|

سفر مظفرالدین شاه به اسپهان

«نسق‌کشی ملوکانه» در روز سینما

جمال نوروزباقری: معلوم نبود از کجا، کی سر در آورده اما خبر از طهران بود. هرچه بود همه در میدان جمع شدند. آن یکی می‌گفت: آمده برای سرکشی، دیگری می‌گفت: خیر، او آمده تا نسق کشی کند از ارباب و رعیت تا فراشان ونوکران خاصه حکومتی.
ساعتی گذشت تا پیش قراولان و جارچیان خبر آوردند که مظفرالدین شاه، در حال نزدیک شدن به میدان است.
نرسیده به کنار فواره‌های دروازه دولت، به گاریچی دستور داد سر خر را به طرف سینماهای شهر کج کند، تا ببیند از آن‌چه که سوغات فرنگ بوده وآورده، امروز چه مانده است.
کمی به سر در سینما سپاهان چشم انداخت و اطراف آن را زیر و روکرد. جز نگهبان که، در ورودی سینما نشسته وسیگار دود می‌کرد ،کسی نبود.
همه عقب ایستاده بودند، خودش از کالسکه پایین آمد وبه طرف نگهبان رفت.
نگهبان او را نمی‌دید، اما جناب مظفرالدین شاه از خجالتش درآمد و چنان زیر پای صندلی او گذاشت که به حرف نکشید.
- مرتیکه پدر سوخته، من سوغات آورده ام جهت شادی وسرگرمی ملت، تو به جای دعوت مردم، چپق دود می‌کنی؟
چشمانش از کاسه بیرون زده بود، کمی شل وسفت به صورت خودش می‌کوبید. بعد از اینکه مطمئن شد آن‌که روبه‌روی او ایستاده، خود مظفرالدین شاه است به غلط کردن زیادی افتاد که:
- به خدا مشتری نیست، تازه قرار شده فیلم تازه بیاورند، اگر فلان بازیگر باشد. این هم چند شب وبقیه باید سماق را در داخل کاسه میک زده و کنار دستگاه آپارت ،چرت بزنیم.
هنوز حرف او تمام نشده، یکی دیگر گذاشت بر فرق سر آن نگهبان، که:
- خاک برسرتان کنند یک مشت جماعت چرتی، تا کی می‌خواهید بخوابید؟ بس نیست؛ سیل نیامده، خشکی زندگیتان را برده، بجمبانید،پس چرا منتظر هستید؟
نگهبان که نفهمید او چه می‌گوید، شروع کردن به تکان خوردن و قر دادن، که:
قربانت بروم آخر کسی دیگر سینما نمی‌آید، تکلیف ما چیست؟!-
با همان عصای جواهر نشان چنان بر کمرش کوبید که در همان حالت نصفه ماند ودیگر بالا نیامد.
- دِ پدر سوخته، ببینید کجای کارتان خراب است. آخر مگرمردم مرض دارند که نیایند. فیلمتان خوب نیست یا محل تماشا خراب و قدیمی است یا از مواجب مردم دیگر چیزی برای سرگرمی نمانده. هرکدام که باشد، درمان دارد.
نگهبان که میان حرف های او دردش گرفته بود ، شتابان پای خود را به ثانیه‌ای داخل سینما گذاشت.
متصدی سینما که داشت نگهبان را از بیرون نگاه می‌کرد، به طرف اورفت :
-حالت خوبه، معلومه داری اون بیرون چه غلطی می‌کنی؟ به جای بلیط فروشی واسه من داری بندری می‌رقصی؟
زبانش گیر کرده بود و به زحمت چند کلمه حرف بیرون می‌انداخت.
-مظفر، مظفر، مظفرالدین شاه اینجاس...
متصدی سینما مطمئن شده بود که حال او از سر بی‌فروشی سینما ، تنهایی در آن آپارتخانه ، اجاره خانه وچه و چه نم کشیده است. پیشنهاد داد برود خانه تا چند روزی استراحت کند. اما نگهبان پایش را از سینما بیرون نمی‌گذاشت.
آن‌طرف‌تر کنار دیوار ایستاده بود و از داخل شیشه روبه‌رویی همه را مشاهده کرد، از سر کوچه یکی، به خبر آمده بود که مظفرالدین شاه را از سر زدن به سینماهای دیگر منصرف کند. اما تدبیر ملوکانه چنین بود که به غایت و فرصت، همه آنها را یکی یکی سر بزند.
خبر رسان را گفت که به چوب ببندند تا مسوولی که خبر فرستاده نیز پیدا شود وکنار آن بسته تا صبح، چوب بزنند.
سوار بر کالسکه نشد واز چهار باغ پیاده به سمت میدان راه افتاد، جماعت نیز که به زور تفنگچی و نگهبانان از عقب می‌آمدند. روبه‌روی سینمای حافظ ایستاد ، اطراف را نگاه کرد تا کسی را پیدا کند اما هرچه گشت ، نبود.
نامه ای خطاب به مسوول آن نوشت و سپرد تا به سر در اصلی سینما نصب کنند. ابتدا به حمد ایزدی و به شکرانه وجود مردم این سرزمین به در گاه خداوند، شکر نوشت.
سپس در ادامه نوشت که به وقت سفر و آوردن دستگاه سینما تو گراف، ابتدا زمانی را پی اوقات خویش گذراندم وبا آن وسیله از اندرونی تا آشپزخانه را ضبط وثبت کردم.
اما زمانی دیدم که مردم سرزمین من در پی تفریحی باید اوقات بگذرانند و زمانه که پیش رود می‌تواند، فرهنگ یک کشور را بسازد.
«آنچه که می‌توان برایش لشکر کشید من به یک تصویر آن را حل می‌کنم». این را وزیر دربار ما توصیه کرد؛ از باب فرهنگ.
پس ای بی‌خرد وبی‌فرهنگ، اگر این مکان را به حال خویش تنها بگذاری، مردم را ز خود جدا کرده‌ای و دولتی که ز مردم جدا بماند، عمرش به صبح نمی‌رسد، والسلام.
انگشتر خود را در جوهر غلطاند وپای آن را نشان کرد و بعد ازیک آه بلند به راه خود ادامه داد.
مقصد بعدی سینما ایران بود اما نشان از آبادی در آن نبود، بیشتر به یک خرابه‌ای می‌ماند که از پایه ویران کرده‌اند.
بغض شاهی ترکید وکنار همان شیشه‌های بیرونی سینما به داخل خیره ماند. هرکسی را که صدا می‌کرد از دیوار پشتی واز آن کوچه میانی، فلنگ را می‌بست.
کمی سر را به اطراف چرخاند، بالاخره یکی را پا در هوا همان جا، میان زمین و آسمان پایین کشید. با پای مبارک به گردن او فشار آورد که:
-اینجا چه خبر است، چرا سینما را تعطیل کرده‌اید؟ مگر صاحب ندارد که آن را بسته‌اید؟
هرچه خواست جواب دهد، قبله عالم پای مبارک را بیشتر فشار می‌داد تا مبادا دروغ ودونگ قاطیش کرده و راست را دروغ بگوید.
- به سر مبارکتون قسم ، من کاره‌ای نیستم یک روز آمدند، بستند ورفتند.
خنجر شاهی بیرون نیامده داخل غلاف رفت و مرد را به حال خود رها کرد. نگهبانان آمدند تا به زنجیر او را به سیاهی محبس ببرند که خود اعلیحضرت مانع شد.
-ولش کنید،بدبخت‌تر از آن است که زندانی شود.
اعلیحضرت ، یکی یکی را به فرصت سر زد، از سینما ایران به سراغ سینما خانواده رفت. آنجا نیز به مثل بقیه می‌ماند. به سینما ساحل نیز رفت وکنار آن کمی ایستاد و سپس در انتها سری به سینما قدس زد. برآشفته و عصبانی بودند، اگر به همان وقت خبر می‌آمد که باز روس یا انگلیس به طهران رسیده، شاید این‌قدر وجود مبارک نمی‌رنجید.
دستور دادند تا چوب وفلک را در همان میدان اصلی روبه‌روی پل، بساط کنند. چند نگهبان وسرباز نیز فرستاد با حکم شاهی پی مجرمین که متصدیان سینما بودند.
هنوز ساعتی نگذشته خبر آمد، متصدیان از پی کاری از شهر بیرون زده‌اند وخبری در شهر نیست.
دیگر نتوانست بنشیند به سمت کالسکه رفت و دستور داد تا، جابه‌جای شهر حکم ملوکانه خوانده شود و آن را در هر میدان ومیدانچه ای نصب کنند.
در فرمان مظفرالدین شاه، آمده بود:
از آنجا که شما رسم الخطتتان، جدا از مردم افتاده و در امور فرهنگ وحکومتی ، مصلحت را به اندیشه ترجیح می‌دهید لذا تصمیم گرفته‌ایم که شما جماعت مشهور به مسوول را در پی حکمی دیگر به خدمت گماریم.
از این پس، اصطبل همایونی برای شما خالی شده وباید در فرصتی مشخص خود را به خدمت میرزا بابا خان جعفری، مسوول اصطبل شاهی معرفی کنید.
هنوز یک صفحه‌ای تا پایان دوره تاریخی مظفرالدین شاه مانده بود، مسوول کتابخانه به طرف پسر رفت.
- ساعت کتابخونه تموم شده، لطفا بلند شین.
هنوز به عکس مظفرالدین شاه کنار دستگاه سینما تو گراف خیره مانده بود و صدای آن زن را نمی‌شنید.
جمال نوروزباقری: معلوم نبود از کجا، کی سر در آورده اما خبر از طهران بود. هرچه بود همه در میدان جمع شدند. آن یکی می‌گفت: آمده برای سرکشی، دیگری می‌گفت: خیر، او آمده تا نسق کشی کند از ارباب و رعیت تا فراشان ونوکران خاصه حکومتی.
ساعتی گذشت تا پیش قراولان و جارچیان خبر آوردند که مظفرالدین شاه، در حال نزدیک شدن به میدان است.
نرسیده به کنار فواره‌های دروازه دولت، به گاریچی دستور داد سر خر را به طرف سینماهای شهر کج کند، تا ببیند از آن‌چه که سوغات فرنگ بوده وآورده، امروز چه مانده است.
کمی به سر در سینما سپاهان چشم انداخت و اطراف آن را زیر و روکرد. جز نگهبان که، در ورودی سینما نشسته وسیگار دود می‌کرد ،کسی نبود.
همه عقب ایستاده بودند، خودش از کالسکه پایین آمد وبه طرف نگهبان رفت.
نگهبان او را نمی‌دید، اما جناب مظفرالدین شاه از خجالتش درآمد و چنان زیر پای صندلی او گذاشت که به حرف نکشید.
- مرتیکه پدر سوخته، من سوغات آورده ام جهت شادی وسرگرمی ملت، تو به جای دعوت مردم، چپق دود می‌کنی؟
چشمانش از کاسه بیرون زده بود، کمی شل وسفت به صورت خودش می‌کوبید. بعد از اینکه مطمئن شد آن‌که روبه‌روی او ایستاده، خود مظفرالدین شاه است به غلط کردن زیادی افتاد که:
- به خدا مشتری نیست، تازه قرار شده فیلم تازه بیاورند، اگر فلان بازیگر باشد. این هم چند شب وبقیه باید سماق را در داخل کاسه میک زده و کنار دستگاه آپارت ،چرت بزنیم.
هنوز حرف او تمام نشده، یکی دیگر گذاشت بر فرق سر آن نگهبان، که:
- خاک برسرتان کنند یک مشت جماعت چرتی، تا کی می‌خواهید بخوابید؟ بس نیست؛ سیل نیامده، خشکی زندگیتان را برده، بجمبانید،پس چرا منتظر هستید؟
نگهبان که نفهمید او چه می‌گوید، شروع کردن به تکان خوردن و قر دادن، که:
قربانت بروم آخر کسی دیگر سینما نمی‌آید، تکلیف ما چیست؟!-
با همان عصای جواهر نشان چنان بر کمرش کوبید که در همان حالت نصفه ماند ودیگر بالا نیامد.
- دِ پدر سوخته، ببینید کجای کارتان خراب است. آخر مگرمردم مرض دارند که نیایند. فیلمتان خوب نیست یا محل تماشا خراب و قدیمی است یا از مواجب مردم دیگر چیزی برای سرگرمی نمانده. هرکدام که باشد، درمان دارد.
نگهبان که میان حرف های او دردش گرفته بود ، شتابان پای خود را به ثانیه‌ای داخل سینما گذاشت.
متصدی سینما که داشت نگهبان را از بیرون نگاه می‌کرد، به طرف اورفت :
-حالت خوبه، معلومه داری اون بیرون چه غلطی می‌کنی؟ به جای بلیط فروشی واسه من داری بندری می‌رقصی؟
زبانش گیر کرده بود و به زحمت چند کلمه حرف بیرون می‌انداخت.
-مظفر، مظفر، مظفرالدین شاه اینجاس...
متصدی سینما مطمئن شده بود که حال او از سر بی‌فروشی سینما ، تنهایی در آن آپارتخانه ، اجاره خانه وچه و چه نم کشیده است. پیشنهاد داد برود خانه تا چند روزی استراحت کند. اما نگهبان پایش را از سینما بیرون نمی‌گذاشت.
آن‌طرف‌تر کنار دیوار ایستاده بود و از داخل شیشه روبه‌رویی همه را مشاهده کرد، از سر کوچه یکی، به خبر آمده بود که مظفرالدین شاه را از سر زدن به سینماهای دیگر منصرف کند. اما تدبیر ملوکانه چنین بود که به غایت و فرصت، همه آنها را یکی یکی سر بزند.
خبر رسان را گفت که به چوب ببندند تا مسوولی که خبر فرستاده نیز پیدا شود وکنار آن بسته تا صبح، چوب بزنند.
سوار بر کالسکه نشد واز چهار باغ پیاده به سمت میدان راه افتاد، جماعت نیز که به زور تفنگچی و نگهبانان از عقب می‌آمدند. روبه‌روی سینمای حافظ ایستاد ، اطراف را نگاه کرد تا کسی را پیدا کند اما هرچه گشت ، نبود.
نامه ای خطاب به مسوول آن نوشت و سپرد تا به سر در اصلی سینما نصب کنند. ابتدا به حمد ایزدی و به شکرانه وجود مردم این سرزمین به در گاه خداوند، شکر نوشت.
سپس در ادامه نوشت که به وقت سفر و آوردن دستگاه سینما تو گراف، ابتدا زمانی را پی اوقات خویش گذراندم وبا آن وسیله از اندرونی تا آشپزخانه را ضبط وثبت کردم.
اما زمانی دیدم که مردم سرزمین من در پی تفریحی باید اوقات بگذرانند و زمانه که پیش رود می‌تواند، فرهنگ یک کشور را بسازد.
«آنچه که می‌توان برایش لشکر کشید من به یک تصویر آن را حل می‌کنم». این را وزیر دربار ما توصیه کرد؛ از باب فرهنگ.
پس ای بی‌خرد وبی‌فرهنگ، اگر این مکان را به حال خویش تنها بگذاری، مردم را ز خود جدا کرده‌ای و دولتی که ز مردم جدا بماند، عمرش به صبح نمی‌رسد، والسلام.
انگشتر خود را در جوهر غلطاند وپای آن را نشان کرد و بعد ازیک آه بلند به راه خود ادامه داد.
مقصد بعدی سینما ایران بود اما نشان از آبادی در آن نبود، بیشتر به یک خرابه‌ای می‌ماند که از پایه ویران کرده‌اند.
بغض شاهی ترکید وکنار همان شیشه‌های بیرونی سینما به داخل خیره ماند. هرکسی را که صدا می‌کرد از دیوار پشتی واز آن کوچه میانی، فلنگ را می‌بست.
کمی سر را به اطراف چرخاند، بالاخره یکی را پا در هوا همان جا، میان زمین و آسمان پایین کشید. با پای مبارک به گردن او فشار آورد که:
-اینجا چه خبر است، چرا سینما را تعطیل کرده‌اید؟ مگر صاحب ندارد که آن را بسته‌اید؟
هرچه خواست جواب دهد، قبله عالم پای مبارک را بیشتر فشار می‌داد تا مبادا دروغ ودونگ قاطیش کرده و راست را دروغ بگوید.
- به سر مبارکتون قسم ، من کاره‌ای نیستم یک روز آمدند، بستند ورفتند.
خنجر شاهی بیرون نیامده داخل غلاف رفت و مرد را به حال خود رها کرد. نگهبانان آمدند تا به زنجیر او را به سیاهی محبس ببرند که خود اعلیحضرت مانع شد.
-ولش کنید،بدبخت‌تر از آن است که زندانی شود.
اعلیحضرت ، یکی یکی را به فرصت سر زد، از سینما ایران به سراغ سینما خانواده رفت. آنجا نیز به مثل بقیه می‌ماند. به سینما ساحل نیز رفت وکنار آن کمی ایستاد و سپس در انتها سری به سینما قدس زد. برآشفته و عصبانی بودند، اگر به همان وقت خبر می‌آمد که باز روس یا انگلیس به طهران رسیده، شاید این‌قدر وجود مبارک نمی‌رنجید.
دستور دادند تا چوب وفلک را در همان میدان اصلی روبه‌روی پل، بساط کنند. چند نگهبان وسرباز نیز فرستاد با حکم شاهی پی مجرمین که متصدیان سینما بودند.
هنوز ساعتی نگذشته خبر آمد، متصدیان از پی کاری از شهر بیرون زده‌اند وخبری در شهر نیست.
دیگر نتوانست بنشیند به سمت کالسکه رفت و دستور داد تا، جابه‌جای شهر حکم ملوکانه خوانده شود و آن را در هر میدان ومیدانچه ای نصب کنند.
در فرمان مظفرالدین شاه، آمده بود:
از آنجا که شما رسم الخطتتان، جدا از مردم افتاده و در امور فرهنگ وحکومتی ، مصلحت را به اندیشه ترجیح می‌دهید لذا تصمیم گرفته‌ایم که شما جماعت مشهور به مسوول را در پی حکمی دیگر به خدمت گماریم.
از این پس، اصطبل همایونی برای شما خالی شده وباید در فرصتی مشخص خود را به خدمت میرزا بابا خان جعفری، مسوول اصطبل شاهی معرفی کنید.
هنوز یک صفحه‌ای تا پایان دوره تاریخی مظفرالدین شاه مانده بود، مسوول کتابخانه به طرف پسر رفت.
- ساعت کتابخونه تموم شده، لطفا بلند شین.
هنوز به عکس مظفرالدین شاه کنار دستگاه سینما تو گراف خیره مانده بود و صدای آن زن را نمی‌شنید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.