|

روزی روزگاری سینما

محمد حبیبیان

دوستی که در سوربن دکترای هنر گرفته بود، می‌گفت: شهرداری پاریس به صاحبان سینماها یارانه می‌دهد تا بتوانند به کارشان ادامه بدهند، زیرا برای دولت فرانسه این مهم است که مردم از خانه‌هایشان بیرون بیایند، در یک مکان کنار هم بنشینند و با یکدیگر دیالوگ برقرار کنند.
در سال ۱۳۴۵ کرمانشاه با جمعیتی حدود صد و نود هزار نفر (۱) دارای شش سالن سینما بوده و در سال ۱۳۵۶ به 9 سینما رسیده بود. اما امروزه که شهر کرمانشاه دارای حداکثر نهصد هزار نفر جمعیت است، فقط یک سالن سینما دارد و وضعیت تئاتر و موسیقی هم بهتر از این نیست.
آمارها این پرسش را به ذهن متبادر می‌کند آیا به همین نسبتی که سینماها تعدادشان کاستی گرفته است بیکاری و فقر و طلاق و اعتیاد هم کاهش‌یافته است؟ بگذریم.
اولین سینمای کرمانشاه در سال ۱۳۱۰ ه.ش در محلی که بعدها خیابان شابختی نامیده شد و امروز هم خیابان معلم (شرقی) خوانده می‌شود، بنا گردید، عکسی که از نمای بیرونی این سینما وجود دارد، سینما توگراف «فروهر» نامیده شده که در کنار نام سینما نماد فروهر نیز دیده می‌شود. این سینما با سرمایه و تشویق یک کرمانشاهی و طراحی یک مهندس تهرانی ساخته‌شده بود.
سینما «باربد» هم در خیابان مدرس امروزی _جای پاساژ قدس کنونی بناشده بود، سردر ورودی سینما باربد هلالی شکل و دو مجسمه در طرفین در ورودی قرار داشت. در سینما چوبی، دو لنگه و آبی‌رنگ بود، داخل که می‌شدی در دو سوی یک پاگرد کوچک دو باجه بلیط فروشی در طرفین قرار داشت. بعد وارد سالن انتظار می‌شدی و بعد سالن نمایش فیلم، با صندلی‌های فلزی و کف صندلی‌ها چوبی بود. این سینماها در ابتدا فیلم‌های صامت و کارتنی نمایش می‌دادند و موزیک فیلم به‌وسیله گرامافون‌های بوقی و صفحه‌های ۷۸ دور، داخل سالن نمایش و بیرون سینما پخش می‌شد. هنگام ورود به سالن نمایش تماشاگران سعی می‌کردند شخص باسوادی را پیدا کنند و کنار خود بنشانند تا زیرنویس‌ها را برایشان بخواند. وقتی زیرنویس فیلم روی پرده می‌آمد، همه باهم نوشته‌ها را با صدای بلند می‌خواندند و ولوله‌ای در سالن برپا می‌شد. موقع نمایش فیلم نیز فروشندگان دوره‌گرد اجناس خود را با صدای بلند داد می‌زدند: آجیل است، شیرینی است، آدامس، سیگار... و تماشاچیان هنگام نمایش فیلم از آنها خرید می‌کردند و با دیدن فیلم به شکستن تخمه و کشیدن سیگار مشغول می‌شدند.
یکی دیگر از سینماهای قدیمی کرمانشاه سینما «ایران» بود که روبه‌روی مسجد جامع، در محل کنونی پاساژ ایران بناشده بود. این سینما چون روبه‌روی مسجد ساخته‌شده بود برای روحانیون قابل‌تحمل نبود و پیوسته روی منبر از دولت می‌خواستند که بساط این لانه شیطانی را از مقابل مسجد جمع کند. قیمت بلیط سینماها با توجه به دوری و نزدیکی جایگاه از پرده تعیین‌شده بود، مثلاً ردیف‌های جلو شش ریال وانتهای سالن که «لژ» خوانده می شد، بیست ریال بود. سالن‌های نمایش فیلم هم صبح یک سانس و بعدازظهرها دو سانس و سانس آخر معمولاً خانوادگی بود و با توجه به فصل‌های سال 9 تا یازده یا ده تا دوازده شب بود، مشتریان روز اکثراً دانش آموزان بودند که با کتاب‌های درسی‌شان به سینما می‌آمدند و معلوم بود که_دور از چشم پدر و مادر_تماشای فیلم را به کلاس درس ترجیح داده‌اند.
در دهه‌های چهل و پنجاه سینمای ایران یک سینمای به‌اصطلاح روشنفکری بود و تمام فیلم‌های تاپ خارجی را نمایش می‌داد مثل فیلم‌های هیچکاک یا پل رودخانه کوای ... به همین دلیل هم مشتریانش بیشتر فرهنگیان، کارمندان دولت و دانش آموزان دبیرستان‌ها بودند. اکران فیلم‌ها در بعضی از سینماها با توجه به استقبال مخاطبان انجام می‌شد. مثلاً اگر فیلمی مخاطب زیاد داشت، ممکن بود اکرانش تا یک ماه هم ادامه داشته باشد، مثل قیصر یا سنگام یا... که ماه‌ها روی پرده بودند.جوانان آن زمان از قهرمانان فیلم هم بسیار الگو می‌گرفتند، آرایش موی سر قیصر سال‌ها مد شده بود یا اینکه وقتی فیلم «یک دلار سوراخ شده» اکران شده بود، جوانان پیرهن آستین‌کوتاه می‌پوشیدند و یک سکه هم در جیب پیراهنشان می‌گذاشتند.
سینما کریستال در خیابان دبیر اعظم واقع‌شده بود و اکنون جایش را فروشگاه صنایع‌دستی گرفته است، این سینما بیشتر فیلم‌های عربی یا هندی نمایش می‌داد مثل اسماعیل یاسین جنی شده و... البته گاهی هم فیلم فارسی اکران می‌کرد مثل فیلم شب‌نشینی در جهنم.
روبروی سینما کریستال سینما مترو پل قرار داشت و پایین‌تر از این سینما به‌طرف شهرداری سابق سینما دیانا قرارگرفته بود. این دو سینما هم فیلم فارسی و هم فیلم‌های گلادیاتوری نمایش می‌دادند مثل بن هور و ده فرمان و ... .
گاهی در سالن سینما دیانا کنسرت هم اجرا می‌شد یا گاهی فیلم فارسی را با حضور هنرپیشه‌های فیلم اکران می‌کردند. جای این دو سینما اکنون مکان فروش آبمیوه و بستنی شده است.
کرمانشاه دو سینمای تابستانی هم داشت. یکی «مولن روژ» بود که پایین‌تر از سینما دیانا، بالاتر از هتل بیستون قرار داشت.
سینمای تابستانی دیگر سینما «رس» بود که در نزدیکی سه‌راه شریعتی، در خیابان معلم بناشده بود که جایش را اکنون اداره پست گرفته است، هردو سینما فیلم‌های خارجی را اکران می‌کردند و شب‌ها در دو سانس از هشت تا ده شب و از ده تا دوازده شب فعالیت می‌کرد.
تماشاگران آن زمان نسبت به فیلم‌های اکران شده بی‌تفاوت نبودند. اگر در پایان فیلم مردم با سکوت سالن را ترک می‌کردند معلوم می‌شد از این فیلم بدشان نیامده، اما اگر موقع خروج دم می‌گرفتند: مفت گرانه ... مفت گرانه، معلوم می‌شد که فیلم خوبی نبوده و صاحب سینما هم مجبور می‌شد هرچه زودتر فیلم را از روی صحنه بردارد.
سینما «آتلانتیک» در خیابان سعدی نزدیک به چهارراه شیر و خورشید یا هلال‌احمر فعلی، در دهه پنجاه افتتاح شد. این سینما مدرن‌ترین سینمای شهر بود هم ازنظر مهندسی ساختمانش، هم آرایه‌گری داخلی و صندلی‌ها و کیفیت صدا و تصویر فیلم.
این سینما بعد از انقلاب به حوزه هنری واگذار شد و تا دهه هشتاد خورشیدی هم فعالیت می‌کرد، فیلم سگ‌کشی بیضایی را در این سینما دیدم.
این سینما در جذب تماشاگران روشنفکر با سینما ایران در رقابت بود، مثلاً فیلم گاو و طبیعت بی‌جان شهید ثالث در این سینما اکران شد.
در سال 52 من همراه چند نفر از دوستانم روزهای جمعه از ساعت 11 تا یک بعدازظهر سالن این سینما را اجاره کردیم و به نمایش فیلم‌های هنری پرداختیم، مثل هملت کوزینتسف و اتللوی باندارچوک و یا چهل و یکمین، استقبال از این سانس ها با هجوم تماشاگران مشتاق مواجه شد، طوری که در این سانس ها حتی روی پله‌های سالن هم تماشاگر می‌نشست، این استقبال و همچنین نوع فیلم‌ها ساواک را به وحشت انداخت و بعد از پنج یا شش هفته اکران فیلم‌ها را تعطیل کرد.
فیلم‌ها را از شرکت پخش «تلاش فیلم» از تهران کرایه می‌کردیم و یکی از دوستان ساکن تهران فیلم‌ها را با اتوبوس می‌فرستاد و ماهم از گاراژ لوان تور آن‌ها را تحویل گرفته و بعد از نمایش پس می‌فرستادیم. در سال 1355 سینما شهرفرنگ در خیابان فردوسی با فیلم مغول‌های پرویز کیمیاوی افتتاح شد. بعد از انقلاب این سینما تحت مدیریت حوزه هنری به کارش ادامه می‌دهد.در سال 56 سینما «شهر تماشا» در بلوار نزدیک سه راه 22 بهمن، جنب اداره ارشاد کنونی با فیلم گذرگاه کاساندرا افتتاح شد.
بعد از انقلاب هم توسط بنیاد مستضعفان و جانبازان مصادره شد و همچنان تا چند سال پیش فعال بود و به کارش ادامه می‌داد، اما مالک سینما از بنیاد به دادگاه شکایت برد و بعد از سال‌ها دادگاه به نفع مالک رأی داد، سینما به صاحبش واگذار شد و هم‌اکنون تعطیل است.
سینمای دیگری که بعد از انقلاب ساخته شد «سینما صحرا» بود که در شهرک دولت‌آباد بنا گردید و بعداً نامش به «سینما بهمن» تغییر کرد. این سینما بعد از مدت کوتاهی فعالیت تعطیل شد. سینمای بسیار کوچک دیگری که بعد از انقلاب ساخته شد «سینما فرهنگ» نام داشت که در کوی کارمندان بنا گردید و هنوز هم باکیفیتی بد و غیراستاندارد فعال است.
دوستی که در سوربن دکترای هنر گرفته بود، می‌گفت: شهرداری پاریس به صاحبان سینماها یارانه می‌دهد تا بتوانند به کارشان ادامه بدهند، زیرا برای دولت فرانسه این مهم است که مردم از خانه‌هایشان بیرون بیایند، در یک مکان کنار هم بنشینند و با یکدیگر دیالوگ برقرار کنند.
در سال ۱۳۴۵ کرمانشاه با جمعیتی حدود صد و نود هزار نفر (۱) دارای شش سالن سینما بوده و در سال ۱۳۵۶ به 9 سینما رسیده بود. اما امروزه که شهر کرمانشاه دارای حداکثر نهصد هزار نفر جمعیت است، فقط یک سالن سینما دارد و وضعیت تئاتر و موسیقی هم بهتر از این نیست.
آمارها این پرسش را به ذهن متبادر می‌کند آیا به همین نسبتی که سینماها تعدادشان کاستی گرفته است بیکاری و فقر و طلاق و اعتیاد هم کاهش‌یافته است؟ بگذریم.
اولین سینمای کرمانشاه در سال ۱۳۱۰ ه.ش در محلی که بعدها خیابان شابختی نامیده شد و امروز هم خیابان معلم (شرقی) خوانده می‌شود، بنا گردید، عکسی که از نمای بیرونی این سینما وجود دارد، سینما توگراف «فروهر» نامیده شده که در کنار نام سینما نماد فروهر نیز دیده می‌شود. این سینما با سرمایه و تشویق یک کرمانشاهی و طراحی یک مهندس تهرانی ساخته‌شده بود.
سینما «باربد» هم در خیابان مدرس امروزی _جای پاساژ قدس کنونی بناشده بود، سردر ورودی سینما باربد هلالی شکل و دو مجسمه در طرفین در ورودی قرار داشت. در سینما چوبی، دو لنگه و آبی‌رنگ بود، داخل که می‌شدی در دو سوی یک پاگرد کوچک دو باجه بلیط فروشی در طرفین قرار داشت. بعد وارد سالن انتظار می‌شدی و بعد سالن نمایش فیلم، با صندلی‌های فلزی و کف صندلی‌ها چوبی بود. این سینماها در ابتدا فیلم‌های صامت و کارتنی نمایش می‌دادند و موزیک فیلم به‌وسیله گرامافون‌های بوقی و صفحه‌های ۷۸ دور، داخل سالن نمایش و بیرون سینما پخش می‌شد. هنگام ورود به سالن نمایش تماشاگران سعی می‌کردند شخص باسوادی را پیدا کنند و کنار خود بنشانند تا زیرنویس‌ها را برایشان بخواند. وقتی زیرنویس فیلم روی پرده می‌آمد، همه باهم نوشته‌ها را با صدای بلند می‌خواندند و ولوله‌ای در سالن برپا می‌شد. موقع نمایش فیلم نیز فروشندگان دوره‌گرد اجناس خود را با صدای بلند داد می‌زدند: آجیل است، شیرینی است، آدامس، سیگار... و تماشاچیان هنگام نمایش فیلم از آنها خرید می‌کردند و با دیدن فیلم به شکستن تخمه و کشیدن سیگار مشغول می‌شدند.
یکی دیگر از سینماهای قدیمی کرمانشاه سینما «ایران» بود که روبه‌روی مسجد جامع، در محل کنونی پاساژ ایران بناشده بود. این سینما چون روبه‌روی مسجد ساخته‌شده بود برای روحانیون قابل‌تحمل نبود و پیوسته روی منبر از دولت می‌خواستند که بساط این لانه شیطانی را از مقابل مسجد جمع کند. قیمت بلیط سینماها با توجه به دوری و نزدیکی جایگاه از پرده تعیین‌شده بود، مثلاً ردیف‌های جلو شش ریال وانتهای سالن که «لژ» خوانده می شد، بیست ریال بود. سالن‌های نمایش فیلم هم صبح یک سانس و بعدازظهرها دو سانس و سانس آخر معمولاً خانوادگی بود و با توجه به فصل‌های سال 9 تا یازده یا ده تا دوازده شب بود، مشتریان روز اکثراً دانش آموزان بودند که با کتاب‌های درسی‌شان به سینما می‌آمدند و معلوم بود که_دور از چشم پدر و مادر_تماشای فیلم را به کلاس درس ترجیح داده‌اند.
در دهه‌های چهل و پنجاه سینمای ایران یک سینمای به‌اصطلاح روشنفکری بود و تمام فیلم‌های تاپ خارجی را نمایش می‌داد مثل فیلم‌های هیچکاک یا پل رودخانه کوای ... به همین دلیل هم مشتریانش بیشتر فرهنگیان، کارمندان دولت و دانش آموزان دبیرستان‌ها بودند. اکران فیلم‌ها در بعضی از سینماها با توجه به استقبال مخاطبان انجام می‌شد. مثلاً اگر فیلمی مخاطب زیاد داشت، ممکن بود اکرانش تا یک ماه هم ادامه داشته باشد، مثل قیصر یا سنگام یا... که ماه‌ها روی پرده بودند.جوانان آن زمان از قهرمانان فیلم هم بسیار الگو می‌گرفتند، آرایش موی سر قیصر سال‌ها مد شده بود یا اینکه وقتی فیلم «یک دلار سوراخ شده» اکران شده بود، جوانان پیرهن آستین‌کوتاه می‌پوشیدند و یک سکه هم در جیب پیراهنشان می‌گذاشتند.
سینما کریستال در خیابان دبیر اعظم واقع‌شده بود و اکنون جایش را فروشگاه صنایع‌دستی گرفته است، این سینما بیشتر فیلم‌های عربی یا هندی نمایش می‌داد مثل اسماعیل یاسین جنی شده و... البته گاهی هم فیلم فارسی اکران می‌کرد مثل فیلم شب‌نشینی در جهنم.
روبروی سینما کریستال سینما مترو پل قرار داشت و پایین‌تر از این سینما به‌طرف شهرداری سابق سینما دیانا قرارگرفته بود. این دو سینما هم فیلم فارسی و هم فیلم‌های گلادیاتوری نمایش می‌دادند مثل بن هور و ده فرمان و ... .
گاهی در سالن سینما دیانا کنسرت هم اجرا می‌شد یا گاهی فیلم فارسی را با حضور هنرپیشه‌های فیلم اکران می‌کردند. جای این دو سینما اکنون مکان فروش آبمیوه و بستنی شده است.
کرمانشاه دو سینمای تابستانی هم داشت. یکی «مولن روژ» بود که پایین‌تر از سینما دیانا، بالاتر از هتل بیستون قرار داشت.
سینمای تابستانی دیگر سینما «رس» بود که در نزدیکی سه‌راه شریعتی، در خیابان معلم بناشده بود که جایش را اکنون اداره پست گرفته است، هردو سینما فیلم‌های خارجی را اکران می‌کردند و شب‌ها در دو سانس از هشت تا ده شب و از ده تا دوازده شب فعالیت می‌کرد.
تماشاگران آن زمان نسبت به فیلم‌های اکران شده بی‌تفاوت نبودند. اگر در پایان فیلم مردم با سکوت سالن را ترک می‌کردند معلوم می‌شد از این فیلم بدشان نیامده، اما اگر موقع خروج دم می‌گرفتند: مفت گرانه ... مفت گرانه، معلوم می‌شد که فیلم خوبی نبوده و صاحب سینما هم مجبور می‌شد هرچه زودتر فیلم را از روی صحنه بردارد.
سینما «آتلانتیک» در خیابان سعدی نزدیک به چهارراه شیر و خورشید یا هلال‌احمر فعلی، در دهه پنجاه افتتاح شد. این سینما مدرن‌ترین سینمای شهر بود هم ازنظر مهندسی ساختمانش، هم آرایه‌گری داخلی و صندلی‌ها و کیفیت صدا و تصویر فیلم.
این سینما بعد از انقلاب به حوزه هنری واگذار شد و تا دهه هشتاد خورشیدی هم فعالیت می‌کرد، فیلم سگ‌کشی بیضایی را در این سینما دیدم.
این سینما در جذب تماشاگران روشنفکر با سینما ایران در رقابت بود، مثلاً فیلم گاو و طبیعت بی‌جان شهید ثالث در این سینما اکران شد.
در سال 52 من همراه چند نفر از دوستانم روزهای جمعه از ساعت 11 تا یک بعدازظهر سالن این سینما را اجاره کردیم و به نمایش فیلم‌های هنری پرداختیم، مثل هملت کوزینتسف و اتللوی باندارچوک و یا چهل و یکمین، استقبال از این سانس ها با هجوم تماشاگران مشتاق مواجه شد، طوری که در این سانس ها حتی روی پله‌های سالن هم تماشاگر می‌نشست، این استقبال و همچنین نوع فیلم‌ها ساواک را به وحشت انداخت و بعد از پنج یا شش هفته اکران فیلم‌ها را تعطیل کرد.
فیلم‌ها را از شرکت پخش «تلاش فیلم» از تهران کرایه می‌کردیم و یکی از دوستان ساکن تهران فیلم‌ها را با اتوبوس می‌فرستاد و ماهم از گاراژ لوان تور آن‌ها را تحویل گرفته و بعد از نمایش پس می‌فرستادیم. در سال 1355 سینما شهرفرنگ در خیابان فردوسی با فیلم مغول‌های پرویز کیمیاوی افتتاح شد. بعد از انقلاب این سینما تحت مدیریت حوزه هنری به کارش ادامه می‌دهد.در سال 56 سینما «شهر تماشا» در بلوار نزدیک سه راه 22 بهمن، جنب اداره ارشاد کنونی با فیلم گذرگاه کاساندرا افتتاح شد.
بعد از انقلاب هم توسط بنیاد مستضعفان و جانبازان مصادره شد و همچنان تا چند سال پیش فعال بود و به کارش ادامه می‌داد، اما مالک سینما از بنیاد به دادگاه شکایت برد و بعد از سال‌ها دادگاه به نفع مالک رأی داد، سینما به صاحبش واگذار شد و هم‌اکنون تعطیل است.
سینمای دیگری که بعد از انقلاب ساخته شد «سینما صحرا» بود که در شهرک دولت‌آباد بنا گردید و بعداً نامش به «سینما بهمن» تغییر کرد. این سینما بعد از مدت کوتاهی فعالیت تعطیل شد. سینمای بسیار کوچک دیگری که بعد از انقلاب ساخته شد «سینما فرهنگ» نام داشت که در کوی کارمندان بنا گردید و هنوز هم باکیفیتی بد و غیراستاندارد فعال است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.