|

محسن رنانی در میزگرد اتاق بازرگانی تهران:

اگر به موقع جهانی نشویم، ایرانی بودن را از دست خواهیم داد

محسن رنانی همواره پیشرو بوده است؛ چه آن زمان که نظریه امتناع توسعه را مطرح کرد و چه زمانی که طرح مسایل اقتصادی می‌کرد.؛ از پیری اقتصاد تا انتقاد به هدفمندی، همیشه پای رنانی در میان بوده‌است. استادیار اقتصاد دانشگاه اصفهان که این هفته در اتاق بازرگانی تهران، از جهانی شدن و مسایل پیرامونی آن سخن ‌گفت، به سیاق گذشته نقدی از منظر اقتصاد سیاسی بر حکایت جهانی شدن ما ایرانیان راند و به شدت معتقد بود "اگر به موقع، جهانی نشویم، به موقع ایرانی بودن خودمان را هم از دست خواهیم داد".بخشی از این سخنرانی را در زیر می‌خوانید.

با این وضعیت در قرن آینده نقش جدی نخواهیم داشت
جهانی شدن یک حرکت طبیعی و غیرارادی است که اساساً رخ می‌دهد اما در مورد اصل آن نمی‌توانیم داوری کنیم. برای تشخیص نحوه برخورد با جهانی شدن، می‌توانیم داوری کنیم ولی نمی‌توانیم بگوییم جهانی شدن بد است. می‌توانیم بگوییم این نحوه برخورد ما خوب است یا بد است. این سیاستگذاری برای تسریع یا کند کردن، کار خوب یا بدی است، و بی‌گمان مسکوت گذاشتن، نادیده گرفتن و بی‌سیاستی بدترین نوع برخورد با آن است. بی‌سیاستی، بی‌برنامگی و مسکوت گذاشتن برای اینکه گویی چنین پدیده‌ای وجود ندارد، کاری است که در حال انجام آن هستیم، تا زمانی که ضربه‌های آن فرا رسد. بعد از آن با واهمه و هراس شروع می‌کنیم به مذاکره. ما هشت سال گذشته را از دست داده‌ایم، در مورد رژیم تجاری گفت‌وگوها متوقف بوده است. هشت سال زمانی است که ما می‌توانستیم الحاق را قطعی کنیم یا حداقل نیمی از زمان الحاق را پشت سر گذاریم. نحوه برخورد ما بدترین نحوه برخورد با مساله الحاق به فرآیند جهانی شدن است. جهانی شدن در واقع نوع تازه‌ای از تقسیم کار جهانی است. ما بارها در طول دو قرن گذشته در فرآیند تقسیم کار شرکت کردیم و به خاطر غفلت‌هایی در تقسیم کار جهانی به حاشیه رانده شدیم و تبدیل به تولیدکننده مواد خام شدیم. در معرض تقسیم‌کاری قرار داریم که غفلت‌ها باعث خواهد شد در قرن آینده نقش حاشیه‌ای و تولیدکننده مواد خام یا مواد اولیه و نیروی کار ارزان داشته باشیم. چرا که در تقسیم کار جدید، نقش جدی‌تر به ما داده نمی‌شود.
در فرآیند تقسیم کار جهانی، جایگاه ما چیست؟
تقسیم کار پیشین بر اساس مزیت نسبی بود. تقسیم کار در قرن بیستم حداقل بعد از جنگ جهانی دوم بر اساس مزیت‌های نسبی بود و ما در تولید انرژی مزیت نسبی داشتیم، اما در تقسیم کار جهانی، تولید انرژی و مواد خام حتی در حوزه‌هایی که ما به طور تاریخی و سنتی مزیت داشتیم مثل صنایع‌دستی، نتوانستیم نقش بسزایی بازی کنیم. نقش ما معطوف به تولید انرژی بود.
تقسیم کار جدید باید بر اساس مزیت رقابتی صورت گیرد و برای مزیت رقابتی نیازمند یکسری مقدمات هستیم. اگر تمرین نکنیم، از تقسیم کار جهانی حذف می‌شویم. در مزیت نسبی نمی‌توانستند ما را حذف کنند، پس لاجرم باید به ما نقش تولیدکننده مواد خام را می‌دادند، ولی در تقسیم کار جدید چون مزیت رقابتی مطرح است، به هیچ وجه نقشی به ما داده نمی‌شود. ما به عنوان دولت-ملتی تلقی می‌شویم که از حاشیه‌ها و باقیمانده‌ها ارتزاق می‌کند. وضعیت رقابتی بر اساس توزیع مواد اولیه و توزیع منابع اولیه نخواهد بود. مزیت رقابتی بر اساس توانمندی‌های ملی و انسانی است. این فرایند جهانی شدنی که در آغاز آن هستیم، بی‌رحمانه‌ترین دوره توزیع و تقسیم کار جهانی است. حتی از حمله مغول‌ها هم بی‌رحم‌تر است. مغول‌ها آمدند و غارت کردند و در دوره‌ای کوتاه در جامعه ایرانی مضمحل شدند و رفتند. بنابراین مواهب ما ماند، ژنتیک ما به هم نخورد. در هر صورت فرآیند در تقسیم کار جدید، برگشت‌ناپذیر است. اگر ما به خود نیاییم، تقسیم کار بی‌امانی است.
آیا محصول ژنتیک تاریخی‌مان هستیم؟
دقیقاً بازی تاریخی مثل بازی فوتبال است. علت اینکه فوتبال در مقایسه با قمار و شطرنج اینقدر جذاب است این است که فوتبال تصویر طبیعی زندگی تاریخی ماست. در شطرنج عقلانیت محض حاکم است. هیچ چیز تصادفی نیست، کسی می‌برد که عقلانیت محض دارد. در قمار تصادف صرف حاکم است. در فوتبال ترکیب بسیار ماهرانه‌ای از عقلانیت، برنامه‌ریزی با تصادف همراه شده است. فوتبال ترکیب نسبی از عقلانیت و تصادف است و زندگی طبیعی ما را نشان می‌دهد. تمام برنامه‌ریزی‌ها با یک لغزش پا، به هم می‌خورد. در عین حال آموزش، تکنیک و تمرین اثر خودش را در بلندمدت بر فوتبال می‌گذارد. در یک بازی ممکن است به تصادف حذف شویم، ولی در بلندمدت برنامه‌ریزی و عقلانیت ما را نگه می‌دارد. بنابراین ما وارد فرآیند بقای اصلح می‌شویم که بخشی از آن برنامه‌ریزی و مدیریت است. اگر ما هوشیار باشیم، می‌توانیم در فرآیند انتخاب اصلح جایی برای خودمان باز کنیم.
اجماع در مقامات برای الحاق به wto
از سال 1391 میلادی تقریباً مساله پیوستن به سازمان تجارت جهانی یک مساله جدی برای تمام کشورها شده‌است. در همین فاصله حدود 30 کشور ملحق شدند. ما هم قاعدتاً باید جزو این کشورها می‌بودیم در حالی که به نظر می‌رسد ما هنوز در مورد ضرورت مساله اجماع نداریم. دربین مقامات ارشد و دستگاه‌های سیاستگذار کشور هنوز برسر الحاق به این پیمان اجماعی وجود ندارد. اگر توجه کنید، وقتی که درخواست الحاق را زمان آقای هاشمی ارایه دادیم، به صورت محرمانه بود، پس از آن، حدود 20 سال طول کشید آمریکا موافقت کند. در این 20 سال ما باید تصمیم می‌گرفتیم که اگر می‌خواهیم به الحاق بپیوندیم، تکلیف‌مان را با آمریکا روشن کنیم. 20 سال به تعویق افتاد، یعنی ما هنوز مردد بودیم که می‌خواهیم بین نزاع با آمریکا یا جهانی شدن، کدامیک را انتخاب کنیم.
خطای استراتژیک در نگرش ما به جهانی شدن
در تفکر ما نسبت به جهانی شدن یک خطای استراتژیک رخ داده است. ما جهانی شدن را بخشی از نظام سلطه انگاشته‌ایم و پیوستن به اقتصاد جهانی را پذیرش نظام سلطه تعبیر کرده‌ایم. نظام سلطه بخشی از جهانی شدن است، نظام سلطه می‌کوشد تا حوزه‌های بیشتری از جهانی شدن را تحت سلطه خود در آورد. هر چه ما غفلت بورزیم، این فرصت را به نظام سلطه داده‌ایم که بخش‌های بیشتری از عرصه آینده تاریخ را به تسخیر خودش در‌آورد. طبیعی است، در این پیوستن، ما باید هزینه - فایده کنیم و بخشی از منابع را بدهیم تا بخش دیگری را بگیریم. بخشی از هزینه‌ها اقتصادی است که باید پرداخت کنیم و برخی از عرصه‌ها را باید واگذار کنیم.
مثال دیگر جهانی ‌شدن، تبدیل یک روستا به شهر است. بیشتر زمین‌های روستا برای خان روستاست. این خان روستا تلاش کرده ؛ برای روستا جاده‌کشی کرده و ارتباطات روستا با شهر و جمعیت و تحصیل‌کرده‌های روستا بیشتر شده است و آرام‌آرام به شهرها ی دیگر هم الحاق می‌شود. ما می‌گوییم نه، اگر این روستا تبدیل به شهر شود اولین سود را چه کسی می‌برد؟ خان می‌برد. چون زمین‌های خان بر خیابان می‌افتد و ارزش افزوده پیدا می‌کند. پس من با شهر شدن روستای خودم مبارزه می‌کنم. نتیجه چه خواهد شد؟ در تقسیم کار شهر کسانی پیروز هستند که با سرعت بیشتری اقتضائات شهری شدن را بپذیرند. لباس شهری می‌پوشند، لهجه شهری به خودشان می‌گیرند، آموزش‌های شهری می‌بینند و ضوابط شهری را یاد می‌گیرند. شما چه بخواهید، چه نخواهید روستا شهر خواهد شد و خان روستا منفعت خودش را خواهد برد. تاخیرشما فقط به شما زیان خواهد زد. بنابراین اگر پیر روستایی بگوید نه، من به قواعد شهری نمی‌پیوندم، تا چه موقع می‌تواند نانش را در خانه بپزد. یک جایی تسلیم خواهدشد. تا چه موقع اجازه می‌دهد بچه‌هایش به مدرسه شهری نروند. بالاخره وقتی بچه‌ها به مدرسه شهری بروند، ارزش‌های روستایی‌شان را فراموش می‌کنند. سرانجام چه خواهد شد؟ کاری که پدر روستایی می‌کند فرصت‌های آینده را از بچه‌ها می‌گیرد. بنابراین عدم تسریع و بی‌تصمیمی در مورد پیوستن به تقسیم کار جهانی فقط فرصت‌های نسل‌های آینده ما را از بین خواهد برد.
استفاده از مزیت عقب ماندگی
اصلی‌ترین خسارت در این فرآیند از دست دادن مزیت عقب‌افتادگی است. در نظریه‌های توسعه، کشورهایی بهتر به فرآیند توسعه می‌رسند که یک مزیت عقب‌ماندگی دارند. کشورهای دیگر پیشروی می‌کنند، خط‌شکن هستند و تجربه می‌کنند، هزینه‌هایی می‌پردازند، تجربه‌های تکراری انجام می‌دهند، خطاها آشکار می‌شود و دفعه‌ بعد دچار آن هزینه‌های تکراری نمی‌شوند. این مزیت عقب‌ماندگی است، که شما هر چه در فرآیند توسعه با صبر بیشتری حرکت کنید، سود می‌برید. در توسعه نباید عجله نکنید، شاه عجله کرد و چند دهه ما را عقب انداخت. مثلاً مالزی و کره جنوبی، از مزیت عقب‌ماندگی استفاده کردند، ولی کوبا و ایران فرصت را از دست دادند و از مزیت عقب‌ماندگی استفاده نکردند. پروسه توسعه مثل میدان مین است، یک ‌قدم خطا بردارید ممکن است 10 سال عقب بمانید. مقایسه استان کردستان و اراک مثال خوبی برای این موضوع است. کردستان الان دارای مزیت عقب‌ماندگی است، اراک نیست. اراک تمام فرصت‌های توسعه‌ خود را از دست داده است. تمام فرصت‌های اراک، تحت سیطره صنایع آلوده‌کننده قرار گرفته و آلودگی‌ها در حال تغییر ژنتیک اراکی‌هاست. بعضی از مطالعات نشان می‌دهد که اراک با مشکلات ژنتیک یا افسردگی روبه‌روست و از مزیت عقب‌افتادگی برخوردار نیست، اما کردستان مزیت عقب‌ماندگی دارد. کردها به ما می‌گفتند از دولت مرکزی چه درخواستی کنیم؟ به آنها گفتم، درخواست کنید پتروشیمی نمی‌خواهیم و در عوض پولش را به ما بدهید. پولش را بگذارید در بانک و سودش را بگیرید. به معلمان‌ خود حقوق بدهید و بگویید حق ندارید دو شغله باشید. نظام آموزشی را از نظام کلی به نظام شناختی تبدیل کنید. 30 سال دیگر یک استان توسعه‌یافته شوید.در صورت داشتن پتروشیمی، سهم استان کردستان از پتروشیمی، دربان و نگهبان و راننده خواهد شد. این پتروشیمی نقشی در اقتصاد کردستان بازی نخواهدکرد. بنابراین، کردستان به خاطر اینکه هنوز انباشتی از صنایع متضاد نشده و محیط زیست و فضای شهری را از بین نبرده است، مستعدتر از اراک است.
باید سهم مدیران کارآفرین را افزایش دهیم
لازم است کمی راجع به انواع مدیران توضیح دهم. انسان‌ها بسته به نوع و نقش‌شان در کار، به شش طبقه قابل تقسیم هستند. بخشی از آدم‌ها پخته کار هستند، یعنی حرکت نمی‌کنند و دنبال بازدهی هستند. معمولاً بچه‌های ما این تیپ آدم هستند و پخته کار بار می‌آیند. حاضر به هیچ ریسک و هیچ حرکتی نیستند و همه چیز باید برای آنها آماده باشد. بسیاری از بزرگسالان هم پخته کار هستند و حاضر به ریسک، برنامه‌ریزی و تعقل نیستند، ولی دنبال این هستند که منافع رایگان به دست آورند. دسته دوم کارمند هستند. دوست دارند سر کار بروند و و حقوقی بگیرند. ریسک نمی‌کنند و ریسک‌پذیر نیستند. انگیزه کنترل بقیه را هم ندارند. انگیزه منفعت دارند، ولی چون ریسک‌پذیر نیستند به منافع کمی قناعت می‌کنند. دسته بعدی مدیر عادی هستند. مدیر عادی وضعیت موجود را خوب مدیریت می‌کند. ریسک هم اگر می‌پذیرد، در حد استاندارد است و دنبال ارتقا نیست. دسته بعدی مدیران کیزنری یا فرصت‌جو هستند. مدیرانی که خود خلق فرصت نمی‌کنند، ولی ریسک می‌کنند و فرصت‌های سودآور را کشف می‌کنند و سود می‌برند. اما اینها به دیگران سودی نمی‌رسانند. دسته بعدی مدیران، مدیران کارآفرین هستند و نه تنها کشف بلکه خلق فرصت می‌کنند. فرصت‌های سودآور را در اختیار دیگران قرار می‌دهند و خودشان هم سود می‌برند. مدیران کارآفرین، ریسک‌پذیری بالایی دارند. صبوری‌ وعقلانیت‌شان بالاست. دنبال خلق فرصت هستند. تا خلق فرصت می‌کنند، دیگران از فرصت‌های اینان بهره‌برداری و کپی‌برداری می‌کنند. دیگران هم سود می‌برند. ولی اینها خودشان هم سود می‌برند. دسته بعدی، مدیران قمارباز هستند که صرف ریسک برایشان لذت دارد. مدیرانی که در شرایط امروز اقتصاد ایران به راحتی خرید می‌کنند، از این دسته هستند. آنها بعضی اوقات سودهای کلان می‌برند و بعضی اوقات سقوط می‌کنند. یک ‌مرتبه به بورس می‌روند و یک بار هم به ارز. سودهای کلان می‌کنند و بعضی اوقات هم سود کم. یک اقتصاد بسامان، باید همه این دسته انسان‌ها را داشته باشد. یک اقتصاد در حال توسعه، باید سهم مدیران کارآفرینش را بالا ببرد.
در نظام اقتصاد جهانی، یکسری از کشورها نقش کارآفرین را بازی می‌کنند و همان خط‌شکن‌ها هستند. در گذشته سودهای کلان برده‌اند و کارآفرین هستند. قاعدتاً ظرفیت‌های انباشته‌شده ویژه‌ای در گذشته داشته‌اند که حالا می‌توانند کارآفرینی کنند. چون مزیت تقدم دارند و زودتر داخل بازی آمده اند. این فرصت برای کشورهای دیگر هست که به مدیران فرصت‌جو تبدیل شوند. اگر این کار انجام نشود، در گام بعدی، کشورهایی که در مرحله سوم وارد می‌شوند، می‌شوند کشورهایی که نقش مدیر عادی را دارند و وضعیت موجود را حفظ می‌کنند. ارتقا پیدا نمی‌کنند.تبدیل می‌شوند به کشورهایی که نقش کارمند را بازی می‌کنند، یا سهم مشخصی در تقسیم کار به آنها می‌دهند که کار مشخصی را انجام دهند و حقوقی می‌گیرند اما در تقسیم کار جهانی نقشه دقیق‌تر ندارند.
مزیت عقب‌ماندگی، وقتی است که بتوانیم در تقسیم کار جهانی، نقش مدیران فرصت‌جو یا کیزنری را بازی کنیم. اگر به موقع این کار را نکنیم، فرصت‌هایی که توسط کشورهای کارآفرین ایجاد می‌شود، توسط سایر کشورهای فرصت‌جو، تسخیر می‌شود، سهمی که برای ما می‌ماند، سهم کارمندی خواهد بود. بنابراین، داستان این است که ما گرچه خط مقدم را از دست داده‌ایم، ولی تعلل باعث می‌شود در تقسیم کار جهانی نتوانیم نقش دوم را هم که مدیر فرصت‌جو است، بازی کنیم. فرصت - یعنی مزیت عقب‌ماندگی- وقتی برای ما وجود دارد که ما به موقع اقدام کنیم و از فرصت‌هایی که توسط کشورهای پیشرو خلق شده است، بتوانیم بهره‌برداری کنیم. این فرصت را که از دست بدهیم، دیگر در تقسیم کار چیزی نمی‌ماند. در تقسیم کار جدید، فرصت‌ها از جنس فعالیت‌های دانش‌بنیان است.
تاخیر در الحاق به WTO باعث می‌شود فرآیند یادگیری را از دست بدهیم
نکته دیگر این است که تاخیر در الحاق به WTO باعث می‌شود فرآیند یادگیری را از دست بدهیم. در تقسیم کار جهانی، ژنتیک ما را یادگیری مشخص می‌کند، نه ژنتیک طبیعی‌مان. موقعیت ما در ژنتیک جهانی با تسریع در فرآیند یادگیری مشخص می‌شود، نه اینکه به لحاظ زیست طبیعی‌مان بهره هوشی‌مان چقدر باشد، دو کشور مغولستان و کره شمالی، جزو رتبه‌های اول ژنتیک در دنیا هستند. اما الزاماً بهره هوشی طبیعی نقش آینده را تعیین نمی‌کند. بهره هوشی اجتماعی، هوش هیجانی، هوش عاطفی به شرطی که پشت آن انباشتی از دانش باشد، جایگاه ژنتیک ما را تعیین می‌کند و بدون طی کردن یک دوره آموزشی بلندمدت، ما نمی‌توانیم جایگاه مناسبی داشته باشیم.
اختلال ارتباطی در جامعه ما مانع جدی است
فرض کنید فردا WTO به ما اطلاع داد که شما عضو شده‌اید. آیا ما ملحق شده‌ایم؟ 20 سال لازم است تا نسلی از مدیران و بازرگانانی که با زیر و بم اقتصاد جهانی آشنا باشند، تربیت کنیم. ما نسلی از تجار جوان که در همه حوزه‌ها آموزش دیده باشند، اصلاً نداریم. بنابراین فرآیند الحاق، یک فرآیند اداری نیست. یک فرآیند طبیعی است که با یک جریان آموزش تاریخی باید محقق شود.
همان‌گونه که در جامعه، افرادی جایگاه برتر پیدا می‌کنند، که دو ویژگی داشته باشند. یک، باهوش باشند. دو، توانایی‌های ارتباطی‌شان قوی باشد. یعنی اختلال ارتباطی نداشته باشند. سواد ملاک نیست! در جامعه ما، اگر یک بیماری عمومی-اجتماعی را مشخص کنیم، باید بگوییم، اختلال ارتباطی. جامعه ما با یک بیماری عمومی اختلال ارتباطی روبه‌روست. اصلا مدیران ما هر زمان می‌خواهند با هم حرف بزنند، سخنرانی می‌کنند و با سخنرانی‌هایشان با هم حرف می‌زنند. اینکه بنشینند گفت‌وگو کنند و به جمع‌بندی برسند، نیست. مردم ما هم همین‌طور. میان‌مردم ما و در خانواده‌ها هم گفت‌وگو جریان ندارد. یک تقسیم کارسنتی در خانواده‌ها از قدیم وجود داشته و همچنان ادامه یافته است. گفت‌وگوها معمولاً با نق زدن‌ همراه است و پیام‌هایی که بچه‌ها به پدر و مادرشان می‌دهند، با بداخلاقی‌است. به همین ترتیب در سطح اجتماعی، اختلال ارتباطی جدی‌ای وجود دارد و گفت‌وگو مختل است. گفت‌وگو محصول توانایی‌هایی است که در هوش اجتماعی انباشته می‌شود. بهره هوشی ما 84 است، قبل از انقلاب 86 بوده است و حالا 84 است. مسائل تغذیه و مسائل آلودگی‌ها و... در هر صورت، اثر گذاشته است و دو رتبه پایین آمده‌ایم. چین 20 سال پیش بهره هوشی‌اش 98 بود و حالا 105 است. یعنی پنج درجه هم از یک بهره هوشی نرمال، بالاتر رفته‌است. در عین حال، به لحاظ توانایی‌های ارتباطی، هم در داخل، هم در خارج، مشکلات جدی‌ داریم. این تمرین پیوستن را باید شروع کنیم. 30 سال، یک نسل باید تمرین کند، تا نسل بعد بتواند عملاً ملحق شود. بنابراین ما 30 سال باید کار کنیم. نگران از این نباشیم که اگر ما گفتیم می‌خواهیم بپیوندیم چه خواهد شد. سیل می‌آید و صنایع ما را می‌برد. آن سیل هم می‌آید. ولی ما با دیرکردمان فرصت‌های نسل‌های آینده را از آنها می‌گیریم.
هنوز به جمع‌بندی نرسیده‌ایم
دولت ما، در مساله توسعه، هنوز به جمع‌بندی نرسیده ومعلوم نیست که توسعه به مفهوم رایج جهانی را می‌خواهد یا خیر. سیاست‌های توسعه در برنامه‌های اول تا سوم و چهارم، سیاست‌هایی سازگار با پروسه توسعه جهانی بود. برخی ویژگی‌های خاص ملی و مذهبی ‌مان را هم در‌برداشت. ولی شاکله این سیاست‌ها با پروسه جهانی سازگار است. البته ایرادهای زیادی داشته و باید آن سیاست‌ها در یک بستر دیگر و در یک پروسه 15، 20‌ساله اجرا می‌شد. آن آزادسازی‌ها برای اقتصاد ما خیلی سریع رخ داد. اما برخی اقداماتی که در دو دولت قبلی انجام شد، به این مفهوم بود که دولت پروسه توسعه مرسوم را نمی‌خواهد. از انحلال سازمان مدیریت و کنارگذاشتن برنامه‌های توسعه و تغییر اسم برنامه‌ها گرفته تا برخی از سیاستگذاری‌ها، هدفگیری‌ها و رفتارها، برداشت تعارض میشود‌ و نشان نمی‌دهد که قاطعیت به مفهوم مرسوم برای توسعه وجود دارد یا خیر.
جمع‌بندی من این است که ان‌شاءالله بعد از حل و فصل مناقشه اتمی و بعد از اینکه دولت یازدهم همه همتش را صرف خروج از رکود اقتصادی کند، موضوع اول کشور باید مساله الحاق به WTO باشد. این نگرانی وجود دارد که مساله اشتغال اگرچه با لشگری از بیکاران هم روبه‌رو هستیم، به موضوع اول بدل شود و برای حداقل 10سال، دوباره مساله الحاق را از اندیشه دور کنیم. نمی‌گوییم به سرعت اما باید در مورد الحاق به WTO، به طور جدی فکر و برنامه‌ریزی کنیم و منظم پیش برویم. اشتغال مساله جدی است و ممکن است تبعات داشته باشد. ولی به نظر می‌رسد که حتی مساله اشتغال را هم باید در بستر الحاق چاره اندیشی کنیم. با این جمله سخنم را تمام می‌کنم که اگر به موقع، جهانی نشویم، به موقع ایرانی بودن خودمان را هم از دست خواهیم داد.
محسن رنانی همواره پیشرو بوده است؛ چه آن زمان که نظریه امتناع توسعه را مطرح کرد و چه زمانی که طرح مسایل اقتصادی می‌کرد.؛ از پیری اقتصاد تا انتقاد به هدفمندی، همیشه پای رنانی در میان بوده‌است. استادیار اقتصاد دانشگاه اصفهان که این هفته در اتاق بازرگانی تهران، از جهانی شدن و مسایل پیرامونی آن سخن ‌گفت، به سیاق گذشته نقدی از منظر اقتصاد سیاسی بر حکایت جهانی شدن ما ایرانیان راند و به شدت معتقد بود "اگر به موقع، جهانی نشویم، به موقع ایرانی بودن خودمان را هم از دست خواهیم داد".بخشی از این سخنرانی را در زیر می‌خوانید.

با این وضعیت در قرن آینده نقش جدی نخواهیم داشت
جهانی شدن یک حرکت طبیعی و غیرارادی است که اساساً رخ می‌دهد اما در مورد اصل آن نمی‌توانیم داوری کنیم. برای تشخیص نحوه برخورد با جهانی شدن، می‌توانیم داوری کنیم ولی نمی‌توانیم بگوییم جهانی شدن بد است. می‌توانیم بگوییم این نحوه برخورد ما خوب است یا بد است. این سیاستگذاری برای تسریع یا کند کردن، کار خوب یا بدی است، و بی‌گمان مسکوت گذاشتن، نادیده گرفتن و بی‌سیاستی بدترین نوع برخورد با آن است. بی‌سیاستی، بی‌برنامگی و مسکوت گذاشتن برای اینکه گویی چنین پدیده‌ای وجود ندارد، کاری است که در حال انجام آن هستیم، تا زمانی که ضربه‌های آن فرا رسد. بعد از آن با واهمه و هراس شروع می‌کنیم به مذاکره. ما هشت سال گذشته را از دست داده‌ایم، در مورد رژیم تجاری گفت‌وگوها متوقف بوده است. هشت سال زمانی است که ما می‌توانستیم الحاق را قطعی کنیم یا حداقل نیمی از زمان الحاق را پشت سر گذاریم. نحوه برخورد ما بدترین نحوه برخورد با مساله الحاق به فرآیند جهانی شدن است. جهانی شدن در واقع نوع تازه‌ای از تقسیم کار جهانی است. ما بارها در طول دو قرن گذشته در فرآیند تقسیم کار شرکت کردیم و به خاطر غفلت‌هایی در تقسیم کار جهانی به حاشیه رانده شدیم و تبدیل به تولیدکننده مواد خام شدیم. در معرض تقسیم‌کاری قرار داریم که غفلت‌ها باعث خواهد شد در قرن آینده نقش حاشیه‌ای و تولیدکننده مواد خام یا مواد اولیه و نیروی کار ارزان داشته باشیم. چرا که در تقسیم کار جدید، نقش جدی‌تر به ما داده نمی‌شود.
در فرآیند تقسیم کار جهانی، جایگاه ما چیست؟
تقسیم کار پیشین بر اساس مزیت نسبی بود. تقسیم کار در قرن بیستم حداقل بعد از جنگ جهانی دوم بر اساس مزیت‌های نسبی بود و ما در تولید انرژی مزیت نسبی داشتیم، اما در تقسیم کار جهانی، تولید انرژی و مواد خام حتی در حوزه‌هایی که ما به طور تاریخی و سنتی مزیت داشتیم مثل صنایع‌دستی، نتوانستیم نقش بسزایی بازی کنیم. نقش ما معطوف به تولید انرژی بود.
تقسیم کار جدید باید بر اساس مزیت رقابتی صورت گیرد و برای مزیت رقابتی نیازمند یکسری مقدمات هستیم. اگر تمرین نکنیم، از تقسیم کار جهانی حذف می‌شویم. در مزیت نسبی نمی‌توانستند ما را حذف کنند، پس لاجرم باید به ما نقش تولیدکننده مواد خام را می‌دادند، ولی در تقسیم کار جدید چون مزیت رقابتی مطرح است، به هیچ وجه نقشی به ما داده نمی‌شود. ما به عنوان دولت-ملتی تلقی می‌شویم که از حاشیه‌ها و باقیمانده‌ها ارتزاق می‌کند. وضعیت رقابتی بر اساس توزیع مواد اولیه و توزیع منابع اولیه نخواهد بود. مزیت رقابتی بر اساس توانمندی‌های ملی و انسانی است. این فرایند جهانی شدنی که در آغاز آن هستیم، بی‌رحمانه‌ترین دوره توزیع و تقسیم کار جهانی است. حتی از حمله مغول‌ها هم بی‌رحم‌تر است. مغول‌ها آمدند و غارت کردند و در دوره‌ای کوتاه در جامعه ایرانی مضمحل شدند و رفتند. بنابراین مواهب ما ماند، ژنتیک ما به هم نخورد. در هر صورت فرآیند در تقسیم کار جدید، برگشت‌ناپذیر است. اگر ما به خود نیاییم، تقسیم کار بی‌امانی است.
آیا محصول ژنتیک تاریخی‌مان هستیم؟
دقیقاً بازی تاریخی مثل بازی فوتبال است. علت اینکه فوتبال در مقایسه با قمار و شطرنج اینقدر جذاب است این است که فوتبال تصویر طبیعی زندگی تاریخی ماست. در شطرنج عقلانیت محض حاکم است. هیچ چیز تصادفی نیست، کسی می‌برد که عقلانیت محض دارد. در قمار تصادف صرف حاکم است. در فوتبال ترکیب بسیار ماهرانه‌ای از عقلانیت، برنامه‌ریزی با تصادف همراه شده است. فوتبال ترکیب نسبی از عقلانیت و تصادف است و زندگی طبیعی ما را نشان می‌دهد. تمام برنامه‌ریزی‌ها با یک لغزش پا، به هم می‌خورد. در عین حال آموزش، تکنیک و تمرین اثر خودش را در بلندمدت بر فوتبال می‌گذارد. در یک بازی ممکن است به تصادف حذف شویم، ولی در بلندمدت برنامه‌ریزی و عقلانیت ما را نگه می‌دارد. بنابراین ما وارد فرآیند بقای اصلح می‌شویم که بخشی از آن برنامه‌ریزی و مدیریت است. اگر ما هوشیار باشیم، می‌توانیم در فرآیند انتخاب اصلح جایی برای خودمان باز کنیم.
اجماع در مقامات برای الحاق به wto
از سال 1391 میلادی تقریباً مساله پیوستن به سازمان تجارت جهانی یک مساله جدی برای تمام کشورها شده‌است. در همین فاصله حدود 30 کشور ملحق شدند. ما هم قاعدتاً باید جزو این کشورها می‌بودیم در حالی که به نظر می‌رسد ما هنوز در مورد ضرورت مساله اجماع نداریم. دربین مقامات ارشد و دستگاه‌های سیاستگذار کشور هنوز برسر الحاق به این پیمان اجماعی وجود ندارد. اگر توجه کنید، وقتی که درخواست الحاق را زمان آقای هاشمی ارایه دادیم، به صورت محرمانه بود، پس از آن، حدود 20 سال طول کشید آمریکا موافقت کند. در این 20 سال ما باید تصمیم می‌گرفتیم که اگر می‌خواهیم به الحاق بپیوندیم، تکلیف‌مان را با آمریکا روشن کنیم. 20 سال به تعویق افتاد، یعنی ما هنوز مردد بودیم که می‌خواهیم بین نزاع با آمریکا یا جهانی شدن، کدامیک را انتخاب کنیم.
خطای استراتژیک در نگرش ما به جهانی شدن
در تفکر ما نسبت به جهانی شدن یک خطای استراتژیک رخ داده است. ما جهانی شدن را بخشی از نظام سلطه انگاشته‌ایم و پیوستن به اقتصاد جهانی را پذیرش نظام سلطه تعبیر کرده‌ایم. نظام سلطه بخشی از جهانی شدن است، نظام سلطه می‌کوشد تا حوزه‌های بیشتری از جهانی شدن را تحت سلطه خود در آورد. هر چه ما غفلت بورزیم، این فرصت را به نظام سلطه داده‌ایم که بخش‌های بیشتری از عرصه آینده تاریخ را به تسخیر خودش در‌آورد. طبیعی است، در این پیوستن، ما باید هزینه - فایده کنیم و بخشی از منابع را بدهیم تا بخش دیگری را بگیریم. بخشی از هزینه‌ها اقتصادی است که باید پرداخت کنیم و برخی از عرصه‌ها را باید واگذار کنیم.
مثال دیگر جهانی ‌شدن، تبدیل یک روستا به شهر است. بیشتر زمین‌های روستا برای خان روستاست. این خان روستا تلاش کرده ؛ برای روستا جاده‌کشی کرده و ارتباطات روستا با شهر و جمعیت و تحصیل‌کرده‌های روستا بیشتر شده است و آرام‌آرام به شهرها ی دیگر هم الحاق می‌شود. ما می‌گوییم نه، اگر این روستا تبدیل به شهر شود اولین سود را چه کسی می‌برد؟ خان می‌برد. چون زمین‌های خان بر خیابان می‌افتد و ارزش افزوده پیدا می‌کند. پس من با شهر شدن روستای خودم مبارزه می‌کنم. نتیجه چه خواهد شد؟ در تقسیم کار شهر کسانی پیروز هستند که با سرعت بیشتری اقتضائات شهری شدن را بپذیرند. لباس شهری می‌پوشند، لهجه شهری به خودشان می‌گیرند، آموزش‌های شهری می‌بینند و ضوابط شهری را یاد می‌گیرند. شما چه بخواهید، چه نخواهید روستا شهر خواهد شد و خان روستا منفعت خودش را خواهد برد. تاخیرشما فقط به شما زیان خواهد زد. بنابراین اگر پیر روستایی بگوید نه، من به قواعد شهری نمی‌پیوندم، تا چه موقع می‌تواند نانش را در خانه بپزد. یک جایی تسلیم خواهدشد. تا چه موقع اجازه می‌دهد بچه‌هایش به مدرسه شهری نروند. بالاخره وقتی بچه‌ها به مدرسه شهری بروند، ارزش‌های روستایی‌شان را فراموش می‌کنند. سرانجام چه خواهد شد؟ کاری که پدر روستایی می‌کند فرصت‌های آینده را از بچه‌ها می‌گیرد. بنابراین عدم تسریع و بی‌تصمیمی در مورد پیوستن به تقسیم کار جهانی فقط فرصت‌های نسل‌های آینده ما را از بین خواهد برد.
استفاده از مزیت عقب ماندگی
اصلی‌ترین خسارت در این فرآیند از دست دادن مزیت عقب‌افتادگی است. در نظریه‌های توسعه، کشورهایی بهتر به فرآیند توسعه می‌رسند که یک مزیت عقب‌ماندگی دارند. کشورهای دیگر پیشروی می‌کنند، خط‌شکن هستند و تجربه می‌کنند، هزینه‌هایی می‌پردازند، تجربه‌های تکراری انجام می‌دهند، خطاها آشکار می‌شود و دفعه‌ بعد دچار آن هزینه‌های تکراری نمی‌شوند. این مزیت عقب‌ماندگی است، که شما هر چه در فرآیند توسعه با صبر بیشتری حرکت کنید، سود می‌برید. در توسعه نباید عجله نکنید، شاه عجله کرد و چند دهه ما را عقب انداخت. مثلاً مالزی و کره جنوبی، از مزیت عقب‌ماندگی استفاده کردند، ولی کوبا و ایران فرصت را از دست دادند و از مزیت عقب‌ماندگی استفاده نکردند. پروسه توسعه مثل میدان مین است، یک ‌قدم خطا بردارید ممکن است 10 سال عقب بمانید. مقایسه استان کردستان و اراک مثال خوبی برای این موضوع است. کردستان الان دارای مزیت عقب‌ماندگی است، اراک نیست. اراک تمام فرصت‌های توسعه‌ خود را از دست داده است. تمام فرصت‌های اراک، تحت سیطره صنایع آلوده‌کننده قرار گرفته و آلودگی‌ها در حال تغییر ژنتیک اراکی‌هاست. بعضی از مطالعات نشان می‌دهد که اراک با مشکلات ژنتیک یا افسردگی روبه‌روست و از مزیت عقب‌افتادگی برخوردار نیست، اما کردستان مزیت عقب‌ماندگی دارد. کردها به ما می‌گفتند از دولت مرکزی چه درخواستی کنیم؟ به آنها گفتم، درخواست کنید پتروشیمی نمی‌خواهیم و در عوض پولش را به ما بدهید. پولش را بگذارید در بانک و سودش را بگیرید. به معلمان‌ خود حقوق بدهید و بگویید حق ندارید دو شغله باشید. نظام آموزشی را از نظام کلی به نظام شناختی تبدیل کنید. 30 سال دیگر یک استان توسعه‌یافته شوید.در صورت داشتن پتروشیمی، سهم استان کردستان از پتروشیمی، دربان و نگهبان و راننده خواهد شد. این پتروشیمی نقشی در اقتصاد کردستان بازی نخواهدکرد. بنابراین، کردستان به خاطر اینکه هنوز انباشتی از صنایع متضاد نشده و محیط زیست و فضای شهری را از بین نبرده است، مستعدتر از اراک است.
باید سهم مدیران کارآفرین را افزایش دهیم
لازم است کمی راجع به انواع مدیران توضیح دهم. انسان‌ها بسته به نوع و نقش‌شان در کار، به شش طبقه قابل تقسیم هستند. بخشی از آدم‌ها پخته کار هستند، یعنی حرکت نمی‌کنند و دنبال بازدهی هستند. معمولاً بچه‌های ما این تیپ آدم هستند و پخته کار بار می‌آیند. حاضر به هیچ ریسک و هیچ حرکتی نیستند و همه چیز باید برای آنها آماده باشد. بسیاری از بزرگسالان هم پخته کار هستند و حاضر به ریسک، برنامه‌ریزی و تعقل نیستند، ولی دنبال این هستند که منافع رایگان به دست آورند. دسته دوم کارمند هستند. دوست دارند سر کار بروند و و حقوقی بگیرند. ریسک نمی‌کنند و ریسک‌پذیر نیستند. انگیزه کنترل بقیه را هم ندارند. انگیزه منفعت دارند، ولی چون ریسک‌پذیر نیستند به منافع کمی قناعت می‌کنند. دسته بعدی مدیر عادی هستند. مدیر عادی وضعیت موجود را خوب مدیریت می‌کند. ریسک هم اگر می‌پذیرد، در حد استاندارد است و دنبال ارتقا نیست. دسته بعدی مدیران کیزنری یا فرصت‌جو هستند. مدیرانی که خود خلق فرصت نمی‌کنند، ولی ریسک می‌کنند و فرصت‌های سودآور را کشف می‌کنند و سود می‌برند. اما اینها به دیگران سودی نمی‌رسانند. دسته بعدی مدیران، مدیران کارآفرین هستند و نه تنها کشف بلکه خلق فرصت می‌کنند. فرصت‌های سودآور را در اختیار دیگران قرار می‌دهند و خودشان هم سود می‌برند. مدیران کارآفرین، ریسک‌پذیری بالایی دارند. صبوری‌ وعقلانیت‌شان بالاست. دنبال خلق فرصت هستند. تا خلق فرصت می‌کنند، دیگران از فرصت‌های اینان بهره‌برداری و کپی‌برداری می‌کنند. دیگران هم سود می‌برند. ولی اینها خودشان هم سود می‌برند. دسته بعدی، مدیران قمارباز هستند که صرف ریسک برایشان لذت دارد. مدیرانی که در شرایط امروز اقتصاد ایران به راحتی خرید می‌کنند، از این دسته هستند. آنها بعضی اوقات سودهای کلان می‌برند و بعضی اوقات سقوط می‌کنند. یک ‌مرتبه به بورس می‌روند و یک بار هم به ارز. سودهای کلان می‌کنند و بعضی اوقات هم سود کم. یک اقتصاد بسامان، باید همه این دسته انسان‌ها را داشته باشد. یک اقتصاد در حال توسعه، باید سهم مدیران کارآفرینش را بالا ببرد.
در نظام اقتصاد جهانی، یکسری از کشورها نقش کارآفرین را بازی می‌کنند و همان خط‌شکن‌ها هستند. در گذشته سودهای کلان برده‌اند و کارآفرین هستند. قاعدتاً ظرفیت‌های انباشته‌شده ویژه‌ای در گذشته داشته‌اند که حالا می‌توانند کارآفرینی کنند. چون مزیت تقدم دارند و زودتر داخل بازی آمده اند. این فرصت برای کشورهای دیگر هست که به مدیران فرصت‌جو تبدیل شوند. اگر این کار انجام نشود، در گام بعدی، کشورهایی که در مرحله سوم وارد می‌شوند، می‌شوند کشورهایی که نقش مدیر عادی را دارند و وضعیت موجود را حفظ می‌کنند. ارتقا پیدا نمی‌کنند.تبدیل می‌شوند به کشورهایی که نقش کارمند را بازی می‌کنند، یا سهم مشخصی در تقسیم کار به آنها می‌دهند که کار مشخصی را انجام دهند و حقوقی می‌گیرند اما در تقسیم کار جهانی نقشه دقیق‌تر ندارند.
مزیت عقب‌ماندگی، وقتی است که بتوانیم در تقسیم کار جهانی، نقش مدیران فرصت‌جو یا کیزنری را بازی کنیم. اگر به موقع این کار را نکنیم، فرصت‌هایی که توسط کشورهای کارآفرین ایجاد می‌شود، توسط سایر کشورهای فرصت‌جو، تسخیر می‌شود، سهمی که برای ما می‌ماند، سهم کارمندی خواهد بود. بنابراین، داستان این است که ما گرچه خط مقدم را از دست داده‌ایم، ولی تعلل باعث می‌شود در تقسیم کار جهانی نتوانیم نقش دوم را هم که مدیر فرصت‌جو است، بازی کنیم. فرصت - یعنی مزیت عقب‌ماندگی- وقتی برای ما وجود دارد که ما به موقع اقدام کنیم و از فرصت‌هایی که توسط کشورهای پیشرو خلق شده است، بتوانیم بهره‌برداری کنیم. این فرصت را که از دست بدهیم، دیگر در تقسیم کار چیزی نمی‌ماند. در تقسیم کار جدید، فرصت‌ها از جنس فعالیت‌های دانش‌بنیان است.
تاخیر در الحاق به WTO باعث می‌شود فرآیند یادگیری را از دست بدهیم
نکته دیگر این است که تاخیر در الحاق به WTO باعث می‌شود فرآیند یادگیری را از دست بدهیم. در تقسیم کار جهانی، ژنتیک ما را یادگیری مشخص می‌کند، نه ژنتیک طبیعی‌مان. موقعیت ما در ژنتیک جهانی با تسریع در فرآیند یادگیری مشخص می‌شود، نه اینکه به لحاظ زیست طبیعی‌مان بهره هوشی‌مان چقدر باشد، دو کشور مغولستان و کره شمالی، جزو رتبه‌های اول ژنتیک در دنیا هستند. اما الزاماً بهره هوشی طبیعی نقش آینده را تعیین نمی‌کند. بهره هوشی اجتماعی، هوش هیجانی، هوش عاطفی به شرطی که پشت آن انباشتی از دانش باشد، جایگاه ژنتیک ما را تعیین می‌کند و بدون طی کردن یک دوره آموزشی بلندمدت، ما نمی‌توانیم جایگاه مناسبی داشته باشیم.
اختلال ارتباطی در جامعه ما مانع جدی است
فرض کنید فردا WTO به ما اطلاع داد که شما عضو شده‌اید. آیا ما ملحق شده‌ایم؟ 20 سال لازم است تا نسلی از مدیران و بازرگانانی که با زیر و بم اقتصاد جهانی آشنا باشند، تربیت کنیم. ما نسلی از تجار جوان که در همه حوزه‌ها آموزش دیده باشند، اصلاً نداریم. بنابراین فرآیند الحاق، یک فرآیند اداری نیست. یک فرآیند طبیعی است که با یک جریان آموزش تاریخی باید محقق شود.
همان‌گونه که در جامعه، افرادی جایگاه برتر پیدا می‌کنند، که دو ویژگی داشته باشند. یک، باهوش باشند. دو، توانایی‌های ارتباطی‌شان قوی باشد. یعنی اختلال ارتباطی نداشته باشند. سواد ملاک نیست! در جامعه ما، اگر یک بیماری عمومی-اجتماعی را مشخص کنیم، باید بگوییم، اختلال ارتباطی. جامعه ما با یک بیماری عمومی اختلال ارتباطی روبه‌روست. اصلا مدیران ما هر زمان می‌خواهند با هم حرف بزنند، سخنرانی می‌کنند و با سخنرانی‌هایشان با هم حرف می‌زنند. اینکه بنشینند گفت‌وگو کنند و به جمع‌بندی برسند، نیست. مردم ما هم همین‌طور. میان‌مردم ما و در خانواده‌ها هم گفت‌وگو جریان ندارد. یک تقسیم کارسنتی در خانواده‌ها از قدیم وجود داشته و همچنان ادامه یافته است. گفت‌وگوها معمولاً با نق زدن‌ همراه است و پیام‌هایی که بچه‌ها به پدر و مادرشان می‌دهند، با بداخلاقی‌است. به همین ترتیب در سطح اجتماعی، اختلال ارتباطی جدی‌ای وجود دارد و گفت‌وگو مختل است. گفت‌وگو محصول توانایی‌هایی است که در هوش اجتماعی انباشته می‌شود. بهره هوشی ما 84 است، قبل از انقلاب 86 بوده است و حالا 84 است. مسائل تغذیه و مسائل آلودگی‌ها و... در هر صورت، اثر گذاشته است و دو رتبه پایین آمده‌ایم. چین 20 سال پیش بهره هوشی‌اش 98 بود و حالا 105 است. یعنی پنج درجه هم از یک بهره هوشی نرمال، بالاتر رفته‌است. در عین حال، به لحاظ توانایی‌های ارتباطی، هم در داخل، هم در خارج، مشکلات جدی‌ داریم. این تمرین پیوستن را باید شروع کنیم. 30 سال، یک نسل باید تمرین کند، تا نسل بعد بتواند عملاً ملحق شود. بنابراین ما 30 سال باید کار کنیم. نگران از این نباشیم که اگر ما گفتیم می‌خواهیم بپیوندیم چه خواهد شد. سیل می‌آید و صنایع ما را می‌برد. آن سیل هم می‌آید. ولی ما با دیرکردمان فرصت‌های نسل‌های آینده را از آنها می‌گیریم.
هنوز به جمع‌بندی نرسیده‌ایم
دولت ما، در مساله توسعه، هنوز به جمع‌بندی نرسیده ومعلوم نیست که توسعه به مفهوم رایج جهانی را می‌خواهد یا خیر. سیاست‌های توسعه در برنامه‌های اول تا سوم و چهارم، سیاست‌هایی سازگار با پروسه توسعه جهانی بود. برخی ویژگی‌های خاص ملی و مذهبی ‌مان را هم در‌برداشت. ولی شاکله این سیاست‌ها با پروسه جهانی سازگار است. البته ایرادهای زیادی داشته و باید آن سیاست‌ها در یک بستر دیگر و در یک پروسه 15، 20‌ساله اجرا می‌شد. آن آزادسازی‌ها برای اقتصاد ما خیلی سریع رخ داد. اما برخی اقداماتی که در دو دولت قبلی انجام شد، به این مفهوم بود که دولت پروسه توسعه مرسوم را نمی‌خواهد. از انحلال سازمان مدیریت و کنارگذاشتن برنامه‌های توسعه و تغییر اسم برنامه‌ها گرفته تا برخی از سیاستگذاری‌ها، هدفگیری‌ها و رفتارها، برداشت تعارض میشود‌ و نشان نمی‌دهد که قاطعیت به مفهوم مرسوم برای توسعه وجود دارد یا خیر.
جمع‌بندی من این است که ان‌شاءالله بعد از حل و فصل مناقشه اتمی و بعد از اینکه دولت یازدهم همه همتش را صرف خروج از رکود اقتصادی کند، موضوع اول کشور باید مساله الحاق به WTO باشد. این نگرانی وجود دارد که مساله اشتغال اگرچه با لشگری از بیکاران هم روبه‌رو هستیم، به موضوع اول بدل شود و برای حداقل 10سال، دوباره مساله الحاق را از اندیشه دور کنیم. نمی‌گوییم به سرعت اما باید در مورد الحاق به WTO، به طور جدی فکر و برنامه‌ریزی کنیم و منظم پیش برویم. اشتغال مساله جدی است و ممکن است تبعات داشته باشد. ولی به نظر می‌رسد که حتی مساله اشتغال را هم باید در بستر الحاق چاره اندیشی کنیم. با این جمله سخنم را تمام می‌کنم که اگر به موقع، جهانی نشویم، به موقع ایرانی بودن خودمان را هم از دست خواهیم داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.