|

از کاروانسرای مادر شاه تا خیابان آمادگاه

سیری بر بنای تاریخی هتل عباسی

سومیتراانصاری: دیوار ها و هزاره های مینیاتور کاری، حیاطی زیبا که مادی فرشادی از وسط آن می گذرد ، معماری شکوهمند و بی نظیر و استواری بنا از ویژگی های اصلی کاروانسرای مادر شاه که گاه جده یا سرای فتحیه نیز خوانده می شد ، می باشد.
این گوهر بازمانده از عهد صفوی همچون دیگر کاروانسراهای آن عهد دارای حیاطیست مربع شکل که طول هر ضلع آن هشتاد متر است. در هر ضلع حیاط ایوانی قرار دارد که حجره های دو طبقه سفید رنگ در کنار آن صف کشیده اند. روزگاری در صحن مرکزی کاروانسرا سکویی دراز برای پیاده کردن بارها تعبیه شده بود و اصطبل هایی نیز برای تیمار چهارپایان بارکش وجود داشت.ایوان شمالی کاروانسرا به بازارچه شاهی یا بازار بلند و ایوان جنوبی به باغ فتح آباد باز می شد که امروزه چیزی از آن برجای نیست. این عمارت در وقف نامه ای چهل صفحه ای ، وقف مدرسه چهارباغ یا به قولی مدرسه مبارکه جدید سلطانی شده است که در آن تعمیر این کاروانسرا یکی از موارد هزینه کردن درآمدهای موقوفه است.
این بنای تاریخی زمانی توسط اشرف افغان ویران می شود و بعد از آن توسط ظل السلطان یک بار تعمیر میشود. روزنامه فرهنگ که از روزنامه های مهم زمان ظل السلطان بوده است چنین آورده " یکی از بناهای عالیه اصفهان که سال ها خراب افتاده بود و روز به روز بر خرابی آن می افزود ، کاروانسرا و بازارچه طویلی است معروف به « بازارچه بلند » که متصل به مدرسه [ مادر ] شاه و از بناهای شاه سلطان حسین صفوی « طاب ثراه » است. بعد از هجوم افاغنه به اصفهان در سنه 1134 هجریه و انقراض دولت قویمه صفویه ، این کاروانسرا و بازارچه تا این زمان خراب و بایر افتاده ، متوالیا خرابی آن زیاد می شده است؛ چنان که از شدت انهدام قریب به انهدام بود و از آن زمان تا این اوان سعادت اقتران هیچ یک از سلاطین ایران و حکام این سامان در مرمت آن بنای عظیم البنیان اقدامی نکرده است و در صدد اصلاح خرابی های آن برنیامده بودند. این اوقات به موجب اشاره و اراده [ شاه ] ، [ ظل السلطان ] در تدارک تعمیر آن برآمده فرمودند : « دریغ است چنین بازار و کاروانسرایی به این خوبی و استحکام ، که نظیر آن در سایر بلاد معظمه نایاب است ، به کلی منهدم و نابود شود.»
البته مقصود و مراد ظل السلطان از صرف آن هزینه ها این نبود تا بنایی از گذشتگان را احیا کند، بلکه قصد داشت محل جدیدی برای اسکان قشون نظامی فزاینده خود بیابد. ظل السلطان 21 هزار سرباز خود را در میدان نقش جهان ، میدان چهارحوض، میدان توپخانه و جاهای دیگر جا داده بود ، اما هنوز هم محل جدید می خواست،پس کاروانسرا و بازارچه همراه آن را به سواره نظام فتح اختصاص داد.از آن زمان تا سال 1302 شمسی که سلطان سید رضا ، نقشه اصفهان را کشید و نام محل را « سربازخانه لشکر جنوب » نوشت ، این محل کاربری نظامی داشته است. نهادن نام فتح آباد و سپس « آمادگاه » نیز بر خیابان روبه روی آن نیز به همین مناسبت بوده است.فضای نسبتا وسیع این کاروانسرا موجب شد که در سال های بعد توقفگاه کامیون های حمل قند وشکر باشد و در سال 1336 شمسی که بازسازی این بنا آغاز شد در اجاره اداره قند وشکر بود. همین بهره وری نامناسب به همراه باران و آفتاب و بی اعتنایی مردمان ، بر سرعت ویرانی کاروانسرا افزود. دیوارهای آجرنمای داخلی ، بر اثر ضخامت کاهگل ، که هربار لایه ای بر لایه پیشین می افزود ، شکاف برداشته ، در زیر وزن روزافزون بام ها قد خم کرده بود و در آستانه سرنگونی بود. در این زمان شرکت سهامی بیمه ایران با پیشنهاد آندره گدار طرح تبدیل کاروانسرا به مهمانخانه را تصویب و این بنای ارزشمند تاریخی را از انهدام نجات داد.سرانجام در تابستان 1337 شمسی ، ساختمان مهمانسرا آغاز شد. در باز سازی کاروانسرا دو هدف در نظر بود: حفظ اصالت نمای بیرون و تبدیل حجره های کاروانسرا به اتاق های مهمانسرا.
پس از بازسازی بنا که حدود هشت سال طول کشید، گروه هنری مهر کار تزیین مهمانسرا را از اوایل تابستان 1345 آغاز کرده وتا آخر همان سال به پایان رساند.
در سال 1351 شرکت بیمه ایران با خرید یازده هزار و پانصد متر مربع زمین کناره ضلع شرقی و ضمیه آن به مهمانسرا آنجا را توسعه داد ، که در اینجا هم کار آراستن دیوارها و سقف ها به همان هنرمندان و صنعتگران پیشین سپرده شد وآنچه اکنون به جای مانده است یکی از زیباترین و مجلل ترین هتل های دنیاست. باشد که مابقی کاروانسراهای تاریخی که در جای جای کشور در حال ویرانی هستند نیز از سرنوشتی این چنینی برخوردار شوند.
سومیتراانصاری: دیوار ها و هزاره های مینیاتور کاری، حیاطی زیبا که مادی فرشادی از وسط آن می گذرد ، معماری شکوهمند و بی نظیر و استواری بنا از ویژگی های اصلی کاروانسرای مادر شاه که گاه جده یا سرای فتحیه نیز خوانده می شد ، می باشد.
این گوهر بازمانده از عهد صفوی همچون دیگر کاروانسراهای آن عهد دارای حیاطیست مربع شکل که طول هر ضلع آن هشتاد متر است. در هر ضلع حیاط ایوانی قرار دارد که حجره های دو طبقه سفید رنگ در کنار آن صف کشیده اند. روزگاری در صحن مرکزی کاروانسرا سکویی دراز برای پیاده کردن بارها تعبیه شده بود و اصطبل هایی نیز برای تیمار چهارپایان بارکش وجود داشت.ایوان شمالی کاروانسرا به بازارچه شاهی یا بازار بلند و ایوان جنوبی به باغ فتح آباد باز می شد که امروزه چیزی از آن برجای نیست. این عمارت در وقف نامه ای چهل صفحه ای ، وقف مدرسه چهارباغ یا به قولی مدرسه مبارکه جدید سلطانی شده است که در آن تعمیر این کاروانسرا یکی از موارد هزینه کردن درآمدهای موقوفه است.
این بنای تاریخی زمانی توسط اشرف افغان ویران می شود و بعد از آن توسط ظل السلطان یک بار تعمیر میشود. روزنامه فرهنگ که از روزنامه های مهم زمان ظل السلطان بوده است چنین آورده " یکی از بناهای عالیه اصفهان که سال ها خراب افتاده بود و روز به روز بر خرابی آن می افزود ، کاروانسرا و بازارچه طویلی است معروف به « بازارچه بلند » که متصل به مدرسه [ مادر ] شاه و از بناهای شاه سلطان حسین صفوی « طاب ثراه » است. بعد از هجوم افاغنه به اصفهان در سنه 1134 هجریه و انقراض دولت قویمه صفویه ، این کاروانسرا و بازارچه تا این زمان خراب و بایر افتاده ، متوالیا خرابی آن زیاد می شده است؛ چنان که از شدت انهدام قریب به انهدام بود و از آن زمان تا این اوان سعادت اقتران هیچ یک از سلاطین ایران و حکام این سامان در مرمت آن بنای عظیم البنیان اقدامی نکرده است و در صدد اصلاح خرابی های آن برنیامده بودند. این اوقات به موجب اشاره و اراده [ شاه ] ، [ ظل السلطان ] در تدارک تعمیر آن برآمده فرمودند : « دریغ است چنین بازار و کاروانسرایی به این خوبی و استحکام ، که نظیر آن در سایر بلاد معظمه نایاب است ، به کلی منهدم و نابود شود.»
البته مقصود و مراد ظل السلطان از صرف آن هزینه ها این نبود تا بنایی از گذشتگان را احیا کند، بلکه قصد داشت محل جدیدی برای اسکان قشون نظامی فزاینده خود بیابد. ظل السلطان 21 هزار سرباز خود را در میدان نقش جهان ، میدان چهارحوض، میدان توپخانه و جاهای دیگر جا داده بود ، اما هنوز هم محل جدید می خواست،پس کاروانسرا و بازارچه همراه آن را به سواره نظام فتح اختصاص داد.از آن زمان تا سال 1302 شمسی که سلطان سید رضا ، نقشه اصفهان را کشید و نام محل را « سربازخانه لشکر جنوب » نوشت ، این محل کاربری نظامی داشته است. نهادن نام فتح آباد و سپس « آمادگاه » نیز بر خیابان روبه روی آن نیز به همین مناسبت بوده است.فضای نسبتا وسیع این کاروانسرا موجب شد که در سال های بعد توقفگاه کامیون های حمل قند وشکر باشد و در سال 1336 شمسی که بازسازی این بنا آغاز شد در اجاره اداره قند وشکر بود. همین بهره وری نامناسب به همراه باران و آفتاب و بی اعتنایی مردمان ، بر سرعت ویرانی کاروانسرا افزود. دیوارهای آجرنمای داخلی ، بر اثر ضخامت کاهگل ، که هربار لایه ای بر لایه پیشین می افزود ، شکاف برداشته ، در زیر وزن روزافزون بام ها قد خم کرده بود و در آستانه سرنگونی بود. در این زمان شرکت سهامی بیمه ایران با پیشنهاد آندره گدار طرح تبدیل کاروانسرا به مهمانخانه را تصویب و این بنای ارزشمند تاریخی را از انهدام نجات داد.سرانجام در تابستان 1337 شمسی ، ساختمان مهمانسرا آغاز شد. در باز سازی کاروانسرا دو هدف در نظر بود: حفظ اصالت نمای بیرون و تبدیل حجره های کاروانسرا به اتاق های مهمانسرا.
پس از بازسازی بنا که حدود هشت سال طول کشید، گروه هنری مهر کار تزیین مهمانسرا را از اوایل تابستان 1345 آغاز کرده وتا آخر همان سال به پایان رساند.
در سال 1351 شرکت بیمه ایران با خرید یازده هزار و پانصد متر مربع زمین کناره ضلع شرقی و ضمیه آن به مهمانسرا آنجا را توسعه داد ، که در اینجا هم کار آراستن دیوارها و سقف ها به همان هنرمندان و صنعتگران پیشین سپرده شد وآنچه اکنون به جای مانده است یکی از زیباترین و مجلل ترین هتل های دنیاست. باشد که مابقی کاروانسراهای تاریخی که در جای جای کشور در حال ویرانی هستند نیز از سرنوشتی این چنینی برخوردار شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.