|

زمین گوی است و من چوگان

همت مسوولان در ثبت جهانی چوگان

سومیترا انصاری: شادی بخش و شورانگیز، کهن‌ترین و زیباترین ورزش ایران باستان به عنوان نخستین ورزش دسته جمعی (تیم به تیم) شناخته شده است. ورزشی که در آن برعکس ورزش‌های زمان پیدایش آن در عهد کهن، نبرد انسان‌ها علیه یکدیگر نبوده، بلکه نبرد بر سر توپ و گوی بوده است.
چوگان فقط یک ورزش نیست، چوگان یک سنت فرهنگی ایرانی و بخشی از میراث و هنر نیاکان ماست که قدمت آن به بیش از 2500 تا 3000 سال قبل در این دیار می‌رسد که نشان می‌دهد این ورزش کهن‌ترین بازی ورزشی جهان است . دست نوشته‌ای وجود دارد که در آن بازی چوگان را بین ایرانیان و تورانیان بازگو می‌کند.
آغاز و سر منشا پیدایش این ورزش به عهد باستان تعلق دارد و نام چوگان نیز یادگاریست از همان دوران.
این ورزش از زمان هخامنشیان رو به پیشرفت و ترقی گذاشته و در زمان ساسانیان نیز به منظور کسب آمادگی نظامی، زبدگی سوار و مشخص شدن لیاقت متداول بوده است.
نقل می‌کنند که داریوش سوم، گوی و چوگان را برای اسکندر مقدونی فرستاد با این مقصود که او باید به جای مداخله در سیاست، به بازی گوی و چوگان بپردازد. اسکندر منظور پادشاه هخامنشی را دریافت و پاسخ داد: زمین گوی است و من چوگان.
همچنین حکایت است که روزگاری جوانی مدعی شد که فرزند اردشیر بابکان است. اردشیر بهترین روش اثبات این ادعا را در آن دید که جوان را در بازی چوگان بیازماید. بازی چوگان ترتیب داده شد و جوان چنان مهارتی به خرج داد که اردشیر خود اورا به فرزندی پذیرفت. بعدها همان جوان ولیعهد اردشیر شد و بعد از اردشیر به پادشاهی رسید. او در تاریخ به نام شاهپور بزرگ معروف است.
ورزش چوگان بیشتر جنبه اشراف‌زادگی داشته و حتی بانوان درباری و دختران شاهان ساسانی نیز به بازی چوگان می‌پرداخته اند، به طوری‌که خسروپرویز و همسر محبوبش شیرین در ساعات فراغت و تفریح چوگان بازی می‌کرده‌اند.
ورزش چوگان در طب نیز اهمیت و جایگاه ویژه‌ای داشته است، به طوری که ابن‌بطلان بغدادی در کتاب تقویم الصحه خود که یک فرهنگ‌نامه و تقویم دارویی است، شرحی کامل بر آن داده است.
چوگان در ادبیات فارسی نیز جایگاه والایی دارد. رودکی نخستین شاعری است که پس از اسلام چوگان را در شعر خود به کار برده است:
زمانه اسب و تو رایض، به رای خویش بتاز
زمانه گوی و تو چوگان، به رای خویشت باز
فردوسی نیز فراوان از آن نام برده است و داستان چوگان‌بازی سیاوش و افراسیاب را به نظم درآورده و در جای دیگری گفته است:
همه کودکان را به میدان فرست
برای دیدن گوی و چوگان فرست
نظامی، خیام، سعدی، حافظ، ناصرخسرو و نیز مولانا از شاعرانی هستند که در اشعارشان از چوگان یاد کرده‌اند.
چوگان این ورزش همیشه ایرانی توسط مغولان از ایران به شبه قاره هند و از آنجا به کره و ژاپن برده شد. این ورزش در سال‌های 660-700 از طریق ترکستان و تبت به چین رفت.
گزنفون چوگان را چنین شرح می‌دهد: «در دو انتهای میدان وسیعی، دو دروازه از میله‌های سنگی درست می‌کرده و دو دسته 15 تا 20 نفری مشغول بازی می‌شدند: هر دسته که گوی را با چوگان از دروازه دسته دیگر خارج می‌ساخت، برنده به شمار می‌آمد. این بازی از لحاظ نشانه‌گیری و نشانه‌زنی و فایق آمدن بر حریف و پایداری و تلاش و دفاع از حدود دروازه خود، از لحاظ چابک‌سواری و خم و راست شدن در حین تاخت و هنگام بازی دارای نتایج روحی، تربیتی و فواید جسمی و ورزشی فراوان است.»
میدان نقش جهان اصفهان قدیمی‌ترین میدان چوگان است که در این روزگار جز دو دروازه سنگی چیزی از آن باقی نمانده‌است. این میدان که به گفته ژان شاردن سیاح معروف، زیباترین میدان جهان است در زمان حکومت شاه عباس اول از باغی به نام نقش جهان به میدان چوگان تبدیل شده است که چوگان را در اصفهان زنده کرد و مسابقات چوگان با هنرنمایی جنگاوران و خانواده‌های اشراف در این میدان رونق گرفت. این احیای دوباره، مدیون علاقه زیاد شاه عباس به چوگان بازیست. آخرین باری که در این میدان چوگان بازی شده در زمان رضاخان پهلوی است که عکسی از آن به جا مانده.
پس از آن که در سال 2012میلادی اصفهان میزبانی مسابقات چوگان جهانی را بر عهده گرفت، برای احداث میدان چوگان در اصفهان هیچ تلاشی انجام نشد که اگر این میدان احداث شده بود، یونسکو چوگان را به نام اصفهان در ردیف میراث فرهنگی جهان ثبت می‌کرد و صد افسوس که این اتفاق نیفتاد و با وجود قدیمی‌ترین میدان چوگان در اصفهان که البته اکنون تغییر کاربری داده است، اما دروازه‌های آن هنوز در مقابل مسجد امام و بازار قیصریه خودنمایی می‌کنند، به نام اصفهان ثبت نشد.
ای کاش دست همتی از آستین مسوولی برون آید و با احداث میدان چوگان در اصفهان به هویت و فرهنگ ملی این شهر بها دهد و با سیاست گزاری درست، برنامه‌ریزی صحیح و همچنین سرمایه‌گزاری مناسب به احیای آن پرداخته شود.
سومیترا انصاری: شادی بخش و شورانگیز، کهن‌ترین و زیباترین ورزش ایران باستان به عنوان نخستین ورزش دسته جمعی (تیم به تیم) شناخته شده است. ورزشی که در آن برعکس ورزش‌های زمان پیدایش آن در عهد کهن، نبرد انسان‌ها علیه یکدیگر نبوده، بلکه نبرد بر سر توپ و گوی بوده است.
چوگان فقط یک ورزش نیست، چوگان یک سنت فرهنگی ایرانی و بخشی از میراث و هنر نیاکان ماست که قدمت آن به بیش از 2500 تا 3000 سال قبل در این دیار می‌رسد که نشان می‌دهد این ورزش کهن‌ترین بازی ورزشی جهان است . دست نوشته‌ای وجود دارد که در آن بازی چوگان را بین ایرانیان و تورانیان بازگو می‌کند.
آغاز و سر منشا پیدایش این ورزش به عهد باستان تعلق دارد و نام چوگان نیز یادگاریست از همان دوران.
این ورزش از زمان هخامنشیان رو به پیشرفت و ترقی گذاشته و در زمان ساسانیان نیز به منظور کسب آمادگی نظامی، زبدگی سوار و مشخص شدن لیاقت متداول بوده است.
نقل می‌کنند که داریوش سوم، گوی و چوگان را برای اسکندر مقدونی فرستاد با این مقصود که او باید به جای مداخله در سیاست، به بازی گوی و چوگان بپردازد. اسکندر منظور پادشاه هخامنشی را دریافت و پاسخ داد: زمین گوی است و من چوگان.
همچنین حکایت است که روزگاری جوانی مدعی شد که فرزند اردشیر بابکان است. اردشیر بهترین روش اثبات این ادعا را در آن دید که جوان را در بازی چوگان بیازماید. بازی چوگان ترتیب داده شد و جوان چنان مهارتی به خرج داد که اردشیر خود اورا به فرزندی پذیرفت. بعدها همان جوان ولیعهد اردشیر شد و بعد از اردشیر به پادشاهی رسید. او در تاریخ به نام شاهپور بزرگ معروف است.
ورزش چوگان بیشتر جنبه اشراف‌زادگی داشته و حتی بانوان درباری و دختران شاهان ساسانی نیز به بازی چوگان می‌پرداخته اند، به طوری‌که خسروپرویز و همسر محبوبش شیرین در ساعات فراغت و تفریح چوگان بازی می‌کرده‌اند.
ورزش چوگان در طب نیز اهمیت و جایگاه ویژه‌ای داشته است، به طوری که ابن‌بطلان بغدادی در کتاب تقویم الصحه خود که یک فرهنگ‌نامه و تقویم دارویی است، شرحی کامل بر آن داده است.
چوگان در ادبیات فارسی نیز جایگاه والایی دارد. رودکی نخستین شاعری است که پس از اسلام چوگان را در شعر خود به کار برده است:
زمانه اسب و تو رایض، به رای خویش بتاز
زمانه گوی و تو چوگان، به رای خویشت باز
فردوسی نیز فراوان از آن نام برده است و داستان چوگان‌بازی سیاوش و افراسیاب را به نظم درآورده و در جای دیگری گفته است:
همه کودکان را به میدان فرست
برای دیدن گوی و چوگان فرست
نظامی، خیام، سعدی، حافظ، ناصرخسرو و نیز مولانا از شاعرانی هستند که در اشعارشان از چوگان یاد کرده‌اند.
چوگان این ورزش همیشه ایرانی توسط مغولان از ایران به شبه قاره هند و از آنجا به کره و ژاپن برده شد. این ورزش در سال‌های 660-700 از طریق ترکستان و تبت به چین رفت.
گزنفون چوگان را چنین شرح می‌دهد: «در دو انتهای میدان وسیعی، دو دروازه از میله‌های سنگی درست می‌کرده و دو دسته 15 تا 20 نفری مشغول بازی می‌شدند: هر دسته که گوی را با چوگان از دروازه دسته دیگر خارج می‌ساخت، برنده به شمار می‌آمد. این بازی از لحاظ نشانه‌گیری و نشانه‌زنی و فایق آمدن بر حریف و پایداری و تلاش و دفاع از حدود دروازه خود، از لحاظ چابک‌سواری و خم و راست شدن در حین تاخت و هنگام بازی دارای نتایج روحی، تربیتی و فواید جسمی و ورزشی فراوان است.»
میدان نقش جهان اصفهان قدیمی‌ترین میدان چوگان است که در این روزگار جز دو دروازه سنگی چیزی از آن باقی نمانده‌است. این میدان که به گفته ژان شاردن سیاح معروف، زیباترین میدان جهان است در زمان حکومت شاه عباس اول از باغی به نام نقش جهان به میدان چوگان تبدیل شده است که چوگان را در اصفهان زنده کرد و مسابقات چوگان با هنرنمایی جنگاوران و خانواده‌های اشراف در این میدان رونق گرفت. این احیای دوباره، مدیون علاقه زیاد شاه عباس به چوگان بازیست. آخرین باری که در این میدان چوگان بازی شده در زمان رضاخان پهلوی است که عکسی از آن به جا مانده.
پس از آن که در سال 2012میلادی اصفهان میزبانی مسابقات چوگان جهانی را بر عهده گرفت، برای احداث میدان چوگان در اصفهان هیچ تلاشی انجام نشد که اگر این میدان احداث شده بود، یونسکو چوگان را به نام اصفهان در ردیف میراث فرهنگی جهان ثبت می‌کرد و صد افسوس که این اتفاق نیفتاد و با وجود قدیمی‌ترین میدان چوگان در اصفهان که البته اکنون تغییر کاربری داده است، اما دروازه‌های آن هنوز در مقابل مسجد امام و بازار قیصریه خودنمایی می‌کنند، به نام اصفهان ثبت نشد.
ای کاش دست همتی از آستین مسوولی برون آید و با احداث میدان چوگان در اصفهان به هویت و فرهنگ ملی این شهر بها دهد و با سیاست گزاری درست، برنامه‌ریزی صحیح و همچنین سرمایه‌گزاری مناسب به احیای آن پرداخته شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.