گفتوگوی امیر اثباتی و محسن شاهابراهیمی، مدیر طراحی صحنه شهرموشها۲
یک سری اتفاق موشانه!
بهراحتی میتوان او را آقای جزییات لقب داد. از کوچکترین آکساسوار گرفته تا بزرگترین سازهها برایش مهم است. اینکه جای عروسکگردان زیر دکور «شهر موشها» چه ابعاد و ویژگیهایی باید داشته باشد تا اینکه باید برای سازههای دکور فیلم حضرتمحمد(ص) مسیل عبور سیلابهای فصلی را در نظر گرفت، دغدغههای محسن شاهابراهیمی یا همان آقای جزییات است. در این گفتوگو امیر اثبانی طراح بسیاری از پروژههای بزرگ سینمای ایران و عضو هیاتمدیره خانه سینما با همکار قدیمی خود محسن شاهابراهیمی درباره فعالیتهایش و اهمیت ساخت شهرکهای سینمایی صحبت کرده است.
امیر اثباتی: تو در ایتالیا تحصیل کردهای؛ کشوری که در حدود جنگ جهانی اول تولیدات سینمایی بزرگ تاریخی در آن ساخته شد و حتی هالیوود را تحت تاثیر قرار داد و هنوز هم برای تولید آثار تاریخی به شهرک سینمایی معروف رم یعنی چینه چیتا مراجعه می شود. با توجه به تحصیلت در این سطح از کیفیت طراحی صحنه، کمی درباره تجربههای حضور در آن فضا و همچنین درباره ابعاد زیرساختها و تجهیزات طراحی صحنه در کشور ایتالیا صحبت کن.
محسن شاهابراهیمی: من سال ۱۹۷۶ به ایتالیا رفتم و وارد آکادمی شدم. البته باید بگویم قبل از عزیمت به ایتالیا آشناییهایی با مساله دکور در زمینه تئاتر داشتم. در خوزستان زندگی میکردم و فعالیت تئاتری من آنجا بود. همه کارها را هم خود اعضای گروه تئاتر انجام میدادند، از دوخت و دوز گرفته تا ساخت و ساز و نصب دکورها. این تجربهها را هم از استادان قبلیمون که در تئاتر آنجا فعالیت میکردند، به شکل تجربی آموخته بودیم. من با این زمینهها به ایتالیا سفر کردم و وارد آکادمی شهر فلورانس شدم که بنیانگذارش میکلآنژ بود. برای ورود به آکادمی باید امتحان میدادم. امتحان ورودی به این صورت بود که به مدت یک هفته مجموعهای از امکانات را در اختیار داوطلبین قرار میدادند، در این هفته هر داوطلب باید هرآنچه در چنته داشت را با آن امکانات ارایه میکرد. تقریباً ۳۰۰ نفر قصد ورود به آکادمی را داشتند که فقط ۱۷ یا ۱۸ نفر در نهایت پذیرفته میشدند. من مشکل زبان داشتم و یکی دو روز اول خیلی گیج بودم و نمیدانستم دقیقاً باید چه کار کنم. خوشبختانه روز سوم به کمک یکی از دوستان متوجه شدم که باید کاری در زمینه نمایش عروسکی ارایه بدهیم. من چهار روز وقت داشتم ولی با توجه به تجربیات گذشتهام موفق شدم کاری را ارایه بدهم که مورد قبول آکادمی قرار گرفت و وارد آکادمی شدم. آکادمی در کنار درسهای تئوری توجه ویژهای به فعالیتهای عملی داشت. در کلاسهای عملی تقریباً همه تکنیکها و کارکرد همه مواد و مصالح را به ما میآموختند، همچنین تاریخ معماری و عملکرد آن در صحنه را به شکل جدی آموزش میدادند. دوره تحصیلی چهارساله ما به این شکل بود که یکسال به طراحی صحنه در تئاتر، یک سال تلویزیون و دو سال به دکور برای سینِما اختصاص داشت. در طول مدت آموزش ما را سر پروژههای مختلف هم میبردند و این رفتنها و دیدنها خیلی خیلی به من کمک کرد که روشها و عملکردها را از نزدیک ببینم و در نهایت طی شش ماه آخر حضورم در ایتالیا در تئاتر پرگولا که یکی از سالنهای معتبر تئاتر فلورانس هست شروع به کار کردم.
وقتی به ایران بازگشتی در تلویزیون و سینِما مشغول به کار شدی؛ اولین کاری که تو را به شکل جدی با مساله ساخت دکور برای فیلمهای سینمای ایران مواجه کرد، کدام پروژه بود؟
اتفاقاً باید بگویم که اولین کار حرفهایم ساخت و ساز دکور بود، البته در ابعاد کوچک! مجموعه عروسکی «کار و اندیشه » اگر خاطرت باشد، اولین تجربه حرفهای من پس از بازگشت به ایران بود. این کار مستلزم ساخت دکور در مقیاس مینیاتوری بود ولی بسیار فنی و پیچیده. یادم میآید آقای رازانی برای ساخت دکور و آکساسوار به طراح نیاز داشتند که من توسط یکی از دوستان به ایشان معرفی شدم و تا آخرین قسمت سریال که فکر میکنم، قسمت دوازدهم بود، من لحظه به لحظه حضور داشتم و در کنار کار دکور، خیلی از کارهایی را که مربوط به انیمیشن عروسکی میشد با ایشان دونفری پیش بردیم و تمام کردیم. خارج از کار عروسکی، اولین کاری که من درگیر آن شدم، پرستار شب، کار آقای نجفی بود. در آن کار قرار بود من یک صحنه سوررئالی را درست کنم که برای انجام آن به دکورهای سریال سربداران رفتیم. قرار بود ما در محل میدان باشتین آن صحنه را بسازیم. . در انجام آن پروژه من با یکی از قدیمیترین دکورسازهای ایران یعنی استاد صالح پناهی آشنا شدم. درواقع این اولین تجربه من در حوزه سینِما بود.
تجربه مختار که بعد از این کار با آن درگیر بودی، کاملاً متفاوت بود. کمی درباره این پروژه توضیح بده. چگونه شروع شد، چه چشماندازهایی داشتی و با چه مشکلاتی مواجه شدی؟
مختار شاید نقطه عطفی بود در تحقق تعریف و موقعیت یک پروداکشن دیزاینر یا همان مدیر طراحی در ایران. تمام جزییات این مسوولیت را پیش از پروژه مختار به شکل تئوری میشناختم؛ این که چطور تیمهای مختلف برای یک کار بزرگ چیده شود. مجموعه تجربههای گذشته من مثلا در مسیر تندباد که پروژه بسیار بزرگی بود و همچنین کار مشترکی که به آن اشاره کردی، به من یاد داد چطور میتوان به تهیهکنندگان یادآوری کنم که برای رسیدن به نتیجه مطلوب در طراحی و ساخت دکورهای عظیم به یک استانداردی از نیروی انسانی و سازماندهی کار نیاز است. این اتفاق خوشبختانه در مختار با توجه به تجاربی که من با داوود میرباقری داشتم و ایشان هم متوجه اهمیت این مساله بود،همچنین اعتماد آقای فلاح- تهیهکننده- زمینه را برای انجام پروژه به این شکل فراهم کرد. در پروژه های قبلی این سیستم روی دوش تنها ۲ یا ۳ نفر بود. اما در مختار ۸ کارگاه را علاوه بر کارگاه های معمول یعنی بنایی، نجاری و آهنگری راهاندازی کردم؛ کارگاههای چرم، مدل سازی، قالبگیری، کهنهکاری، خشتزنی، پارچه، فولاد و هرچیزی که لازمه انجام یک پروژه تاریخی است. ملزوماتی که نمیتوان آنها را در بازار تهیه کرد و همه جزییات از ساخت کوچکترین آکسسوآر تا اجرای بزرگترین سازهها به مدت زمان طولانی، کار فیزیکی و فکری نیاز دارد تا شکل و فرم و رنگ مناسب را پیدا کند و در صحنه قرار بگیرد. این اتفاق در مختار با نیروهایی که ترکیبی از نیروهای با تجربه و جوان بودند اتفاق افتاد. حدود ۱۲۰ نیروی جوان در یک سال اول این پروژه آموزش دیدند و بعد از یکسال یک تیم بزرگ و قدرتمند و توانا داشتیم، به شکلی که در هر کارگاه 10 تا پانزده نفر مشغول بودند. مضاف بر اینکه به صورت موازی در بخش مدیریت صحنه هم پیشرفتهای چشمگیری داشتیم. در این بخش طراح لباس، طراح صحنه، طراح آکسسوآر زیر نظر من کارها را پیش میبردند و خوشبختانه وقت کافی هم داشتیم و همه کارها به نحو احسن انجام شد.
کوششی که در مختار کردی تا استاندارد حرفه طراحی را در خدمت فیلم ارتقا ببخشی و آن را به استانداردهای بینالمللی نزدیک کنی، در کار بعدی تو یعنی در پروژه حضرت محمد(ص) ادامه پیدا کرد. درباره نقش خودت در آن پروژه و همچنین تجربهای که با گروه بینالمللی تولید آن فیلم داشتی، توضیح بده. چه دستآوردهایی داشت و چه تفاوتهایی با پروژه مختار؟
در اواخر کار پروژه مختار، آقای مجیدی و آقای میرکریمی برای بازدید به محل فیلمبرداری آمدند. در یک تور نیم ساعته تمام جزییات را از لباسها، کارگاهها و... به آنها نشان دادم. در طول این تور کوتاه در دکور مختار به قول معروف حال این دوستان خوب شد که چنین اتفاقی در سینمای ایران روی داده است. این اولین دیدار نزدیک من بود با این دو بزرگوار. چند سال بعد آقای مجیدی با من تماس گرفتند و مرا برای جلسهای به دفتر خودشان دعوت کردند. در آن جلسه برای اولین بار درباره پروژه حضرت محمد (ص) با من صحبت کردند و گفتند که قصد دارند یک سری تجارب خاص را که تاکنون به دلیل محدودیتهایی امکانپذیر نبوده عملی کنند و برای این منظور میخواهند عوامل بینالمللی را بهکار گیرند. من خیلی خوشحال شدم و از تصمیم ایشان استقبال کردم. پرسیدند از اینکه قرار است از عوامل خارجی استفاده شود، دلخور نیستی؟ و من گفتم به دلیل آنکه این فرصت مناسبی است تا از تجربههای آنها برای سینِما ایران استفاده کنیم، خیلی هم استقبال میکنم. آقای مجیدی از این برخورد من خیلی خوشحال شد و قرار شد از میان فهرست نامهای طراحان معتبر جهان انتخابهایی صورت بگیرد که هرکدام به دلایلی نیامدند تا اینکه قرعه فال به نام آقای کرکا افتاد. ایشان وقتی به ایران آمدند مثل خیلی از سینماگران فرنگی هیچ شناختی از سینمای ایران نداشتند. ایشان البته تجربههایی در قزاقستان و تاجیکستان داشتند و به همین دلیل تصورشان از سینمای ایران چیزی شبیه به آن کشورها بود. در مدتی که ایشان اینجا بودند، من به موزه سینِما بردمشان و شهرکهای غزالی و مختار را نشانشان دادم. ایشان قرار بود سه یا چهار طراح صحنه را با خود بیاورد که زیر نظرش کار بکنند ولی با دیدن توانمندی ما تصمیمشان عوض شد و فقط دو نفر طراح را به ایران دعوت کردند . در این مرحله نقش من در این پروژه بیشتر هماهنگکننده اجرایی گروه های طراحی بود. بعد از یکی، دو ماه من هم به عنوان یکی از طراحان در تیم آقای کرکا قرار گرفتم و باگذشت زمان و نهایی شدن طرحها به این نتیجه رسیدیم که لازم است از چند طراح دیگر هم دعوت کنیم. من با خود تو و آقای رامینفر تماس گرفتم که به دلیل مشغلههایی که داشتید، موفق به همکاری نشدیم، در ادامه با آقایان قدیریان و آدینهزاده و نژادایمانی کار را ادامه دادیم. هر کدام از این دوستان بخشهایی از دکور را کار کردند. آقای کرکا و همکارانشان تقریبا در نیمههای پروژه بود که خداحافظی کردند و از آن به بعد عملا مسوولیت کارهای طراحی در زمان فیلمبرداری بر عهده من بود، مضاف بر این طراح لباس، آقای مایکل اوکانر، پس از چهارماه کار صرفا لباسهای دهکده ماهیگیری را تحویل دادند و به دلیل بیماری نتوانستند کل کار را جمع کنند و تیم را ترک کردند. بعد از یک ماه از رفتن ایشان از من خواسته شد تا مسوولیت طراحی لباس را هم به عهده بگیرم.
نکتهای که در پروژه حضرت محمد (ص) خیلی حایز اهمیت است، عدم تکرار اشتباه بزرگ پروژه مختار بود. تمام دکورهای پروژه محمد (ص) بهگونهای اجرا شد که بتوان آنها را حفظ کرد. درست است؟
خوشبختانه در این کار برای اولین بار یک تیم مهندسی در کنار گروه طراحی قرار گرفت، هرچند که این همکاری خیلی هم راحت نبود و آقای کرکا زیر بار نمیرفت و میگفت ما با مهندسها کاری نداریم، آن ها باید بیمارستان و هتل بسازند، در حالی که ما دکور میسازیم! من توضیح میدادم که قرار است اینجا شهرکی بسازیم که در آینده هم مورد استفاده قرار گیرد. میگفت که این مسایل در محدوده مسوولیتهای ما نیست و من میگفتم درست میگویید ولی این مساله جزو نیازهای سینمای ایران است و به این ترتیب جزو مسوولیتهای من به شمار میآید. کلنجارهای این چنینی ما تا یکی، دو ماه ادامه داشت تا نهایتا کرکا من را آزاد گذاشت. به این ترتیب زیرساختهای لازم برای احداث شهرک سینمایی ایجاد شد و اکنون میتواند در اختیار پروژههای سینمایی قرار بگیرد. اینکه عنوان میشود این پروژه بسیار سنگین بوده، به این علت بوده که به جرات میتوان گفت که پنجاه درصد آن هزینه احداث زیرساختها شد. ما کانالهای زیرگذر سیلاب درست کردیم، زیر تمام دکور مکه و مدینه کانالهایی تعبیه شده که در صورت جاری شدن سیلابهای فصلی، هیچ آسیبی به دکور وارد نمیشود. بالغ بر ۲۰ ترانسفورماتور بسیار قوی در دل شهرک در نظر گرفته شده که یک شبکه برق بسیار قدرتمند را ایجاد میکند و ما به هیچ وجه افت برق نخواهیم داشت.
در همین پروژه شاهد بودیم که به دلیل نبودن امکانات و زیرساختهای جدی و ضروری برای احداث شهرکهای سینمایی در ایران، شما برخی از پلاتوها را در یک کارخانه متروکه بنا کردید، مکانی که به هیچ وجه برای یک پلاتو تجهیز نشده بود و مناسب نبود و شما به ناچار از آن استفاده کردید. این شیوه که از یک کارخانه متروکه و یا یک سوله بلااستفاده به جای یک پلاتوی استاندارد کار بکنیم، به نظر میرسد که به یکی از روشهای رایج کار ما تبدیل شده و پروژه شهرموشها هم همین راهحل را در پیش گرفت. در مورد این مساله توضیح میدهی؟
ما پلاتوی مدرن و استاندارد امروزی در ایران نداریم. واقعیت این است که مدرنترین پلاتوهای ما شاید استودیوهای تلویزیون باشد. استودیوهای سینمایی ما هم خیلی قدیمی هستند و خیلیهایشان از بین رفتهاند، مثلا استودیو گلستان برای کارهای کوچک شاید جوابگو باشد اما اگر دکور کمی ابعاد وسیعی پیدا کند، دچار محدودیت خواهیم بود. این تجربه در سوله کار کردن را نمیدانم در کدام پروژه ها اتفاق افتاده ولی من برای اولین بار برای مسابقه رازسیب در یک سوله کار کردم، البته پیش از من مجید میرفخرایی یکی، دو کار را در سوله انجام داده بود. وقتی به جایی که تجهیزات حداقلی آن یعنی اکوستیک، تهویه، سرمایش و گرمایش باید مهیا باشد، وجود ندارد ناچاریم جایی را انتخاب کنیم که فقط یک سقف بالای سرمان باشد!
و در شهر موشهای 2 کار چطور پیش رفت؟
در پروژه شهرموشها وقتی مطالعات اولیه را شروع کردم، به دوستان تولید و خانم برومند گفتم در قصهای که برای شهرموشهای ۲ نوشته شده، ما با شهری مواجه هستیم که خیابان، خانه، رستوران، بیمارستان، شهربانی و ... دارد و مجموعه آنها را اگر بخواهیم در ابعاد موشها بسازیم به یک طول و عرض سی، چهل متری و یک ارتفاع 10متری نیاز داریم، این یعنی یک سولهی معمولی با دهنه سی متری. از آنها خواستم چنین مکانی را بیابند تا کارمان را شروع کنیم. اواخر سال ۹۱ بود که اتودهایم را آغاز کردم و در اواخر فروردین ماه طرحهای اولیه حاضر شده بود و در تیر ماه تیم تولید توانست سولهای را در پارک ولایت که همان محل سابق فرودگاه قلعه مرغی است، پیدا کند. این سوله در حقیقت یک آشیانه هواپیما بود. دهنه سوله خیلی مناسب بود ولی ارتفاع آن کم بود. به هر صورت ما خودمان را وفق دادیم. من براساس طول و عرض این سوله طراحی را منتقل کردم و ساخت و سازمان را شروع کردیم.
فقط در یک سوله کار کردید؟
در پارک ولایت شش، هفت آشیانه دیگر هم وجود داشت. دکور اصلی که درواقع نمای عمومی شهر را با تمام مظاهر شهری نشان میدهد ، در سوله ای به ابعاد ۳۰ در ۴۰ متر و ارتفاع ۷ متر احداث کردیم. شهری است با تمام جزییات لازم: رودخانه، پل، خیابان و فضاهای مختلف شهری. از سوی دیگر یک سری نماهای داخلی داشتیم مانند داخلی رستوران، داخلی خانه کپل، داخلی مدرسه، داخلی خانه شخصیتی به نام کورالموش که دالان غارمانندی است. همه اینها برای من یک تجربه نو بود، چراکه من تا قبل از شهرموشها تجربه ساخت دکور کار عروسکی زنده را نداشتم، همانطور که گفتم پیش از آن دکور کار عروسکی انیمیشن را تجربه کرده بودم. در مواجه با این پروژه واقعاً دیدم که چقدر کار دشواری است، چون به اندازه سه برابر و نیم اندازه هر عروسک باید جا برای عروسکگردانها پیشبینی بکنیم. شاید از نظر تئوری کار راحتی به نظر بیاید ولی از نظر عملی خیلی محاسبات جدیدی را باید وارد کار میکردم؛ عروسکگردانها باید جایشان امن باشد، راحت باشند، مسلط باشند، در مسیر حرکت عروسک به راحتی حرکت کنند تا حرکات و احساسات خودشان را به راحتی توسط دستشان منتقل کنند و این یکی از آن کارهایی بود که مرا بهشدت درگیر کرد. میفهمیدم که چه کار باید انجام بدهم ولی در مرحله اجرا با مشکلات فراوانی روبرو بودم. قرار بود دوستانی که پیش از این تجربههایی در این زمینه داشتند بیایند و کمک کنند ولی این دوستان به دلیل مشغلههای فراوان واقعاً اطلاعات زیادی در اختیار من نمیگذاشتند. هرچند که خانم برومند چندین و چند بار تأکید کردند که این دوستان بیایند و کمک کنند و من هم تنها میخواستم روزی یکی دو ساعت وقت بگذارند ولی واقعاً تا دو هفته منتظر آنها میشدم و ناچار بودم که کار را جلو ببرم ولی یک جاهایی که ابهام داشتم را معطل نگه میداشتم. طبیعتاً در هنگام فیلمبرداری با مشکلات مواجه میشدم و درمییافتم که اگر اینجا به شکل دیگری کار میکردم بهتر بود. بعضی وقتها فرصت میشد سر صحنه به اصلاح دکور بپردازم ولی بعضی وقتها نمیشد و این به کار لطمه میزد. در بحث نورپردازی خیلی تلاش کردم که به دوستان کمک کنم. در ابتدای پروژه هیچ ذهنیتی درباره شیوه نورپردازی وجود نداشت، پیشنهاد کردم مثل بقیه سولهها برای نصب نورها پلهایی روی سقف زده شود تا گروه نور بتواند تجهیزات خود را نصب کند و کار نورپردازی را به خوبی انجام دهد. چیزی شبیه استودیوها. در این کار یک تیم ورزیده که بارها با من کار کرده بودند، در کنارم بودند و خانم حکمت تهیهکننده فیلم در این موضوع خیلی دست من را باز گذاشت، چون میدید و درک میکرد چه اتفاق بینظیری در حال وقوع است. واقعاً باید بگویم کمک و پشتیبانی ایشان تأثیر بسزایی در انجام کار پیچیده ما داشت. برای نورپردازی چهار خط طولی و سه خط عرضی پل را در ارتفاعهای ۱۲ متری و ۹ متری آماده کردم تا گروه نورپردازی با فراغ بال بتواند تجهیزات خود را نصب کنند. با توجه به اینکه حجم دکور بسیار وسیع بود، حجم کار نورپردازی نیز بسیار گسترده بود. برای پروژه حضرت محمد (ص) ابزاری برای آقای استرارو مدیر فیلمبرداری وارد ایران شد به نام تکنوکرین که من از ابتدا به خانم برومند تأکید کردم برای فیلمبرداری در این دکور قطعاً به این وسیله احتیاج دارید. این وسیله دوربینی است که با کنترل از راه دور هدایت میشود و در هر موقعیتی میتواند به راحتی وارد دکور شود. چون به هیچ وجه ورود دوربین به دکور به سادگی امکانپذیر نبود. خوشبختانه با پیگیریهای خانم حکمت، توانستیم این تکنوکرین را کرایه کنیم و این ابزار خیلی کمک کرد که ما پلانهای بسیار جذابی داشته باشیم. تکنوکرین تا ارتفاع ۹ متر بالا میرفت و به راحتی وارد دکور میشد. کاوه شاهمحمدلو، مدیر فیلمبرداری پروژه که برای اولین بار با این تکنولوژی کار میکرد به راحتی پشت مونیتور می نشست و کنترل فوکوس و حرکات این وسیله را در اختیار داشت.
در آغاز فیلمبرداری پروژه شهرموشها عنوان شده بود که قرار است این دکورها بعد از پایان فیلمبرداری برچیده نشوند تا بتوان استفادههای دیگری از آن کرد. این مساله به چه ترتیب پیگیری شد؟
این هم از همان ایدهآلهایی است که قبلاً دربارهاش صحبت کردیم. وقتی طرحهای اولیه درآمد، نه خانم برومند و نه خانم حکمت متوجه طول و عرضی که من راجع به آن صحبت میکردم نبودند. طبیعی است که روی کاغذ درک دیگری وجود دارد ولی وقتی که حجم جلو میآید، دیدند که با چه دکور بزرگ و وسیعی مواجه هستند، اینجا بود که ایدهآلها دوباره جان گرفت و عنوان شد که میرویم برای شهرموشها ۳ و این دکور را نگه میداریم. من خیلی خوشحال میشوم که این اتفاق بیفتد.
به نظر میآید این دکور جذابیتهایی دارد که برای بازدید عموم هم قابل استفاده است، مشابه همان چیزی که در استودیوهای هالیوود میبینیم که بعضی از دکورها را نگهداری میکنند و همان هم محل درآمدی است برای کل پروژه.
این بحث هم مطرح شده بود ولی من توصیههای فنیام را کردم که اگر قرار است اینجا محلی بشود برای بازدید بچهها و نوجوانانی که فیلم را دیدهاند و حالا میخواهند بیایند و شهر موشها را از نزدیک ببیند، به تغییرات و پیشبینیهایی در دکور نیاز است که بتواند بازدید کننده را به محدودههایی از دکور نزدیک کند. الان دکور به گونهای است که برای کارهای فنی فیلمبرداری سطحبندی شده است و برای بازدید عمومی نیاز است که تغییراتی صورت بگیرد و مسیری برای حرکت بازدیدکنندگان در نظر بگیریم. برای آن مسیر باید زیرسازیهایی انجام شود، همچنین با توجه به ارتفاعی که بعضی از قسمتهای دکور دارد، نیاز مبرم به نرده کشی وجود دارد. در کنار این موارد باید به یک سری فعالیتهای "موشانه" در داخل دکور اندیشید، مثلآ عروسکها و ماشینهایی در حرکت باشند. همه اینها به برنامهریزی و مدیریت دیگری نیاز دارد. به هرحال هم بحث ایجاد امکان بازدید عمومی و همچنین بحث ساخت فیلم شهرموشها ۳ مطرح است.
امیر اثباتی: تو در ایتالیا تحصیل کردهای؛ کشوری که در حدود جنگ جهانی اول تولیدات سینمایی بزرگ تاریخی در آن ساخته شد و حتی هالیوود را تحت تاثیر قرار داد و هنوز هم برای تولید آثار تاریخی به شهرک سینمایی معروف رم یعنی چینه چیتا مراجعه می شود. با توجه به تحصیلت در این سطح از کیفیت طراحی صحنه، کمی درباره تجربههای حضور در آن فضا و همچنین درباره ابعاد زیرساختها و تجهیزات طراحی صحنه در کشور ایتالیا صحبت کن.
محسن شاهابراهیمی: من سال ۱۹۷۶ به ایتالیا رفتم و وارد آکادمی شدم. البته باید بگویم قبل از عزیمت به ایتالیا آشناییهایی با مساله دکور در زمینه تئاتر داشتم. در خوزستان زندگی میکردم و فعالیت تئاتری من آنجا بود. همه کارها را هم خود اعضای گروه تئاتر انجام میدادند، از دوخت و دوز گرفته تا ساخت و ساز و نصب دکورها. این تجربهها را هم از استادان قبلیمون که در تئاتر آنجا فعالیت میکردند، به شکل تجربی آموخته بودیم. من با این زمینهها به ایتالیا سفر کردم و وارد آکادمی شهر فلورانس شدم که بنیانگذارش میکلآنژ بود. برای ورود به آکادمی باید امتحان میدادم. امتحان ورودی به این صورت بود که به مدت یک هفته مجموعهای از امکانات را در اختیار داوطلبین قرار میدادند، در این هفته هر داوطلب باید هرآنچه در چنته داشت را با آن امکانات ارایه میکرد. تقریباً ۳۰۰ نفر قصد ورود به آکادمی را داشتند که فقط ۱۷ یا ۱۸ نفر در نهایت پذیرفته میشدند. من مشکل زبان داشتم و یکی دو روز اول خیلی گیج بودم و نمیدانستم دقیقاً باید چه کار کنم. خوشبختانه روز سوم به کمک یکی از دوستان متوجه شدم که باید کاری در زمینه نمایش عروسکی ارایه بدهیم. من چهار روز وقت داشتم ولی با توجه به تجربیات گذشتهام موفق شدم کاری را ارایه بدهم که مورد قبول آکادمی قرار گرفت و وارد آکادمی شدم. آکادمی در کنار درسهای تئوری توجه ویژهای به فعالیتهای عملی داشت. در کلاسهای عملی تقریباً همه تکنیکها و کارکرد همه مواد و مصالح را به ما میآموختند، همچنین تاریخ معماری و عملکرد آن در صحنه را به شکل جدی آموزش میدادند. دوره تحصیلی چهارساله ما به این شکل بود که یکسال به طراحی صحنه در تئاتر، یک سال تلویزیون و دو سال به دکور برای سینِما اختصاص داشت. در طول مدت آموزش ما را سر پروژههای مختلف هم میبردند و این رفتنها و دیدنها خیلی خیلی به من کمک کرد که روشها و عملکردها را از نزدیک ببینم و در نهایت طی شش ماه آخر حضورم در ایتالیا در تئاتر پرگولا که یکی از سالنهای معتبر تئاتر فلورانس هست شروع به کار کردم.
وقتی به ایران بازگشتی در تلویزیون و سینِما مشغول به کار شدی؛ اولین کاری که تو را به شکل جدی با مساله ساخت دکور برای فیلمهای سینمای ایران مواجه کرد، کدام پروژه بود؟
اتفاقاً باید بگویم که اولین کار حرفهایم ساخت و ساز دکور بود، البته در ابعاد کوچک! مجموعه عروسکی «کار و اندیشه » اگر خاطرت باشد، اولین تجربه حرفهای من پس از بازگشت به ایران بود. این کار مستلزم ساخت دکور در مقیاس مینیاتوری بود ولی بسیار فنی و پیچیده. یادم میآید آقای رازانی برای ساخت دکور و آکساسوار به طراح نیاز داشتند که من توسط یکی از دوستان به ایشان معرفی شدم و تا آخرین قسمت سریال که فکر میکنم، قسمت دوازدهم بود، من لحظه به لحظه حضور داشتم و در کنار کار دکور، خیلی از کارهایی را که مربوط به انیمیشن عروسکی میشد با ایشان دونفری پیش بردیم و تمام کردیم. خارج از کار عروسکی، اولین کاری که من درگیر آن شدم، پرستار شب، کار آقای نجفی بود. در آن کار قرار بود من یک صحنه سوررئالی را درست کنم که برای انجام آن به دکورهای سریال سربداران رفتیم. قرار بود ما در محل میدان باشتین آن صحنه را بسازیم. . در انجام آن پروژه من با یکی از قدیمیترین دکورسازهای ایران یعنی استاد صالح پناهی آشنا شدم. درواقع این اولین تجربه من در حوزه سینِما بود.
تجربه مختار که بعد از این کار با آن درگیر بودی، کاملاً متفاوت بود. کمی درباره این پروژه توضیح بده. چگونه شروع شد، چه چشماندازهایی داشتی و با چه مشکلاتی مواجه شدی؟
مختار شاید نقطه عطفی بود در تحقق تعریف و موقعیت یک پروداکشن دیزاینر یا همان مدیر طراحی در ایران. تمام جزییات این مسوولیت را پیش از پروژه مختار به شکل تئوری میشناختم؛ این که چطور تیمهای مختلف برای یک کار بزرگ چیده شود. مجموعه تجربههای گذشته من مثلا در مسیر تندباد که پروژه بسیار بزرگی بود و همچنین کار مشترکی که به آن اشاره کردی، به من یاد داد چطور میتوان به تهیهکنندگان یادآوری کنم که برای رسیدن به نتیجه مطلوب در طراحی و ساخت دکورهای عظیم به یک استانداردی از نیروی انسانی و سازماندهی کار نیاز است. این اتفاق خوشبختانه در مختار با توجه به تجاربی که من با داوود میرباقری داشتم و ایشان هم متوجه اهمیت این مساله بود،همچنین اعتماد آقای فلاح- تهیهکننده- زمینه را برای انجام پروژه به این شکل فراهم کرد. در پروژه های قبلی این سیستم روی دوش تنها ۲ یا ۳ نفر بود. اما در مختار ۸ کارگاه را علاوه بر کارگاه های معمول یعنی بنایی، نجاری و آهنگری راهاندازی کردم؛ کارگاههای چرم، مدل سازی، قالبگیری، کهنهکاری، خشتزنی، پارچه، فولاد و هرچیزی که لازمه انجام یک پروژه تاریخی است. ملزوماتی که نمیتوان آنها را در بازار تهیه کرد و همه جزییات از ساخت کوچکترین آکسسوآر تا اجرای بزرگترین سازهها به مدت زمان طولانی، کار فیزیکی و فکری نیاز دارد تا شکل و فرم و رنگ مناسب را پیدا کند و در صحنه قرار بگیرد. این اتفاق در مختار با نیروهایی که ترکیبی از نیروهای با تجربه و جوان بودند اتفاق افتاد. حدود ۱۲۰ نیروی جوان در یک سال اول این پروژه آموزش دیدند و بعد از یکسال یک تیم بزرگ و قدرتمند و توانا داشتیم، به شکلی که در هر کارگاه 10 تا پانزده نفر مشغول بودند. مضاف بر اینکه به صورت موازی در بخش مدیریت صحنه هم پیشرفتهای چشمگیری داشتیم. در این بخش طراح لباس، طراح صحنه، طراح آکسسوآر زیر نظر من کارها را پیش میبردند و خوشبختانه وقت کافی هم داشتیم و همه کارها به نحو احسن انجام شد.
کوششی که در مختار کردی تا استاندارد حرفه طراحی را در خدمت فیلم ارتقا ببخشی و آن را به استانداردهای بینالمللی نزدیک کنی، در کار بعدی تو یعنی در پروژه حضرت محمد(ص) ادامه پیدا کرد. درباره نقش خودت در آن پروژه و همچنین تجربهای که با گروه بینالمللی تولید آن فیلم داشتی، توضیح بده. چه دستآوردهایی داشت و چه تفاوتهایی با پروژه مختار؟
در اواخر کار پروژه مختار، آقای مجیدی و آقای میرکریمی برای بازدید به محل فیلمبرداری آمدند. در یک تور نیم ساعته تمام جزییات را از لباسها، کارگاهها و... به آنها نشان دادم. در طول این تور کوتاه در دکور مختار به قول معروف حال این دوستان خوب شد که چنین اتفاقی در سینمای ایران روی داده است. این اولین دیدار نزدیک من بود با این دو بزرگوار. چند سال بعد آقای مجیدی با من تماس گرفتند و مرا برای جلسهای به دفتر خودشان دعوت کردند. در آن جلسه برای اولین بار درباره پروژه حضرت محمد (ص) با من صحبت کردند و گفتند که قصد دارند یک سری تجارب خاص را که تاکنون به دلیل محدودیتهایی امکانپذیر نبوده عملی کنند و برای این منظور میخواهند عوامل بینالمللی را بهکار گیرند. من خیلی خوشحال شدم و از تصمیم ایشان استقبال کردم. پرسیدند از اینکه قرار است از عوامل خارجی استفاده شود، دلخور نیستی؟ و من گفتم به دلیل آنکه این فرصت مناسبی است تا از تجربههای آنها برای سینِما ایران استفاده کنیم، خیلی هم استقبال میکنم. آقای مجیدی از این برخورد من خیلی خوشحال شد و قرار شد از میان فهرست نامهای طراحان معتبر جهان انتخابهایی صورت بگیرد که هرکدام به دلایلی نیامدند تا اینکه قرعه فال به نام آقای کرکا افتاد. ایشان وقتی به ایران آمدند مثل خیلی از سینماگران فرنگی هیچ شناختی از سینمای ایران نداشتند. ایشان البته تجربههایی در قزاقستان و تاجیکستان داشتند و به همین دلیل تصورشان از سینمای ایران چیزی شبیه به آن کشورها بود. در مدتی که ایشان اینجا بودند، من به موزه سینِما بردمشان و شهرکهای غزالی و مختار را نشانشان دادم. ایشان قرار بود سه یا چهار طراح صحنه را با خود بیاورد که زیر نظرش کار بکنند ولی با دیدن توانمندی ما تصمیمشان عوض شد و فقط دو نفر طراح را به ایران دعوت کردند . در این مرحله نقش من در این پروژه بیشتر هماهنگکننده اجرایی گروه های طراحی بود. بعد از یکی، دو ماه من هم به عنوان یکی از طراحان در تیم آقای کرکا قرار گرفتم و باگذشت زمان و نهایی شدن طرحها به این نتیجه رسیدیم که لازم است از چند طراح دیگر هم دعوت کنیم. من با خود تو و آقای رامینفر تماس گرفتم که به دلیل مشغلههایی که داشتید، موفق به همکاری نشدیم، در ادامه با آقایان قدیریان و آدینهزاده و نژادایمانی کار را ادامه دادیم. هر کدام از این دوستان بخشهایی از دکور را کار کردند. آقای کرکا و همکارانشان تقریبا در نیمههای پروژه بود که خداحافظی کردند و از آن به بعد عملا مسوولیت کارهای طراحی در زمان فیلمبرداری بر عهده من بود، مضاف بر این طراح لباس، آقای مایکل اوکانر، پس از چهارماه کار صرفا لباسهای دهکده ماهیگیری را تحویل دادند و به دلیل بیماری نتوانستند کل کار را جمع کنند و تیم را ترک کردند. بعد از یک ماه از رفتن ایشان از من خواسته شد تا مسوولیت طراحی لباس را هم به عهده بگیرم.
نکتهای که در پروژه حضرت محمد (ص) خیلی حایز اهمیت است، عدم تکرار اشتباه بزرگ پروژه مختار بود. تمام دکورهای پروژه محمد (ص) بهگونهای اجرا شد که بتوان آنها را حفظ کرد. درست است؟
خوشبختانه در این کار برای اولین بار یک تیم مهندسی در کنار گروه طراحی قرار گرفت، هرچند که این همکاری خیلی هم راحت نبود و آقای کرکا زیر بار نمیرفت و میگفت ما با مهندسها کاری نداریم، آن ها باید بیمارستان و هتل بسازند، در حالی که ما دکور میسازیم! من توضیح میدادم که قرار است اینجا شهرکی بسازیم که در آینده هم مورد استفاده قرار گیرد. میگفت که این مسایل در محدوده مسوولیتهای ما نیست و من میگفتم درست میگویید ولی این مساله جزو نیازهای سینمای ایران است و به این ترتیب جزو مسوولیتهای من به شمار میآید. کلنجارهای این چنینی ما تا یکی، دو ماه ادامه داشت تا نهایتا کرکا من را آزاد گذاشت. به این ترتیب زیرساختهای لازم برای احداث شهرک سینمایی ایجاد شد و اکنون میتواند در اختیار پروژههای سینمایی قرار بگیرد. اینکه عنوان میشود این پروژه بسیار سنگین بوده، به این علت بوده که به جرات میتوان گفت که پنجاه درصد آن هزینه احداث زیرساختها شد. ما کانالهای زیرگذر سیلاب درست کردیم، زیر تمام دکور مکه و مدینه کانالهایی تعبیه شده که در صورت جاری شدن سیلابهای فصلی، هیچ آسیبی به دکور وارد نمیشود. بالغ بر ۲۰ ترانسفورماتور بسیار قوی در دل شهرک در نظر گرفته شده که یک شبکه برق بسیار قدرتمند را ایجاد میکند و ما به هیچ وجه افت برق نخواهیم داشت.
در همین پروژه شاهد بودیم که به دلیل نبودن امکانات و زیرساختهای جدی و ضروری برای احداث شهرکهای سینمایی در ایران، شما برخی از پلاتوها را در یک کارخانه متروکه بنا کردید، مکانی که به هیچ وجه برای یک پلاتو تجهیز نشده بود و مناسب نبود و شما به ناچار از آن استفاده کردید. این شیوه که از یک کارخانه متروکه و یا یک سوله بلااستفاده به جای یک پلاتوی استاندارد کار بکنیم، به نظر میرسد که به یکی از روشهای رایج کار ما تبدیل شده و پروژه شهرموشها هم همین راهحل را در پیش گرفت. در مورد این مساله توضیح میدهی؟
ما پلاتوی مدرن و استاندارد امروزی در ایران نداریم. واقعیت این است که مدرنترین پلاتوهای ما شاید استودیوهای تلویزیون باشد. استودیوهای سینمایی ما هم خیلی قدیمی هستند و خیلیهایشان از بین رفتهاند، مثلا استودیو گلستان برای کارهای کوچک شاید جوابگو باشد اما اگر دکور کمی ابعاد وسیعی پیدا کند، دچار محدودیت خواهیم بود. این تجربه در سوله کار کردن را نمیدانم در کدام پروژه ها اتفاق افتاده ولی من برای اولین بار برای مسابقه رازسیب در یک سوله کار کردم، البته پیش از من مجید میرفخرایی یکی، دو کار را در سوله انجام داده بود. وقتی به جایی که تجهیزات حداقلی آن یعنی اکوستیک، تهویه، سرمایش و گرمایش باید مهیا باشد، وجود ندارد ناچاریم جایی را انتخاب کنیم که فقط یک سقف بالای سرمان باشد!
و در شهر موشهای 2 کار چطور پیش رفت؟
در پروژه شهرموشها وقتی مطالعات اولیه را شروع کردم، به دوستان تولید و خانم برومند گفتم در قصهای که برای شهرموشهای ۲ نوشته شده، ما با شهری مواجه هستیم که خیابان، خانه، رستوران، بیمارستان، شهربانی و ... دارد و مجموعه آنها را اگر بخواهیم در ابعاد موشها بسازیم به یک طول و عرض سی، چهل متری و یک ارتفاع 10متری نیاز داریم، این یعنی یک سولهی معمولی با دهنه سی متری. از آنها خواستم چنین مکانی را بیابند تا کارمان را شروع کنیم. اواخر سال ۹۱ بود که اتودهایم را آغاز کردم و در اواخر فروردین ماه طرحهای اولیه حاضر شده بود و در تیر ماه تیم تولید توانست سولهای را در پارک ولایت که همان محل سابق فرودگاه قلعه مرغی است، پیدا کند. این سوله در حقیقت یک آشیانه هواپیما بود. دهنه سوله خیلی مناسب بود ولی ارتفاع آن کم بود. به هر صورت ما خودمان را وفق دادیم. من براساس طول و عرض این سوله طراحی را منتقل کردم و ساخت و سازمان را شروع کردیم.
فقط در یک سوله کار کردید؟
در پارک ولایت شش، هفت آشیانه دیگر هم وجود داشت. دکور اصلی که درواقع نمای عمومی شهر را با تمام مظاهر شهری نشان میدهد ، در سوله ای به ابعاد ۳۰ در ۴۰ متر و ارتفاع ۷ متر احداث کردیم. شهری است با تمام جزییات لازم: رودخانه، پل، خیابان و فضاهای مختلف شهری. از سوی دیگر یک سری نماهای داخلی داشتیم مانند داخلی رستوران، داخلی خانه کپل، داخلی مدرسه، داخلی خانه شخصیتی به نام کورالموش که دالان غارمانندی است. همه اینها برای من یک تجربه نو بود، چراکه من تا قبل از شهرموشها تجربه ساخت دکور کار عروسکی زنده را نداشتم، همانطور که گفتم پیش از آن دکور کار عروسکی انیمیشن را تجربه کرده بودم. در مواجه با این پروژه واقعاً دیدم که چقدر کار دشواری است، چون به اندازه سه برابر و نیم اندازه هر عروسک باید جا برای عروسکگردانها پیشبینی بکنیم. شاید از نظر تئوری کار راحتی به نظر بیاید ولی از نظر عملی خیلی محاسبات جدیدی را باید وارد کار میکردم؛ عروسکگردانها باید جایشان امن باشد، راحت باشند، مسلط باشند، در مسیر حرکت عروسک به راحتی حرکت کنند تا حرکات و احساسات خودشان را به راحتی توسط دستشان منتقل کنند و این یکی از آن کارهایی بود که مرا بهشدت درگیر کرد. میفهمیدم که چه کار باید انجام بدهم ولی در مرحله اجرا با مشکلات فراوانی روبرو بودم. قرار بود دوستانی که پیش از این تجربههایی در این زمینه داشتند بیایند و کمک کنند ولی این دوستان به دلیل مشغلههای فراوان واقعاً اطلاعات زیادی در اختیار من نمیگذاشتند. هرچند که خانم برومند چندین و چند بار تأکید کردند که این دوستان بیایند و کمک کنند و من هم تنها میخواستم روزی یکی دو ساعت وقت بگذارند ولی واقعاً تا دو هفته منتظر آنها میشدم و ناچار بودم که کار را جلو ببرم ولی یک جاهایی که ابهام داشتم را معطل نگه میداشتم. طبیعتاً در هنگام فیلمبرداری با مشکلات مواجه میشدم و درمییافتم که اگر اینجا به شکل دیگری کار میکردم بهتر بود. بعضی وقتها فرصت میشد سر صحنه به اصلاح دکور بپردازم ولی بعضی وقتها نمیشد و این به کار لطمه میزد. در بحث نورپردازی خیلی تلاش کردم که به دوستان کمک کنم. در ابتدای پروژه هیچ ذهنیتی درباره شیوه نورپردازی وجود نداشت، پیشنهاد کردم مثل بقیه سولهها برای نصب نورها پلهایی روی سقف زده شود تا گروه نور بتواند تجهیزات خود را نصب کند و کار نورپردازی را به خوبی انجام دهد. چیزی شبیه استودیوها. در این کار یک تیم ورزیده که بارها با من کار کرده بودند، در کنارم بودند و خانم حکمت تهیهکننده فیلم در این موضوع خیلی دست من را باز گذاشت، چون میدید و درک میکرد چه اتفاق بینظیری در حال وقوع است. واقعاً باید بگویم کمک و پشتیبانی ایشان تأثیر بسزایی در انجام کار پیچیده ما داشت. برای نورپردازی چهار خط طولی و سه خط عرضی پل را در ارتفاعهای ۱۲ متری و ۹ متری آماده کردم تا گروه نورپردازی با فراغ بال بتواند تجهیزات خود را نصب کنند. با توجه به اینکه حجم دکور بسیار وسیع بود، حجم کار نورپردازی نیز بسیار گسترده بود. برای پروژه حضرت محمد (ص) ابزاری برای آقای استرارو مدیر فیلمبرداری وارد ایران شد به نام تکنوکرین که من از ابتدا به خانم برومند تأکید کردم برای فیلمبرداری در این دکور قطعاً به این وسیله احتیاج دارید. این وسیله دوربینی است که با کنترل از راه دور هدایت میشود و در هر موقعیتی میتواند به راحتی وارد دکور شود. چون به هیچ وجه ورود دوربین به دکور به سادگی امکانپذیر نبود. خوشبختانه با پیگیریهای خانم حکمت، توانستیم این تکنوکرین را کرایه کنیم و این ابزار خیلی کمک کرد که ما پلانهای بسیار جذابی داشته باشیم. تکنوکرین تا ارتفاع ۹ متر بالا میرفت و به راحتی وارد دکور میشد. کاوه شاهمحمدلو، مدیر فیلمبرداری پروژه که برای اولین بار با این تکنولوژی کار میکرد به راحتی پشت مونیتور می نشست و کنترل فوکوس و حرکات این وسیله را در اختیار داشت.
در آغاز فیلمبرداری پروژه شهرموشها عنوان شده بود که قرار است این دکورها بعد از پایان فیلمبرداری برچیده نشوند تا بتوان استفادههای دیگری از آن کرد. این مساله به چه ترتیب پیگیری شد؟
این هم از همان ایدهآلهایی است که قبلاً دربارهاش صحبت کردیم. وقتی طرحهای اولیه درآمد، نه خانم برومند و نه خانم حکمت متوجه طول و عرضی که من راجع به آن صحبت میکردم نبودند. طبیعی است که روی کاغذ درک دیگری وجود دارد ولی وقتی که حجم جلو میآید، دیدند که با چه دکور بزرگ و وسیعی مواجه هستند، اینجا بود که ایدهآلها دوباره جان گرفت و عنوان شد که میرویم برای شهرموشها ۳ و این دکور را نگه میداریم. من خیلی خوشحال میشوم که این اتفاق بیفتد.
به نظر میآید این دکور جذابیتهایی دارد که برای بازدید عموم هم قابل استفاده است، مشابه همان چیزی که در استودیوهای هالیوود میبینیم که بعضی از دکورها را نگهداری میکنند و همان هم محل درآمدی است برای کل پروژه.
این بحث هم مطرح شده بود ولی من توصیههای فنیام را کردم که اگر قرار است اینجا محلی بشود برای بازدید بچهها و نوجوانانی که فیلم را دیدهاند و حالا میخواهند بیایند و شهر موشها را از نزدیک ببیند، به تغییرات و پیشبینیهایی در دکور نیاز است که بتواند بازدید کننده را به محدودههایی از دکور نزدیک کند. الان دکور به گونهای است که برای کارهای فنی فیلمبرداری سطحبندی شده است و برای بازدید عمومی نیاز است که تغییراتی صورت بگیرد و مسیری برای حرکت بازدیدکنندگان در نظر بگیریم. برای آن مسیر باید زیرسازیهایی انجام شود، همچنین با توجه به ارتفاعی که بعضی از قسمتهای دکور دارد، نیاز مبرم به نرده کشی وجود دارد. در کنار این موارد باید به یک سری فعالیتهای "موشانه" در داخل دکور اندیشید، مثلآ عروسکها و ماشینهایی در حرکت باشند. همه اینها به برنامهریزی و مدیریت دیگری نیاز دارد. به هرحال هم بحث ایجاد امکان بازدید عمومی و همچنین بحث ساخت فیلم شهرموشها ۳ مطرح است.
بهراحتی میتوان او را آقای جزییات لقب داد. از کوچکترین آکساسوار گرفته تا بزرگترین سازهها برایش مهم است. اینکه جای عروسکگردان زیر دکور «شهر موشها» چه ابعاد و ویژگیهایی باید داشته باشد تا اینکه باید برای سازههای دکور فیلم حضرتمحمد(ص) مسیل عبور سیلابهای فصلی را در نظر گرفت، دغدغههای محسن شاهابراهیمی یا همان آقای جزییات است. در این گفتوگو امیر اثبانی طراح بسیاری از پروژههای بزرگ سینمای ایران و عضو هیاتمدیره خانه سینما با همکار قدیمی خود محسن شاهابراهیمی درباره فعالیتهایش و اهمیت ساخت شهرکهای سینمایی صحبت کرده است.
امیر اثباتی: تو در ایتالیا تحصیل کردهای؛ کشوری که در حدود جنگ جهانی اول تولیدات سینمایی بزرگ تاریخی در آن ساخته شد و حتی هالیوود را تحت تاثیر قرار داد و هنوز هم برای تولید آثار تاریخی به شهرک سینمایی معروف رم یعنی چینه چیتا مراجعه می شود. با توجه به تحصیلت در این سطح از کیفیت طراحی صحنه، کمی درباره تجربههای حضور در آن فضا و همچنین درباره ابعاد زیرساختها و تجهیزات طراحی صحنه در کشور ایتالیا صحبت کن.
محسن شاهابراهیمی: من سال ۱۹۷۶ به ایتالیا رفتم و وارد آکادمی شدم. البته باید بگویم قبل از عزیمت به ایتالیا آشناییهایی با مساله دکور در زمینه تئاتر داشتم. در خوزستان زندگی میکردم و فعالیت تئاتری من آنجا بود. همه کارها را هم خود اعضای گروه تئاتر انجام میدادند، از دوخت و دوز گرفته تا ساخت و ساز و نصب دکورها. این تجربهها را هم از استادان قبلیمون که در تئاتر آنجا فعالیت میکردند، به شکل تجربی آموخته بودیم. من با این زمینهها به ایتالیا سفر کردم و وارد آکادمی شهر فلورانس شدم که بنیانگذارش میکلآنژ بود. برای ورود به آکادمی باید امتحان میدادم. امتحان ورودی به این صورت بود که به مدت یک هفته مجموعهای از امکانات را در اختیار داوطلبین قرار میدادند، در این هفته هر داوطلب باید هرآنچه در چنته داشت را با آن امکانات ارایه میکرد. تقریباً ۳۰۰ نفر قصد ورود به آکادمی را داشتند که فقط ۱۷ یا ۱۸ نفر در نهایت پذیرفته میشدند. من مشکل زبان داشتم و یکی دو روز اول خیلی گیج بودم و نمیدانستم دقیقاً باید چه کار کنم. خوشبختانه روز سوم به کمک یکی از دوستان متوجه شدم که باید کاری در زمینه نمایش عروسکی ارایه بدهیم. من چهار روز وقت داشتم ولی با توجه به تجربیات گذشتهام موفق شدم کاری را ارایه بدهم که مورد قبول آکادمی قرار گرفت و وارد آکادمی شدم. آکادمی در کنار درسهای تئوری توجه ویژهای به فعالیتهای عملی داشت. در کلاسهای عملی تقریباً همه تکنیکها و کارکرد همه مواد و مصالح را به ما میآموختند، همچنین تاریخ معماری و عملکرد آن در صحنه را به شکل جدی آموزش میدادند. دوره تحصیلی چهارساله ما به این شکل بود که یکسال به طراحی صحنه در تئاتر، یک سال تلویزیون و دو سال به دکور برای سینِما اختصاص داشت. در طول مدت آموزش ما را سر پروژههای مختلف هم میبردند و این رفتنها و دیدنها خیلی خیلی به من کمک کرد که روشها و عملکردها را از نزدیک ببینم و در نهایت طی شش ماه آخر حضورم در ایتالیا در تئاتر پرگولا که یکی از سالنهای معتبر تئاتر فلورانس هست شروع به کار کردم.
وقتی به ایران بازگشتی در تلویزیون و سینِما مشغول به کار شدی؛ اولین کاری که تو را به شکل جدی با مساله ساخت دکور برای فیلمهای سینمای ایران مواجه کرد، کدام پروژه بود؟
اتفاقاً باید بگویم که اولین کار حرفهایم ساخت و ساز دکور بود، البته در ابعاد کوچک! مجموعه عروسکی «کار و اندیشه » اگر خاطرت باشد، اولین تجربه حرفهای من پس از بازگشت به ایران بود. این کار مستلزم ساخت دکور در مقیاس مینیاتوری بود ولی بسیار فنی و پیچیده. یادم میآید آقای رازانی برای ساخت دکور و آکساسوار به طراح نیاز داشتند که من توسط یکی از دوستان به ایشان معرفی شدم و تا آخرین قسمت سریال که فکر میکنم، قسمت دوازدهم بود، من لحظه به لحظه حضور داشتم و در کنار کار دکور، خیلی از کارهایی را که مربوط به انیمیشن عروسکی میشد با ایشان دونفری پیش بردیم و تمام کردیم. خارج از کار عروسکی، اولین کاری که من درگیر آن شدم، پرستار شب، کار آقای نجفی بود. در آن کار قرار بود من یک صحنه سوررئالی را درست کنم که برای انجام آن به دکورهای سریال سربداران رفتیم. قرار بود ما در محل میدان باشتین آن صحنه را بسازیم. . در انجام آن پروژه من با یکی از قدیمیترین دکورسازهای ایران یعنی استاد صالح پناهی آشنا شدم. درواقع این اولین تجربه من در حوزه سینِما بود.
تجربه مختار که بعد از این کار با آن درگیر بودی، کاملاً متفاوت بود. کمی درباره این پروژه توضیح بده. چگونه شروع شد، چه چشماندازهایی داشتی و با چه مشکلاتی مواجه شدی؟
مختار شاید نقطه عطفی بود در تحقق تعریف و موقعیت یک پروداکشن دیزاینر یا همان مدیر طراحی در ایران. تمام جزییات این مسوولیت را پیش از پروژه مختار به شکل تئوری میشناختم؛ این که چطور تیمهای مختلف برای یک کار بزرگ چیده شود. مجموعه تجربههای گذشته من مثلا در مسیر تندباد که پروژه بسیار بزرگی بود و همچنین کار مشترکی که به آن اشاره کردی، به من یاد داد چطور میتوان به تهیهکنندگان یادآوری کنم که برای رسیدن به نتیجه مطلوب در طراحی و ساخت دکورهای عظیم به یک استانداردی از نیروی انسانی و سازماندهی کار نیاز است. این اتفاق خوشبختانه در مختار با توجه به تجاربی که من با داوود میرباقری داشتم و ایشان هم متوجه اهمیت این مساله بود،همچنین اعتماد آقای فلاح- تهیهکننده- زمینه را برای انجام پروژه به این شکل فراهم کرد. در پروژه های قبلی این سیستم روی دوش تنها ۲ یا ۳ نفر بود. اما در مختار ۸ کارگاه را علاوه بر کارگاه های معمول یعنی بنایی، نجاری و آهنگری راهاندازی کردم؛ کارگاههای چرم، مدل سازی، قالبگیری، کهنهکاری، خشتزنی، پارچه، فولاد و هرچیزی که لازمه انجام یک پروژه تاریخی است. ملزوماتی که نمیتوان آنها را در بازار تهیه کرد و همه جزییات از ساخت کوچکترین آکسسوآر تا اجرای بزرگترین سازهها به مدت زمان طولانی، کار فیزیکی و فکری نیاز دارد تا شکل و فرم و رنگ مناسب را پیدا کند و در صحنه قرار بگیرد. این اتفاق در مختار با نیروهایی که ترکیبی از نیروهای با تجربه و جوان بودند اتفاق افتاد. حدود ۱۲۰ نیروی جوان در یک سال اول این پروژه آموزش دیدند و بعد از یکسال یک تیم بزرگ و قدرتمند و توانا داشتیم، به شکلی که در هر کارگاه 10 تا پانزده نفر مشغول بودند. مضاف بر اینکه به صورت موازی در بخش مدیریت صحنه هم پیشرفتهای چشمگیری داشتیم. در این بخش طراح لباس، طراح صحنه، طراح آکسسوآر زیر نظر من کارها را پیش میبردند و خوشبختانه وقت کافی هم داشتیم و همه کارها به نحو احسن انجام شد.
کوششی که در مختار کردی تا استاندارد حرفه طراحی را در خدمت فیلم ارتقا ببخشی و آن را به استانداردهای بینالمللی نزدیک کنی، در کار بعدی تو یعنی در پروژه حضرت محمد(ص) ادامه پیدا کرد. درباره نقش خودت در آن پروژه و همچنین تجربهای که با گروه بینالمللی تولید آن فیلم داشتی، توضیح بده. چه دستآوردهایی داشت و چه تفاوتهایی با پروژه مختار؟
در اواخر کار پروژه مختار، آقای مجیدی و آقای میرکریمی برای بازدید به محل فیلمبرداری آمدند. در یک تور نیم ساعته تمام جزییات را از لباسها، کارگاهها و... به آنها نشان دادم. در طول این تور کوتاه در دکور مختار به قول معروف حال این دوستان خوب شد که چنین اتفاقی در سینمای ایران روی داده است. این اولین دیدار نزدیک من بود با این دو بزرگوار. چند سال بعد آقای مجیدی با من تماس گرفتند و مرا برای جلسهای به دفتر خودشان دعوت کردند. در آن جلسه برای اولین بار درباره پروژه حضرت محمد (ص) با من صحبت کردند و گفتند که قصد دارند یک سری تجارب خاص را که تاکنون به دلیل محدودیتهایی امکانپذیر نبوده عملی کنند و برای این منظور میخواهند عوامل بینالمللی را بهکار گیرند. من خیلی خوشحال شدم و از تصمیم ایشان استقبال کردم. پرسیدند از اینکه قرار است از عوامل خارجی استفاده شود، دلخور نیستی؟ و من گفتم به دلیل آنکه این فرصت مناسبی است تا از تجربههای آنها برای سینِما ایران استفاده کنیم، خیلی هم استقبال میکنم. آقای مجیدی از این برخورد من خیلی خوشحال شد و قرار شد از میان فهرست نامهای طراحان معتبر جهان انتخابهایی صورت بگیرد که هرکدام به دلایلی نیامدند تا اینکه قرعه فال به نام آقای کرکا افتاد. ایشان وقتی به ایران آمدند مثل خیلی از سینماگران فرنگی هیچ شناختی از سینمای ایران نداشتند. ایشان البته تجربههایی در قزاقستان و تاجیکستان داشتند و به همین دلیل تصورشان از سینمای ایران چیزی شبیه به آن کشورها بود. در مدتی که ایشان اینجا بودند، من به موزه سینِما بردمشان و شهرکهای غزالی و مختار را نشانشان دادم. ایشان قرار بود سه یا چهار طراح صحنه را با خود بیاورد که زیر نظرش کار بکنند ولی با دیدن توانمندی ما تصمیمشان عوض شد و فقط دو نفر طراح را به ایران دعوت کردند . در این مرحله نقش من در این پروژه بیشتر هماهنگکننده اجرایی گروه های طراحی بود. بعد از یکی، دو ماه من هم به عنوان یکی از طراحان در تیم آقای کرکا قرار گرفتم و باگذشت زمان و نهایی شدن طرحها به این نتیجه رسیدیم که لازم است از چند طراح دیگر هم دعوت کنیم. من با خود تو و آقای رامینفر تماس گرفتم که به دلیل مشغلههایی که داشتید، موفق به همکاری نشدیم، در ادامه با آقایان قدیریان و آدینهزاده و نژادایمانی کار را ادامه دادیم. هر کدام از این دوستان بخشهایی از دکور را کار کردند. آقای کرکا و همکارانشان تقریبا در نیمههای پروژه بود که خداحافظی کردند و از آن به بعد عملا مسوولیت کارهای طراحی در زمان فیلمبرداری بر عهده من بود، مضاف بر این طراح لباس، آقای مایکل اوکانر، پس از چهارماه کار صرفا لباسهای دهکده ماهیگیری را تحویل دادند و به دلیل بیماری نتوانستند کل کار را جمع کنند و تیم را ترک کردند. بعد از یک ماه از رفتن ایشان از من خواسته شد تا مسوولیت طراحی لباس را هم به عهده بگیرم.
نکتهای که در پروژه حضرت محمد (ص) خیلی حایز اهمیت است، عدم تکرار اشتباه بزرگ پروژه مختار بود. تمام دکورهای پروژه محمد (ص) بهگونهای اجرا شد که بتوان آنها را حفظ کرد. درست است؟
خوشبختانه در این کار برای اولین بار یک تیم مهندسی در کنار گروه طراحی قرار گرفت، هرچند که این همکاری خیلی هم راحت نبود و آقای کرکا زیر بار نمیرفت و میگفت ما با مهندسها کاری نداریم، آن ها باید بیمارستان و هتل بسازند، در حالی که ما دکور میسازیم! من توضیح میدادم که قرار است اینجا شهرکی بسازیم که در آینده هم مورد استفاده قرار گیرد. میگفت که این مسایل در محدوده مسوولیتهای ما نیست و من میگفتم درست میگویید ولی این مساله جزو نیازهای سینمای ایران است و به این ترتیب جزو مسوولیتهای من به شمار میآید. کلنجارهای این چنینی ما تا یکی، دو ماه ادامه داشت تا نهایتا کرکا من را آزاد گذاشت. به این ترتیب زیرساختهای لازم برای احداث شهرک سینمایی ایجاد شد و اکنون میتواند در اختیار پروژههای سینمایی قرار بگیرد. اینکه عنوان میشود این پروژه بسیار سنگین بوده، به این علت بوده که به جرات میتوان گفت که پنجاه درصد آن هزینه احداث زیرساختها شد. ما کانالهای زیرگذر سیلاب درست کردیم، زیر تمام دکور مکه و مدینه کانالهایی تعبیه شده که در صورت جاری شدن سیلابهای فصلی، هیچ آسیبی به دکور وارد نمیشود. بالغ بر ۲۰ ترانسفورماتور بسیار قوی در دل شهرک در نظر گرفته شده که یک شبکه برق بسیار قدرتمند را ایجاد میکند و ما به هیچ وجه افت برق نخواهیم داشت.
در همین پروژه شاهد بودیم که به دلیل نبودن امکانات و زیرساختهای جدی و ضروری برای احداث شهرکهای سینمایی در ایران، شما برخی از پلاتوها را در یک کارخانه متروکه بنا کردید، مکانی که به هیچ وجه برای یک پلاتو تجهیز نشده بود و مناسب نبود و شما به ناچار از آن استفاده کردید. این شیوه که از یک کارخانه متروکه و یا یک سوله بلااستفاده به جای یک پلاتوی استاندارد کار بکنیم، به نظر میرسد که به یکی از روشهای رایج کار ما تبدیل شده و پروژه شهرموشها هم همین راهحل را در پیش گرفت. در مورد این مساله توضیح میدهی؟
ما پلاتوی مدرن و استاندارد امروزی در ایران نداریم. واقعیت این است که مدرنترین پلاتوهای ما شاید استودیوهای تلویزیون باشد. استودیوهای سینمایی ما هم خیلی قدیمی هستند و خیلیهایشان از بین رفتهاند، مثلا استودیو گلستان برای کارهای کوچک شاید جوابگو باشد اما اگر دکور کمی ابعاد وسیعی پیدا کند، دچار محدودیت خواهیم بود. این تجربه در سوله کار کردن را نمیدانم در کدام پروژه ها اتفاق افتاده ولی من برای اولین بار برای مسابقه رازسیب در یک سوله کار کردم، البته پیش از من مجید میرفخرایی یکی، دو کار را در سوله انجام داده بود. وقتی به جایی که تجهیزات حداقلی آن یعنی اکوستیک، تهویه، سرمایش و گرمایش باید مهیا باشد، وجود ندارد ناچاریم جایی را انتخاب کنیم که فقط یک سقف بالای سرمان باشد!
و در شهر موشهای 2 کار چطور پیش رفت؟
در پروژه شهرموشها وقتی مطالعات اولیه را شروع کردم، به دوستان تولید و خانم برومند گفتم در قصهای که برای شهرموشهای ۲ نوشته شده، ما با شهری مواجه هستیم که خیابان، خانه، رستوران، بیمارستان، شهربانی و ... دارد و مجموعه آنها را اگر بخواهیم در ابعاد موشها بسازیم به یک طول و عرض سی، چهل متری و یک ارتفاع 10متری نیاز داریم، این یعنی یک سولهی معمولی با دهنه سی متری. از آنها خواستم چنین مکانی را بیابند تا کارمان را شروع کنیم. اواخر سال ۹۱ بود که اتودهایم را آغاز کردم و در اواخر فروردین ماه طرحهای اولیه حاضر شده بود و در تیر ماه تیم تولید توانست سولهای را در پارک ولایت که همان محل سابق فرودگاه قلعه مرغی است، پیدا کند. این سوله در حقیقت یک آشیانه هواپیما بود. دهنه سوله خیلی مناسب بود ولی ارتفاع آن کم بود. به هر صورت ما خودمان را وفق دادیم. من براساس طول و عرض این سوله طراحی را منتقل کردم و ساخت و سازمان را شروع کردیم.
فقط در یک سوله کار کردید؟
در پارک ولایت شش، هفت آشیانه دیگر هم وجود داشت. دکور اصلی که درواقع نمای عمومی شهر را با تمام مظاهر شهری نشان میدهد ، در سوله ای به ابعاد ۳۰ در ۴۰ متر و ارتفاع ۷ متر احداث کردیم. شهری است با تمام جزییات لازم: رودخانه، پل، خیابان و فضاهای مختلف شهری. از سوی دیگر یک سری نماهای داخلی داشتیم مانند داخلی رستوران، داخلی خانه کپل، داخلی مدرسه، داخلی خانه شخصیتی به نام کورالموش که دالان غارمانندی است. همه اینها برای من یک تجربه نو بود، چراکه من تا قبل از شهرموشها تجربه ساخت دکور کار عروسکی زنده را نداشتم، همانطور که گفتم پیش از آن دکور کار عروسکی انیمیشن را تجربه کرده بودم. در مواجه با این پروژه واقعاً دیدم که چقدر کار دشواری است، چون به اندازه سه برابر و نیم اندازه هر عروسک باید جا برای عروسکگردانها پیشبینی بکنیم. شاید از نظر تئوری کار راحتی به نظر بیاید ولی از نظر عملی خیلی محاسبات جدیدی را باید وارد کار میکردم؛ عروسکگردانها باید جایشان امن باشد، راحت باشند، مسلط باشند، در مسیر حرکت عروسک به راحتی حرکت کنند تا حرکات و احساسات خودشان را به راحتی توسط دستشان منتقل کنند و این یکی از آن کارهایی بود که مرا بهشدت درگیر کرد. میفهمیدم که چه کار باید انجام بدهم ولی در مرحله اجرا با مشکلات فراوانی روبرو بودم. قرار بود دوستانی که پیش از این تجربههایی در این زمینه داشتند بیایند و کمک کنند ولی این دوستان به دلیل مشغلههای فراوان واقعاً اطلاعات زیادی در اختیار من نمیگذاشتند. هرچند که خانم برومند چندین و چند بار تأکید کردند که این دوستان بیایند و کمک کنند و من هم تنها میخواستم روزی یکی دو ساعت وقت بگذارند ولی واقعاً تا دو هفته منتظر آنها میشدم و ناچار بودم که کار را جلو ببرم ولی یک جاهایی که ابهام داشتم را معطل نگه میداشتم. طبیعتاً در هنگام فیلمبرداری با مشکلات مواجه میشدم و درمییافتم که اگر اینجا به شکل دیگری کار میکردم بهتر بود. بعضی وقتها فرصت میشد سر صحنه به اصلاح دکور بپردازم ولی بعضی وقتها نمیشد و این به کار لطمه میزد. در بحث نورپردازی خیلی تلاش کردم که به دوستان کمک کنم. در ابتدای پروژه هیچ ذهنیتی درباره شیوه نورپردازی وجود نداشت، پیشنهاد کردم مثل بقیه سولهها برای نصب نورها پلهایی روی سقف زده شود تا گروه نور بتواند تجهیزات خود را نصب کند و کار نورپردازی را به خوبی انجام دهد. چیزی شبیه استودیوها. در این کار یک تیم ورزیده که بارها با من کار کرده بودند، در کنارم بودند و خانم حکمت تهیهکننده فیلم در این موضوع خیلی دست من را باز گذاشت، چون میدید و درک میکرد چه اتفاق بینظیری در حال وقوع است. واقعاً باید بگویم کمک و پشتیبانی ایشان تأثیر بسزایی در انجام کار پیچیده ما داشت. برای نورپردازی چهار خط طولی و سه خط عرضی پل را در ارتفاعهای ۱۲ متری و ۹ متری آماده کردم تا گروه نورپردازی با فراغ بال بتواند تجهیزات خود را نصب کنند. با توجه به اینکه حجم دکور بسیار وسیع بود، حجم کار نورپردازی نیز بسیار گسترده بود. برای پروژه حضرت محمد (ص) ابزاری برای آقای استرارو مدیر فیلمبرداری وارد ایران شد به نام تکنوکرین که من از ابتدا به خانم برومند تأکید کردم برای فیلمبرداری در این دکور قطعاً به این وسیله احتیاج دارید. این وسیله دوربینی است که با کنترل از راه دور هدایت میشود و در هر موقعیتی میتواند به راحتی وارد دکور شود. چون به هیچ وجه ورود دوربین به دکور به سادگی امکانپذیر نبود. خوشبختانه با پیگیریهای خانم حکمت، توانستیم این تکنوکرین را کرایه کنیم و این ابزار خیلی کمک کرد که ما پلانهای بسیار جذابی داشته باشیم. تکنوکرین تا ارتفاع ۹ متر بالا میرفت و به راحتی وارد دکور میشد. کاوه شاهمحمدلو، مدیر فیلمبرداری پروژه که برای اولین بار با این تکنولوژی کار میکرد به راحتی پشت مونیتور می نشست و کنترل فوکوس و حرکات این وسیله را در اختیار داشت.
در آغاز فیلمبرداری پروژه شهرموشها عنوان شده بود که قرار است این دکورها بعد از پایان فیلمبرداری برچیده نشوند تا بتوان استفادههای دیگری از آن کرد. این مساله به چه ترتیب پیگیری شد؟
این هم از همان ایدهآلهایی است که قبلاً دربارهاش صحبت کردیم. وقتی طرحهای اولیه درآمد، نه خانم برومند و نه خانم حکمت متوجه طول و عرضی که من راجع به آن صحبت میکردم نبودند. طبیعی است که روی کاغذ درک دیگری وجود دارد ولی وقتی که حجم جلو میآید، دیدند که با چه دکور بزرگ و وسیعی مواجه هستند، اینجا بود که ایدهآلها دوباره جان گرفت و عنوان شد که میرویم برای شهرموشها ۳ و این دکور را نگه میداریم. من خیلی خوشحال میشوم که این اتفاق بیفتد.
به نظر میآید این دکور جذابیتهایی دارد که برای بازدید عموم هم قابل استفاده است، مشابه همان چیزی که در استودیوهای هالیوود میبینیم که بعضی از دکورها را نگهداری میکنند و همان هم محل درآمدی است برای کل پروژه.
این بحث هم مطرح شده بود ولی من توصیههای فنیام را کردم که اگر قرار است اینجا محلی بشود برای بازدید بچهها و نوجوانانی که فیلم را دیدهاند و حالا میخواهند بیایند و شهر موشها را از نزدیک ببیند، به تغییرات و پیشبینیهایی در دکور نیاز است که بتواند بازدید کننده را به محدودههایی از دکور نزدیک کند. الان دکور به گونهای است که برای کارهای فنی فیلمبرداری سطحبندی شده است و برای بازدید عمومی نیاز است که تغییراتی صورت بگیرد و مسیری برای حرکت بازدیدکنندگان در نظر بگیریم. برای آن مسیر باید زیرسازیهایی انجام شود، همچنین با توجه به ارتفاعی که بعضی از قسمتهای دکور دارد، نیاز مبرم به نرده کشی وجود دارد. در کنار این موارد باید به یک سری فعالیتهای "موشانه" در داخل دکور اندیشید، مثلآ عروسکها و ماشینهایی در حرکت باشند. همه اینها به برنامهریزی و مدیریت دیگری نیاز دارد. به هرحال هم بحث ایجاد امکان بازدید عمومی و همچنین بحث ساخت فیلم شهرموشها ۳ مطرح است.
امیر اثباتی: تو در ایتالیا تحصیل کردهای؛ کشوری که در حدود جنگ جهانی اول تولیدات سینمایی بزرگ تاریخی در آن ساخته شد و حتی هالیوود را تحت تاثیر قرار داد و هنوز هم برای تولید آثار تاریخی به شهرک سینمایی معروف رم یعنی چینه چیتا مراجعه می شود. با توجه به تحصیلت در این سطح از کیفیت طراحی صحنه، کمی درباره تجربههای حضور در آن فضا و همچنین درباره ابعاد زیرساختها و تجهیزات طراحی صحنه در کشور ایتالیا صحبت کن.
محسن شاهابراهیمی: من سال ۱۹۷۶ به ایتالیا رفتم و وارد آکادمی شدم. البته باید بگویم قبل از عزیمت به ایتالیا آشناییهایی با مساله دکور در زمینه تئاتر داشتم. در خوزستان زندگی میکردم و فعالیت تئاتری من آنجا بود. همه کارها را هم خود اعضای گروه تئاتر انجام میدادند، از دوخت و دوز گرفته تا ساخت و ساز و نصب دکورها. این تجربهها را هم از استادان قبلیمون که در تئاتر آنجا فعالیت میکردند، به شکل تجربی آموخته بودیم. من با این زمینهها به ایتالیا سفر کردم و وارد آکادمی شهر فلورانس شدم که بنیانگذارش میکلآنژ بود. برای ورود به آکادمی باید امتحان میدادم. امتحان ورودی به این صورت بود که به مدت یک هفته مجموعهای از امکانات را در اختیار داوطلبین قرار میدادند، در این هفته هر داوطلب باید هرآنچه در چنته داشت را با آن امکانات ارایه میکرد. تقریباً ۳۰۰ نفر قصد ورود به آکادمی را داشتند که فقط ۱۷ یا ۱۸ نفر در نهایت پذیرفته میشدند. من مشکل زبان داشتم و یکی دو روز اول خیلی گیج بودم و نمیدانستم دقیقاً باید چه کار کنم. خوشبختانه روز سوم به کمک یکی از دوستان متوجه شدم که باید کاری در زمینه نمایش عروسکی ارایه بدهیم. من چهار روز وقت داشتم ولی با توجه به تجربیات گذشتهام موفق شدم کاری را ارایه بدهم که مورد قبول آکادمی قرار گرفت و وارد آکادمی شدم. آکادمی در کنار درسهای تئوری توجه ویژهای به فعالیتهای عملی داشت. در کلاسهای عملی تقریباً همه تکنیکها و کارکرد همه مواد و مصالح را به ما میآموختند، همچنین تاریخ معماری و عملکرد آن در صحنه را به شکل جدی آموزش میدادند. دوره تحصیلی چهارساله ما به این شکل بود که یکسال به طراحی صحنه در تئاتر، یک سال تلویزیون و دو سال به دکور برای سینِما اختصاص داشت. در طول مدت آموزش ما را سر پروژههای مختلف هم میبردند و این رفتنها و دیدنها خیلی خیلی به من کمک کرد که روشها و عملکردها را از نزدیک ببینم و در نهایت طی شش ماه آخر حضورم در ایتالیا در تئاتر پرگولا که یکی از سالنهای معتبر تئاتر فلورانس هست شروع به کار کردم.
وقتی به ایران بازگشتی در تلویزیون و سینِما مشغول به کار شدی؛ اولین کاری که تو را به شکل جدی با مساله ساخت دکور برای فیلمهای سینمای ایران مواجه کرد، کدام پروژه بود؟
اتفاقاً باید بگویم که اولین کار حرفهایم ساخت و ساز دکور بود، البته در ابعاد کوچک! مجموعه عروسکی «کار و اندیشه » اگر خاطرت باشد، اولین تجربه حرفهای من پس از بازگشت به ایران بود. این کار مستلزم ساخت دکور در مقیاس مینیاتوری بود ولی بسیار فنی و پیچیده. یادم میآید آقای رازانی برای ساخت دکور و آکساسوار به طراح نیاز داشتند که من توسط یکی از دوستان به ایشان معرفی شدم و تا آخرین قسمت سریال که فکر میکنم، قسمت دوازدهم بود، من لحظه به لحظه حضور داشتم و در کنار کار دکور، خیلی از کارهایی را که مربوط به انیمیشن عروسکی میشد با ایشان دونفری پیش بردیم و تمام کردیم. خارج از کار عروسکی، اولین کاری که من درگیر آن شدم، پرستار شب، کار آقای نجفی بود. در آن کار قرار بود من یک صحنه سوررئالی را درست کنم که برای انجام آن به دکورهای سریال سربداران رفتیم. قرار بود ما در محل میدان باشتین آن صحنه را بسازیم. . در انجام آن پروژه من با یکی از قدیمیترین دکورسازهای ایران یعنی استاد صالح پناهی آشنا شدم. درواقع این اولین تجربه من در حوزه سینِما بود.
تجربه مختار که بعد از این کار با آن درگیر بودی، کاملاً متفاوت بود. کمی درباره این پروژه توضیح بده. چگونه شروع شد، چه چشماندازهایی داشتی و با چه مشکلاتی مواجه شدی؟
مختار شاید نقطه عطفی بود در تحقق تعریف و موقعیت یک پروداکشن دیزاینر یا همان مدیر طراحی در ایران. تمام جزییات این مسوولیت را پیش از پروژه مختار به شکل تئوری میشناختم؛ این که چطور تیمهای مختلف برای یک کار بزرگ چیده شود. مجموعه تجربههای گذشته من مثلا در مسیر تندباد که پروژه بسیار بزرگی بود و همچنین کار مشترکی که به آن اشاره کردی، به من یاد داد چطور میتوان به تهیهکنندگان یادآوری کنم که برای رسیدن به نتیجه مطلوب در طراحی و ساخت دکورهای عظیم به یک استانداردی از نیروی انسانی و سازماندهی کار نیاز است. این اتفاق خوشبختانه در مختار با توجه به تجاربی که من با داوود میرباقری داشتم و ایشان هم متوجه اهمیت این مساله بود،همچنین اعتماد آقای فلاح- تهیهکننده- زمینه را برای انجام پروژه به این شکل فراهم کرد. در پروژه های قبلی این سیستم روی دوش تنها ۲ یا ۳ نفر بود. اما در مختار ۸ کارگاه را علاوه بر کارگاه های معمول یعنی بنایی، نجاری و آهنگری راهاندازی کردم؛ کارگاههای چرم، مدل سازی، قالبگیری، کهنهکاری، خشتزنی، پارچه، فولاد و هرچیزی که لازمه انجام یک پروژه تاریخی است. ملزوماتی که نمیتوان آنها را در بازار تهیه کرد و همه جزییات از ساخت کوچکترین آکسسوآر تا اجرای بزرگترین سازهها به مدت زمان طولانی، کار فیزیکی و فکری نیاز دارد تا شکل و فرم و رنگ مناسب را پیدا کند و در صحنه قرار بگیرد. این اتفاق در مختار با نیروهایی که ترکیبی از نیروهای با تجربه و جوان بودند اتفاق افتاد. حدود ۱۲۰ نیروی جوان در یک سال اول این پروژه آموزش دیدند و بعد از یکسال یک تیم بزرگ و قدرتمند و توانا داشتیم، به شکلی که در هر کارگاه 10 تا پانزده نفر مشغول بودند. مضاف بر اینکه به صورت موازی در بخش مدیریت صحنه هم پیشرفتهای چشمگیری داشتیم. در این بخش طراح لباس، طراح صحنه، طراح آکسسوآر زیر نظر من کارها را پیش میبردند و خوشبختانه وقت کافی هم داشتیم و همه کارها به نحو احسن انجام شد.
کوششی که در مختار کردی تا استاندارد حرفه طراحی را در خدمت فیلم ارتقا ببخشی و آن را به استانداردهای بینالمللی نزدیک کنی، در کار بعدی تو یعنی در پروژه حضرت محمد(ص) ادامه پیدا کرد. درباره نقش خودت در آن پروژه و همچنین تجربهای که با گروه بینالمللی تولید آن فیلم داشتی، توضیح بده. چه دستآوردهایی داشت و چه تفاوتهایی با پروژه مختار؟
در اواخر کار پروژه مختار، آقای مجیدی و آقای میرکریمی برای بازدید به محل فیلمبرداری آمدند. در یک تور نیم ساعته تمام جزییات را از لباسها، کارگاهها و... به آنها نشان دادم. در طول این تور کوتاه در دکور مختار به قول معروف حال این دوستان خوب شد که چنین اتفاقی در سینمای ایران روی داده است. این اولین دیدار نزدیک من بود با این دو بزرگوار. چند سال بعد آقای مجیدی با من تماس گرفتند و مرا برای جلسهای به دفتر خودشان دعوت کردند. در آن جلسه برای اولین بار درباره پروژه حضرت محمد (ص) با من صحبت کردند و گفتند که قصد دارند یک سری تجارب خاص را که تاکنون به دلیل محدودیتهایی امکانپذیر نبوده عملی کنند و برای این منظور میخواهند عوامل بینالمللی را بهکار گیرند. من خیلی خوشحال شدم و از تصمیم ایشان استقبال کردم. پرسیدند از اینکه قرار است از عوامل خارجی استفاده شود، دلخور نیستی؟ و من گفتم به دلیل آنکه این فرصت مناسبی است تا از تجربههای آنها برای سینِما ایران استفاده کنیم، خیلی هم استقبال میکنم. آقای مجیدی از این برخورد من خیلی خوشحال شد و قرار شد از میان فهرست نامهای طراحان معتبر جهان انتخابهایی صورت بگیرد که هرکدام به دلایلی نیامدند تا اینکه قرعه فال به نام آقای کرکا افتاد. ایشان وقتی به ایران آمدند مثل خیلی از سینماگران فرنگی هیچ شناختی از سینمای ایران نداشتند. ایشان البته تجربههایی در قزاقستان و تاجیکستان داشتند و به همین دلیل تصورشان از سینمای ایران چیزی شبیه به آن کشورها بود. در مدتی که ایشان اینجا بودند، من به موزه سینِما بردمشان و شهرکهای غزالی و مختار را نشانشان دادم. ایشان قرار بود سه یا چهار طراح صحنه را با خود بیاورد که زیر نظرش کار بکنند ولی با دیدن توانمندی ما تصمیمشان عوض شد و فقط دو نفر طراح را به ایران دعوت کردند . در این مرحله نقش من در این پروژه بیشتر هماهنگکننده اجرایی گروه های طراحی بود. بعد از یکی، دو ماه من هم به عنوان یکی از طراحان در تیم آقای کرکا قرار گرفتم و باگذشت زمان و نهایی شدن طرحها به این نتیجه رسیدیم که لازم است از چند طراح دیگر هم دعوت کنیم. من با خود تو و آقای رامینفر تماس گرفتم که به دلیل مشغلههایی که داشتید، موفق به همکاری نشدیم، در ادامه با آقایان قدیریان و آدینهزاده و نژادایمانی کار را ادامه دادیم. هر کدام از این دوستان بخشهایی از دکور را کار کردند. آقای کرکا و همکارانشان تقریبا در نیمههای پروژه بود که خداحافظی کردند و از آن به بعد عملا مسوولیت کارهای طراحی در زمان فیلمبرداری بر عهده من بود، مضاف بر این طراح لباس، آقای مایکل اوکانر، پس از چهارماه کار صرفا لباسهای دهکده ماهیگیری را تحویل دادند و به دلیل بیماری نتوانستند کل کار را جمع کنند و تیم را ترک کردند. بعد از یک ماه از رفتن ایشان از من خواسته شد تا مسوولیت طراحی لباس را هم به عهده بگیرم.
نکتهای که در پروژه حضرت محمد (ص) خیلی حایز اهمیت است، عدم تکرار اشتباه بزرگ پروژه مختار بود. تمام دکورهای پروژه محمد (ص) بهگونهای اجرا شد که بتوان آنها را حفظ کرد. درست است؟
خوشبختانه در این کار برای اولین بار یک تیم مهندسی در کنار گروه طراحی قرار گرفت، هرچند که این همکاری خیلی هم راحت نبود و آقای کرکا زیر بار نمیرفت و میگفت ما با مهندسها کاری نداریم، آن ها باید بیمارستان و هتل بسازند، در حالی که ما دکور میسازیم! من توضیح میدادم که قرار است اینجا شهرکی بسازیم که در آینده هم مورد استفاده قرار گیرد. میگفت که این مسایل در محدوده مسوولیتهای ما نیست و من میگفتم درست میگویید ولی این مساله جزو نیازهای سینمای ایران است و به این ترتیب جزو مسوولیتهای من به شمار میآید. کلنجارهای این چنینی ما تا یکی، دو ماه ادامه داشت تا نهایتا کرکا من را آزاد گذاشت. به این ترتیب زیرساختهای لازم برای احداث شهرک سینمایی ایجاد شد و اکنون میتواند در اختیار پروژههای سینمایی قرار بگیرد. اینکه عنوان میشود این پروژه بسیار سنگین بوده، به این علت بوده که به جرات میتوان گفت که پنجاه درصد آن هزینه احداث زیرساختها شد. ما کانالهای زیرگذر سیلاب درست کردیم، زیر تمام دکور مکه و مدینه کانالهایی تعبیه شده که در صورت جاری شدن سیلابهای فصلی، هیچ آسیبی به دکور وارد نمیشود. بالغ بر ۲۰ ترانسفورماتور بسیار قوی در دل شهرک در نظر گرفته شده که یک شبکه برق بسیار قدرتمند را ایجاد میکند و ما به هیچ وجه افت برق نخواهیم داشت.
در همین پروژه شاهد بودیم که به دلیل نبودن امکانات و زیرساختهای جدی و ضروری برای احداث شهرکهای سینمایی در ایران، شما برخی از پلاتوها را در یک کارخانه متروکه بنا کردید، مکانی که به هیچ وجه برای یک پلاتو تجهیز نشده بود و مناسب نبود و شما به ناچار از آن استفاده کردید. این شیوه که از یک کارخانه متروکه و یا یک سوله بلااستفاده به جای یک پلاتوی استاندارد کار بکنیم، به نظر میرسد که به یکی از روشهای رایج کار ما تبدیل شده و پروژه شهرموشها هم همین راهحل را در پیش گرفت. در مورد این مساله توضیح میدهی؟
ما پلاتوی مدرن و استاندارد امروزی در ایران نداریم. واقعیت این است که مدرنترین پلاتوهای ما شاید استودیوهای تلویزیون باشد. استودیوهای سینمایی ما هم خیلی قدیمی هستند و خیلیهایشان از بین رفتهاند، مثلا استودیو گلستان برای کارهای کوچک شاید جوابگو باشد اما اگر دکور کمی ابعاد وسیعی پیدا کند، دچار محدودیت خواهیم بود. این تجربه در سوله کار کردن را نمیدانم در کدام پروژه ها اتفاق افتاده ولی من برای اولین بار برای مسابقه رازسیب در یک سوله کار کردم، البته پیش از من مجید میرفخرایی یکی، دو کار را در سوله انجام داده بود. وقتی به جایی که تجهیزات حداقلی آن یعنی اکوستیک، تهویه، سرمایش و گرمایش باید مهیا باشد، وجود ندارد ناچاریم جایی را انتخاب کنیم که فقط یک سقف بالای سرمان باشد!
و در شهر موشهای 2 کار چطور پیش رفت؟
در پروژه شهرموشها وقتی مطالعات اولیه را شروع کردم، به دوستان تولید و خانم برومند گفتم در قصهای که برای شهرموشهای ۲ نوشته شده، ما با شهری مواجه هستیم که خیابان، خانه، رستوران، بیمارستان، شهربانی و ... دارد و مجموعه آنها را اگر بخواهیم در ابعاد موشها بسازیم به یک طول و عرض سی، چهل متری و یک ارتفاع 10متری نیاز داریم، این یعنی یک سولهی معمولی با دهنه سی متری. از آنها خواستم چنین مکانی را بیابند تا کارمان را شروع کنیم. اواخر سال ۹۱ بود که اتودهایم را آغاز کردم و در اواخر فروردین ماه طرحهای اولیه حاضر شده بود و در تیر ماه تیم تولید توانست سولهای را در پارک ولایت که همان محل سابق فرودگاه قلعه مرغی است، پیدا کند. این سوله در حقیقت یک آشیانه هواپیما بود. دهنه سوله خیلی مناسب بود ولی ارتفاع آن کم بود. به هر صورت ما خودمان را وفق دادیم. من براساس طول و عرض این سوله طراحی را منتقل کردم و ساخت و سازمان را شروع کردیم.
فقط در یک سوله کار کردید؟
در پارک ولایت شش، هفت آشیانه دیگر هم وجود داشت. دکور اصلی که درواقع نمای عمومی شهر را با تمام مظاهر شهری نشان میدهد ، در سوله ای به ابعاد ۳۰ در ۴۰ متر و ارتفاع ۷ متر احداث کردیم. شهری است با تمام جزییات لازم: رودخانه، پل، خیابان و فضاهای مختلف شهری. از سوی دیگر یک سری نماهای داخلی داشتیم مانند داخلی رستوران، داخلی خانه کپل، داخلی مدرسه، داخلی خانه شخصیتی به نام کورالموش که دالان غارمانندی است. همه اینها برای من یک تجربه نو بود، چراکه من تا قبل از شهرموشها تجربه ساخت دکور کار عروسکی زنده را نداشتم، همانطور که گفتم پیش از آن دکور کار عروسکی انیمیشن را تجربه کرده بودم. در مواجه با این پروژه واقعاً دیدم که چقدر کار دشواری است، چون به اندازه سه برابر و نیم اندازه هر عروسک باید جا برای عروسکگردانها پیشبینی بکنیم. شاید از نظر تئوری کار راحتی به نظر بیاید ولی از نظر عملی خیلی محاسبات جدیدی را باید وارد کار میکردم؛ عروسکگردانها باید جایشان امن باشد، راحت باشند، مسلط باشند، در مسیر حرکت عروسک به راحتی حرکت کنند تا حرکات و احساسات خودشان را به راحتی توسط دستشان منتقل کنند و این یکی از آن کارهایی بود که مرا بهشدت درگیر کرد. میفهمیدم که چه کار باید انجام بدهم ولی در مرحله اجرا با مشکلات فراوانی روبرو بودم. قرار بود دوستانی که پیش از این تجربههایی در این زمینه داشتند بیایند و کمک کنند ولی این دوستان به دلیل مشغلههای فراوان واقعاً اطلاعات زیادی در اختیار من نمیگذاشتند. هرچند که خانم برومند چندین و چند بار تأکید کردند که این دوستان بیایند و کمک کنند و من هم تنها میخواستم روزی یکی دو ساعت وقت بگذارند ولی واقعاً تا دو هفته منتظر آنها میشدم و ناچار بودم که کار را جلو ببرم ولی یک جاهایی که ابهام داشتم را معطل نگه میداشتم. طبیعتاً در هنگام فیلمبرداری با مشکلات مواجه میشدم و درمییافتم که اگر اینجا به شکل دیگری کار میکردم بهتر بود. بعضی وقتها فرصت میشد سر صحنه به اصلاح دکور بپردازم ولی بعضی وقتها نمیشد و این به کار لطمه میزد. در بحث نورپردازی خیلی تلاش کردم که به دوستان کمک کنم. در ابتدای پروژه هیچ ذهنیتی درباره شیوه نورپردازی وجود نداشت، پیشنهاد کردم مثل بقیه سولهها برای نصب نورها پلهایی روی سقف زده شود تا گروه نور بتواند تجهیزات خود را نصب کند و کار نورپردازی را به خوبی انجام دهد. چیزی شبیه استودیوها. در این کار یک تیم ورزیده که بارها با من کار کرده بودند، در کنارم بودند و خانم حکمت تهیهکننده فیلم در این موضوع خیلی دست من را باز گذاشت، چون میدید و درک میکرد چه اتفاق بینظیری در حال وقوع است. واقعاً باید بگویم کمک و پشتیبانی ایشان تأثیر بسزایی در انجام کار پیچیده ما داشت. برای نورپردازی چهار خط طولی و سه خط عرضی پل را در ارتفاعهای ۱۲ متری و ۹ متری آماده کردم تا گروه نورپردازی با فراغ بال بتواند تجهیزات خود را نصب کنند. با توجه به اینکه حجم دکور بسیار وسیع بود، حجم کار نورپردازی نیز بسیار گسترده بود. برای پروژه حضرت محمد (ص) ابزاری برای آقای استرارو مدیر فیلمبرداری وارد ایران شد به نام تکنوکرین که من از ابتدا به خانم برومند تأکید کردم برای فیلمبرداری در این دکور قطعاً به این وسیله احتیاج دارید. این وسیله دوربینی است که با کنترل از راه دور هدایت میشود و در هر موقعیتی میتواند به راحتی وارد دکور شود. چون به هیچ وجه ورود دوربین به دکور به سادگی امکانپذیر نبود. خوشبختانه با پیگیریهای خانم حکمت، توانستیم این تکنوکرین را کرایه کنیم و این ابزار خیلی کمک کرد که ما پلانهای بسیار جذابی داشته باشیم. تکنوکرین تا ارتفاع ۹ متر بالا میرفت و به راحتی وارد دکور میشد. کاوه شاهمحمدلو، مدیر فیلمبرداری پروژه که برای اولین بار با این تکنولوژی کار میکرد به راحتی پشت مونیتور می نشست و کنترل فوکوس و حرکات این وسیله را در اختیار داشت.
در آغاز فیلمبرداری پروژه شهرموشها عنوان شده بود که قرار است این دکورها بعد از پایان فیلمبرداری برچیده نشوند تا بتوان استفادههای دیگری از آن کرد. این مساله به چه ترتیب پیگیری شد؟
این هم از همان ایدهآلهایی است که قبلاً دربارهاش صحبت کردیم. وقتی طرحهای اولیه درآمد، نه خانم برومند و نه خانم حکمت متوجه طول و عرضی که من راجع به آن صحبت میکردم نبودند. طبیعی است که روی کاغذ درک دیگری وجود دارد ولی وقتی که حجم جلو میآید، دیدند که با چه دکور بزرگ و وسیعی مواجه هستند، اینجا بود که ایدهآلها دوباره جان گرفت و عنوان شد که میرویم برای شهرموشها ۳ و این دکور را نگه میداریم. من خیلی خوشحال میشوم که این اتفاق بیفتد.
به نظر میآید این دکور جذابیتهایی دارد که برای بازدید عموم هم قابل استفاده است، مشابه همان چیزی که در استودیوهای هالیوود میبینیم که بعضی از دکورها را نگهداری میکنند و همان هم محل درآمدی است برای کل پروژه.
این بحث هم مطرح شده بود ولی من توصیههای فنیام را کردم که اگر قرار است اینجا محلی بشود برای بازدید بچهها و نوجوانانی که فیلم را دیدهاند و حالا میخواهند بیایند و شهر موشها را از نزدیک ببیند، به تغییرات و پیشبینیهایی در دکور نیاز است که بتواند بازدید کننده را به محدودههایی از دکور نزدیک کند. الان دکور به گونهای است که برای کارهای فنی فیلمبرداری سطحبندی شده است و برای بازدید عمومی نیاز است که تغییراتی صورت بگیرد و مسیری برای حرکت بازدیدکنندگان در نظر بگیریم. برای آن مسیر باید زیرسازیهایی انجام شود، همچنین با توجه به ارتفاعی که بعضی از قسمتهای دکور دارد، نیاز مبرم به نرده کشی وجود دارد. در کنار این موارد باید به یک سری فعالیتهای "موشانه" در داخل دکور اندیشید، مثلآ عروسکها و ماشینهایی در حرکت باشند. همه اینها به برنامهریزی و مدیریت دیگری نیاز دارد. به هرحال هم بحث ایجاد امکان بازدید عمومی و همچنین بحث ساخت فیلم شهرموشها ۳ مطرح است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.