كه در آن تاريخ، در اصفهان فناتيك، به طبع مي‌رسيد.». وی در محيط متعصب آن روز اصفهان، روزنامه زبان‌زنان را منتشر كرد.
تاریخچه مدارس دخترانه در اصفهان
قبل از مشروطه، تعليم و تربيت دختران، به سه شکل مکتب‌خانه‌ای، حوزه‌های علمیه و تدریس خصوصی در منازل وجود داشت. مکتب‌خانه‌ها بیشتر به آموزش احکام مذهبی، خواندن قرآن و صرف‌و‌نحو عربی می‌پرداختند. ادبیات قدیم همچون غزلیات حافظ، گلستان سعدی، مثنوی مولوی، خمسة نظامی، دیوان سنایی و خلاصه‌الحساب شیخ بهایی نیز در زمره کتاب‌های درسی آنها به شمار می‌رفت. بسیاری از دختران که در نظام سنتی آموزش تحت تعلیم دینی قرار می‌گرفتند، به طور معمول در نزد پدر، برادر، عمو و همسر یا محارم دیگر تعلیم می‌گرفتند واز نعمت خواندن و نوشتن بهره‌مند می‌شدند، بدین ترتیب زن باسواد و عالم فقط در خانة خواص امکان پرورش می‌یافتند. با پيروزي جنبش مشروطه و رواج نوگرايي، زمينة اجتماعي و فرهنگي تأسيس مدارس دخترانه فراهم شد. در ابتدا زنان بدون مزد، معلمي مدارس را به دست گرفتند، همين موجب شد در زمان بسيار كمي، دختران زيادي در مدارس به تحصيل مشغول شوند.
اولین روزنامه‌ای که در اصفهان سخن از «تربیت نِسوان» گفت؛ زاینده‌رود بود و سپس روزنامة انجمن اصفهان پس از چاپ نامة یکی از خوانندگانش که از برپایی مدرسة دخترانه خوشحال شده و یهودیان جوباره را مثال زده بود که سالهاست مدرسة دخترانه دارند زیرا راه ترقی را فهمیده‌اند. هر چند روزنامه‌های محلی آن روز در اصفهان از جمله روزنامة انجمن اصفهان به برپایی مدارس دخترانه بشارت داده بود، اما با این حال سه سالی طول کشید تا مدرسة دوشیزگان از سد موانع عبور کند. این مدرسه در سال 1327ق/1909م نزدیک بازارچة حاج محمدعلی و جنب مسجد سرخی (شمال دروازه دولت) و به سعی محاسب‌الدوله افتتاح شد و بعد از یک‌سال‌ونیم منحل شد. با وجود آن‌که بانیان این مدرسه محساب‌الدوله، امین‌التجار و چند نفر دیگر از شخصیت‌های معتبر اصفهان بودند و انجمن‌های علمیه و ایتام نیز از آنان حمایت می‌کردند، مدرسة دوشیزگان به علت مخالفت‌های گستردة سنت‌گرایان نتوانست به فعالیت خود ادامه دهد و پس از مدت کوتاهی منحل شد. در مواردی سنت‌گرایان با مدارس دخترانه رفتاری دوگانه داشتند به این معنا که فعالیت یک مدرسه را می‌پذیرفتند و در عین حال مدرسۀ دیگری را که همزمان با آن فعالیت می‌کرد تحمل نمی‌کردند. نمونة مشخص این رفتار دوگانه را می‌توان در برخورد با مدارس دخترانة اُم‌المدارس و دبستان اناث‌گلبهار در اصفهان مشاهده کرد. این دو مدرسة دخترانه در سال 1334ش/1915م در اصفهان تأسیس شدند. اُم‌المدارس توسط صدیقه دولت آبادی تأسیس شد و این دبستان که برای دختران بی‌بضاعت بود، به مدیریت مهرتاج رخشان فعالیت می‌کرد. فعالیت اُم‌المدارس از ماه محرم 1334ق/ نوامبر 1915م، آغاز شد ولی به علت مخالفت سنت‌گرایان تعطیل شد و مدیرش مورد زجر و تنبیه قرار گرفت. این در حالی بود که دبستان اناث‌ گلبهار اصفهان به سرپرستی و مدیریت بی‌بی‌خانم جناب تأسیس شده بود که در حدود پنج‌سال دایر بود و بعد منحل شد. احتمالاً علت اصلی این رفتار دوگانه را باید در تلقی سنت‌گرایان نسبت به خانوادة دولت‌آبادی جستجو کرد و در ضمن رقابت‌ها و اختلافات محلی را نیز در نظر گرفت.
دولت‌آبادی در سال 1335ق/1917م مدرسة نِسوان به نام «مکتب‌خانۀ شرعيات» را به مدیریت بتول کاوه، تأسیس کرد. این مدرسه نیز به سرنوشت دبستان اُم‌المدارس دچار شد. هر چند دولت‌آبادی در اصفهان، مدارس دخترانه را با هدف سواد آموزی به دختران، تأسيس و با عزمی راسخ برای زنان فعالیت كرد و در اين راه تهمت‌های زيادی را متحمل شد. اما سرانجام با اعتراضات بسياری مواجه شد. او بي‌سوادی را عامل مهم ِدر‌ حاشيه نگه داشتن زنان می‌دانست. با وجود شرايط خاص حاکم بر شهر اصفهان، او اهميت وجود اين مدرسه‌ها را دريافت و با وجود مخالفت‌های فراوان به تأسيس مدرسة دخترانه اهتمام ورزيد.
در دوره مشروطه روزنامه‌های بسیاری در اصفهان انتشار می‌یافت. از مطبوعاتی که در دوران مشروطیت منتشر می‌شدند، می‌توان به روزنامه‌های: الجناب، انجمن‌ اصفهان، جهاد اکبر و نقش‌جهان اشاره کرد. بعد از کودتای محمدعلی شاه، تعدادی از روزنامه‌نگاران تهران که نشریات آن‌ها توقیف شده بود از بیم جان به ولایات بزرگ و مهم ایران مهاجرت کردند. روزنامه کشکول به مدیریت مجدالاسلام کرمانی نیز به اصفهان منتقل شد و در سال 1325ق/1907م به چاپ رسید. از میان مجلاتی که در اصفهان به چاپ می‌رسید می‌توان گنجینه انصار را نام برد که با مدیریت حاج‌میرزاحسن‌خان جابری انصاری منتشر می‌شد. در مجموع در دورۀ قاجار، 57 عنوان نشریه در استان اصفهان انتشار می‌یافت که از این تعداد، دو عنوان متعلق به شهر کاشان بود.
از دیگر نشریاتی که در دورۀ قاجار در اصفهان انتشار یافت، نشریۀ زبان زنان با مدیریت صدیقه دولت‌آبادی بود که در 1337ق/1919م به عنوان اولین نشریه ویژه بانوان در خارج از تهران و اولین روزنامه زنان در اصفهان محسوب می‌شود، اين نشريه برخلاف دو روزنامه پيشين علاوه بر مباحث ويژه زنان، از سياست و مسایل جامعه سخن مي‌راند و تجربه‌ای نو در روزنامه‌نگاری زنان بود. برخی آن را آغازی واقعی برای روزنامه‌نگاری زنان عنوان می‌کنند. صديقه‌دولت‌آبادي براي اين‌كه كاري براي زنان و به خصوص در زمينة تربيت و پرورش آنان انجام بدهد، اين روزنامه را با سرمايۀ شخصي خود داير کرد و به نام و قلم زن و همچنين به منظور آشنا كردن زنان به حقوق‌شان انتشار داد. وي خود مي‌نويسد: «اول روزنامه‌اي بوده كه توانست اسم زن به خود بگيرد و با فكر زن و قلم زنان نوشته شود و اهميت موقعي داشته باشد، چون كه در آن تاريخ، در اصفهان فناتيك، به طبع مي‌رسيد.». وی در محيط متعصب آن روز اصفهان، روزنامه زبان‌زنان را منتشر كرد.
تاریخچه مدارس دخترانه در اصفهان
قبل از مشروطه، تعليم و تربيت دختران، به سه شکل مکتب‌خانه‌ای، حوزه‌های علمیه و تدریس خصوصی در منازل وجود داشت. مکتب‌خانه‌ها بیشتر به آموزش احکام مذهبی، خواندن قرآن و صرف‌و‌نحو عربی می‌پرداختند. ادبیات قدیم همچون غزلیات حافظ، گلستان سعدی، مثنوی مولوی، خمسة نظامی، دیوان سنایی و خلاصه‌الحساب شیخ بهایی نیز در زمره کتاب‌های درسی آنها به شمار می‌رفت. بسیاری از دختران که در نظام سنتی آموزش تحت تعلیم دینی قرار می‌گرفتند، به طور معمول در نزد پدر، برادر، عمو و همسر یا محارم دیگر تعلیم می‌گرفتند واز نعمت خواندن و نوشتن بهره‌مند می‌شدند، بدین ترتیب زن باسواد و عالم فقط در خانة خواص امکان پرورش می‌یافتند. با پيروزي جنبش مشروطه و رواج نوگرايي، زمينة اجتماعي و فرهنگي تأسيس مدارس دخترانه فراهم شد. در ابتدا زنان بدون مزد، معلمي مدارس را به دست گرفتند، همين موجب شد در زمان بسيار كمي، دختران زيادي در مدارس به تحصيل مشغول شوند.
اولین روزنامه‌ای که در اصفهان سخن از «تربیت نِسوان» گفت؛ زاینده‌رود بود و سپس روزنامة انجمن اصفهان پس از چاپ نامة یکی از خوانندگانش که از برپایی مدرسة دخترانه خوشحال شده و یهودیان جوباره را مثال زده بود که سالهاست مدرسة دخترانه دارند زیرا راه ترقی را فهمیده‌اند. هر چند روزنامه‌های محلی آن روز در اصفهان از جمله روزنامة انجمن اصفهان به برپایی مدارس دخترانه بشارت داده بود، اما با این حال سه سالی طول کشید تا مدرسة دوشیزگان از سد موانع عبور کند. این مدرسه در سال 1327ق/1909م نزدیک بازارچة حاج محمدعلی و جنب مسجد سرخی (شمال دروازه دولت) و به سعی محاسب‌الدوله افتتاح شد و بعد از یک‌سال‌ونیم منحل شد. با وجود آن‌که بانیان این مدرسه محساب‌الدوله، امین‌التجار و چند نفر دیگر از شخصیت‌های معتبر اصفهان بودند و انجمن‌های علمیه و ایتام نیز از آنان حمایت می‌کردند، مدرسة دوشیزگان به علت مخالفت‌های گستردة سنت‌گرایان نتوانست به فعالیت خود ادامه دهد و پس از مدت کوتاهی منحل شد. در مواردی سنت‌گرایان با مدارس دخترانه رفتاری دوگانه داشتند به این معنا که فعالیت یک مدرسه را می‌پذیرفتند و در عین حال مدرسۀ دیگری را که همزمان با آن فعالیت می‌کرد تحمل نمی‌کردند. نمونة مشخص این رفتار دوگانه را می‌توان در برخورد با مدارس دخترانة اُم‌المدارس و دبستان اناث‌گلبهار در اصفهان مشاهده کرد. این دو مدرسة دخترانه در سال 1334ش/1915م در اصفهان تأسیس شدند. اُم‌المدارس توسط صدیقه دولت آبادی تأسیس شد و این دبستان که برای دختران بی‌بضاعت بود، به مدیریت مهرتاج رخشان فعالیت می‌کرد. فعالیت اُم‌المدارس از ماه محرم 1334ق/ نوامبر 1915م، آغاز شد ولی به علت مخالفت سنت‌گرایان تعطیل شد و مدیرش مورد زجر و تنبیه قرار گرفت. این در حالی بود که دبستان اناث‌ گلبهار اصفهان به سرپرستی و مدیریت بی‌بی‌خانم جناب تأسیس شده بود که در حدود پنج‌سال دایر بود و بعد منحل شد. احتمالاً علت اصلی این رفتار دوگانه را باید در تلقی سنت‌گرایان نسبت به خانوادة دولت‌آبادی جستجو کرد و در ضمن رقابت‌ها و اختلافات محلی را نیز در نظر گرفت.
دولت‌آبادی در سال 1335ق/1917م مدرسة نِسوان به نام «مکتب‌خانۀ شرعيات» را به مدیریت بتول کاوه، تأسیس کرد. این مدرسه نیز به سرنوشت دبستان اُم‌المدارس دچار شد. هر چند دولت‌آبادی در اصفهان، مدارس دخترانه را با هدف سواد آموزی به دختران، تأسيس و با عزمی راسخ برای زنان فعالیت كرد و در اين راه تهمت‌های زيادی را متحمل شد. اما سرانجام با اعتراضات بسياری مواجه شد. او بي‌سوادی را عامل مهم ِدر‌ حاشيه نگه داشتن زنان می‌دانست. با وجود شرايط خاص حاکم بر شهر اصفهان، او اهميت وجود اين مدرسه‌ها را دريافت و با وجود مخالفت‌های فراوان به تأسيس مدرسة دخترانه اهتمام ورزيد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.