فرهاد توحیدی از «شهر موشها» میگوید
ریسککردن را دوست دارم
شرق: خیلیها با شنیدن نام فرهاد توحیدی جدا از حضورش در کار صنفی بهخصوص در سمت رییس هیاتمدیره خانه سینما اولین چیزی که به یادشان میآید فیلمنامه فیلمهایی چون پاداش سکوت و پرونده هاواناست تا مرد عوضی و توکیو بدون توقف. اما شاید کمتر کسی بداند که او کارش را با فیلمنامه کودک و کارهایی چون تابستانی که گذشت و قصههای آقای حکایتی با بازی بهرام شاهمحمدلو آغاز کرده است و حالا به عنوان فیلمنامهنویس شهر موشها حضور دارد. موشهایی که نسل دهه 50 و 60 با آن خاطرههای زیادی داشتند و قبولکردن این پروژه حتما برای او که داستان تازه موشها را قرار است بازنویسی کند ریسک بزرگی بود. اما توحیدی میگوید قبول کردن ریسک را دوست دارد و حضورش در کنار پروژه شهر موشها برای رییس هیاتمدیره خانه سینما درست در روزهایی که مهمترین نهاد صنفی با چالشهای زیادی روبهرو بود، جذاب بوده است.
خیلیها گمان میکنند که «مربای شیرین» نخستین فیلمنامه کودکی است که شما کار کردید. در حالی که تا جایی که میدانم، شما حضورتان در عرصه هنر با کارهای کودک و نوجوانان از جمله «قصههای آقای حکایتی» که نوستالژی خیلی از کودکان دهه 60 است، آغاز شد و رسید به پروژه «شهر موشها».
همانطوری که گفتید من کارم را اصلا از دهه 60 با کار کودک شروع کردم. اولین سریالی که نوشتم «روز آخر تابستان» بود. یک مینیسریال هفتقسمتی برای گروه کودک و نوجوان بود. کار دو کارگردان هم داشت، کارگردان هنری آقای سحرخیز و کارگردان فنی خانم جاهد بودند. من دو پسر دارم که با آنها بزرگ شدم. وقتی بچههایم کودک بودند، در حوزه کودک خیلی فعال بودم چون دایم با مسایلشان سروکار داشتم. همینطور در دوره نوجوانیشان وارد حوزه نوجوانی شدم. بعد از سریال «روز آخر تابستان» یک مجموعه عروسکی به نام «اوستا بابا» کار کردم. 39 قسمت بود و خانم مریم سعادت کارگردان آن.
همان که یک عروسک به نام مظفر داشت؟
بله، دو عروسک به اسم مظفر و بهادر داشت. بعد از آن کار عروسکی دیگری را نوشتم به نام «روزهای رادیو» که حسن پورشیرازی کارگردانش بود. در این سالها در حوزه سریال عروسکی و برنامههای ترکیبی و سریال زنده، جستهوگریخته کار میکردم. بنابراین میتوانم بگویم تا اواخر دهه 70 این شیوه همکاری من با تلویزیون ادامه داشت. در میانه همین همکاریها با خانم برومند در سال 73 «مربای شیرین» را برای ساختهشدن نوشتم. از آن زمان هم تماسم را با حوزه کودک ادامه دادم. مدتها در انجمن سینمای کودک و نوجوان همکاری کردم که خانم برومند مسوولیت داشتند. وحید نیکخواه و رسول صدرعاملی و دوستان دیگر هم بودند. آنجا کارگاهی برای تولید فیلمنامه کودک و نوجوان به راه انداخته بودم و چند فیلمنامه هم کار کردیم.
بعد از ورود به سینمای بزرگسال بود که دیگر در حوزه کودک فعالیت نکردید؟
نه؛ فیلمنامههای بعدیای که در این حوزه نوشتم هیچکدام به مرحله تولید نرسید، به این دلیل که بعضی از آنها به امکانات فنیای نیاز داشتند که مثلا تا اواسط دهه 80 هم در سینمای ایران عملا موجود نبود. امروز استفاده از CG در سینمای ایران متداول شده و امیدوارم این فیلمنامههای زمینمانده که نیازمند تمهیدات پیچیده بود، روزی ساخته شود. بنابراین همواره در طول این سالها علاقهمندیام را به این حوزه حفظ کردم و کارم را ادامه دادم.
اما حضور در کنار «شهر موشها» برای شما و گروه سازنده یک نوع ریسک به حساب میآید. چون این کار در ذهن همه بچهها یک کار بهیادماندنی است. حتما پسرهای خود شما هم همین حس را داشتند. اما «شهر موشها2» برای نسل امروز ساخته میشود که با نسل گذشته خیلی متفاوت است.
همیشه از کارها و ماموریتهای سخت استقبال میکنم. لذت انجام کار سخت و چالشهای آن است که انسان را به تکاپو وامیدارد و در بوته آزمایش قرار میدهد. من سالهاست که با خانم برومند همکاری نزدیک و مستمر دارم و در طول این سالها دایم بحث اقتباس سینمایی آثار تلویزیونی ایشان به خصوص «زیزیگولو» همیشه مطرح بود. بارها به آن نزدیک شدهایم. یا همیشه دغدغه ذهنی در مورد «خونه مادربزرگه» وجود دارد. همین دوسال قبل هم که قرار بود پروژه «شهر موشها» شروع شود، خانم حکمت حقوق دو کار «شهر موشها» و «خونه مادربزرگه» را از سازمان صدا و سیما خریداری کردند. مرضیه برومند مایل بود «خونه مادربزرگه» را کار کنیم. شاید یک مقدار اصرار من بود که «شهر موشها» را کار کردیم؛ بهنظرم چالش بیشتری داشت. چون یک بار هم فیلم سینمایی آن ساخته شده بود و بهنظرم این نوستالژی سینمایی هم وجود دارد. بنابراین ایده اولیهمان، رفتن به سراغ کار سختتر بود. اینکه آیا باید با همان عروسکها و کاراکترها کار کنیم؟ قرار است آن نوستالژی را که نسل گذشته با آن دمخور بودند هم زنده کنیم و هم خراب نکنیم؟ چه کنیم که بچههای نسل امروز بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. این کار در سینمای به شدت صنعتیشده دنیا در تلویزیون و سینما سابقه دارد، مثل سریال بههم پیوسته «24» که فصل نهم آن هم آمده است. تماشاگری که فصل اول این سریال را ندیده با دیدن فصلهای آخر میتواند از داستان باخبر شود. در این سریال یک پلیس ورزیده است که در سازمان ضدجاسوسی کار میکند و داستانی برای خودش دارد. اگر شما این داستان را از فصل اول دنبال کرده باشید، یکطور با کار ارتباط برقرار میکنید؛ در غیراینصورت وقتی سریال را ندیده باشید، مانند این است که یک دوست نزدیک شما چند سال به مسافرت رفته باشد و با اینکه او را میشناسید، نمیدانید در طول این سالها بر او چه گذشته است؛ اشکالی هم ندارد. «شهر موشها» هم به همین صورت بود. «شهر موشها» یک جایی تمام شده بود مانند دوستانی که مدتی به سفر رفته و الان برگشتهاند. دو کار میتوانستیم انجام دهیم. یکی اینکه گذر زمان را در نظر نگیریم و با همان کاراکترها کار کنیم و دیگر اینکه گذر زمان را در کارمان لحاظ کنیم. پلنگ صورتی همیشه پلنگ صورتی است، در گذر زمان نه پیر شده و نه تغییر کرده است. اما بهنظر ما اگر کاراکترهایمان تغییر کرده باشند و این تغییرات را ببینیم برای کسانی که این نوستالژی را دارند و کسانی که با این داستان آشنا نیستند، جالب خواهد بود. این موشهای تازه وظیفه خواهند داشت داستان را از یک زاویه دیگر مطرح کنند و شخصیتهایی هستند که سابقهای هم ندارند و از جهاتی آشنا هستند چون پدر و مادرهایشان همان موشهای آشنای قبلی هستند. این چالش بامزهای داشت.
خطری در مورد بازسازی چنین فیلمهایی حداقل در ایران وجود دارد. در بازسازی این فیلمها، کار جدید برای همان نسل کودک گذشته ساخته میشود که حالا بزرگ شدهاند. فیلم جدید برای آدمهای بزرگ ساخته میشود. «شهر موشها» تا چهحد سعی کرده وارد این ورطه نشود یا اینکه همان رویه را پی گرفته است؟
بهنظرم همنسلان خانم برومند و همینطور ایشان یا کسانی که فاصله سنی کمی با کار ایشان دارند مانند ایرج و حمید و سیمین در کلاه قرمزی، خاصیت کارشان این است که بچهها و بزرگترها کار را تماشا میکنند. یکجور فیلم فامیلی است. نمیتوان گفت که فقط بچهها بیننده «شهر موشها» بودند. خود من خاطرم هست بعدازظهرهای جمعه که این کار پخش میشد در کنار فرزندانمان مینشستیم؛ چون عصر جمعه اکثرا در خانه پدرومادر من یا پدرومادر همسرم بودیم حتی پدربزرگها و مادربزرگها هم بیننده برنامه بودند. بنابراین سابقه این کارها به این صورت بود که هم مخاطب کودک و نوجوان داشت و هم کوشش میکرد همه خانواده را مخاطب قرار دهد. فکر کردیم این رویه را باید ادامه دهیم. الان هم فکر میکنیم که این فیلم برای کودکان هفت تا 77ساله مناسب است.
اما بهنظرم مثلا «کلاه قرمزی» را بچهها کمتر و بیشتر بزرگترها میبینند.
به این خاطر که لحن عوض شده است. ما سعی کردیم این کار را نکنیم. لحن به این معنا که در واقع مطالب بزرگسالان یا جهان میانسالان خودش را به جهان کودک و نوجوان تحمیل نکند. جهان کودک و نوجوان باید شالوده اصلی مناسبات را تشکیل دهد و قصه گرداگرد مسایل کودکان و نوجوان است ولی طبیعتا این کودکان و نوجوانان در خانوادههایی هستند و از این جهت به پدرومادرها هم مربوط میشود. بنابراین شالوده مسایل ما مسایل دنیای بزرگسالان نیست و کوشش کردهایم این ویژگی را حفظ کنیم.
سینمای کودک نشان داده که برای سرمایهگذاری پتانسیل خوبی دارد و سرمایهگذاری در این زمینه ریسک نیست و حداقل دو فیلم پرفروش سینمای ما هم مربوط به کار کودک بوده است. از وقتی این رکود شروع شده، این اتفاق افتاده است. بهنظرتان تهیهکننده باز هم این ریسک را انجام نمیدهد؟
اگر دلایل پرفروششدن این فیلمها را بررسی کنید میبینید که مثلا «کلاه قرمزی» قبلا در تلویزیون به توفیق رسید بنابراین سرمایهگذاری برای آن در سینما همراه با ریسک نبوده است و محبوبیت عروسکها از قبل تعیین شده بود. اتفاقا مایل هستند که روی این کارت برنده، سرمایهگذاری کنند. پس دقیقا در این حوزه معنی میدهد؛ یعنی رابطه بین ریسک و سرمایهگذاری و بازگشت سرمایه و ارزشافزودهای که فیلم میتواند ایجاد کند. بقیه فیلمها اینطور نیست. ما طبیعتا بالاترین رشد جمعیت را در دهه 60 تجربه کردهایم. همینقدر که نسل معروف دهه 60 اگر جلو میآمد میدیدید که توفانش جامعه را متاثر میکند. شما در دهه 60 با کمبود وحشتناک فضاهای آموزشی روبهرو بودید، تناسبی بین جمعیت متقاضی ورود به مدرسه و فضاهای آموزشی وجود نداشت. همین جمعیت باید در کنکور شرکت میکرد. همین جمعیت تقاضای کار و مسکن داشت، همین جمعیت باید ازدواج میکرد. به هر جایی که این جمعیت دهه 60 حرکت کرد همان حوزهها را دچار بحران کرد. به مرور که نرخ رشد جمعیت پایینتر آمد، طبیعتا حوزه تماشاگران فیلمهای کودکونوجوان هم کم و کمتر شد. تمام مجاری جدید ورود فیلم و سریال به کشور را به این قضیه اضافه کنید. بحث ویدیو، ماهوارهها و بحث بازار زیرزمینی CD و DVD. آنجا بحث سانسور مطرح نیست و شما با کیفیت کمابیش روشنی روبهرو هستید و تماشاگر چیزی را که مایل به دیدنش است بدون دغدغه تماشا میکند. بنابراین وزن ماجرا به سمت تماشای فیلم در منازل رفت. تماشای هر آن چه دوست دارید. به همین دلیل حتی فتیله تولیدات کودک و نوجوان در تلویزیون هم پایین کشیده شد.
بهنظرم بحث تلویزیون که مطرح شد شما مثال خوبی در مورد کلاه قرمزی و شهر موشها زدید. حتی خانه مادربزرگه که خانم برومند در «الو الو من جوجوام» برداشتی از آن را داشت. بهنظرم کارهایی ساخته شود که برای مخاطب ما نشانهشناسی خوبی داشته باشد در تلویزیون هم کم شده. در تئاتر هم در دورهای، تئاترهای خوبی روی صحنه آمد که زمینهای برای فیلمهای سینمایی خوب میشد. سینما مجرایی برای نشاندادن چیزهایی است که پشتسرش هستند. این سلسله زنجیروار الان قطع شده و این ارتباط موثر است.
بله تلویزیون رابطهاش را در این زمینه از دست داده به همین دلیل فیلم سینمایی «فیتیلهایها» یک پروژه کاملا شکستخورده شد، چون اینکارها اهمیتشان را از دست دادهاند. بهنظرم الان تنها چهره محبوبی که اگر کار سینمایی روی آن ساخته شود از خیلی تولیدات جدید توفیق پیدا خواهد کرد، عموپوررنگ و امیرمحمد است. اگر این دو به سینما بیایند بهدلیل محبوبیت فوقالعادهای که دارند موفق خواهند بود. بهدلیل محبوبیت زیادی که دارند. بقیه مثل خاله سارا و خاله شادونه فکر نمیکنم به این موفقیت برسند.
دقیقا بحث فیلمنامه اینجا به وجود میآید. حتی اگر عمو پوررنگ به سینما بیاید و با یک فیلمنامه ضعیف مواجه شود باز هم کاری از پیش نخواهد رفت و در نهایت شکست میخورد و این بحران بیشتر میشود. البته کسی هم که روی عموپوررنگ سرمایهگذاری کند به سراغ فیلمنامهنویس خوب نمیرود.
بله درست است. واقعا ما با یکی، دو مشکل روبهرو نیستیم. همین فیتیلهایها سالها بود که میخواستند کار سینمایی تولید کنند، شاید شکستشان به این دلیل است که بیش از حد روی محبوبیت تلویزیونیشان حساب کردند و از آن طرف کار را ساده گرفتهاند و با حداقلها کار کردهاند. طبیعی است که شما وقتی در حوزه سینما کار میکنید باید از بهترینها استفاده کنید تا از سرمایهتان محافظت کنید. این یک امر کاملا واضح و منطقی است. با شما همعقیده هستم وقتی وارد این حوزه میشوید باید با همه استانداردهای این حوزه کار کنید.
بهنظرم یکی از نقاط قوت «شهر موشها» حضور شما به عنوان فیلمنامهنویس است.
امیدوارم که روسفید از این پروژه بیرون بیایم.
موضوع ادبیات کودک هم فکر میکنم با این موضوع در ارتباط است. در این سالها در ادبیات کودک کار شاخصی نداشتیم. خود شما از داستانهای هوشنگ مرادیکرمانی اقتباسی داشتید. بهنظرتان عدم مراجعه به حوزه ادبیات کودک در چیست؟ در دورهای فرشته طائرپور و وحید نیکخواهآزاد چون در این دو حوزه بودند خیلی کمککننده بود که اقتباس ادبی داشته باشند. آیا واقعا این رابطه کم شده یا از نظر ادبی هم ضعف داریم؟
قطعا این رابطه کم شده است. اگر بخواهیم دوره طلایی، از اواخر دهه 60 تا اواخر دهه 70 که بهنظرم درخشانترین دوره تلویزیونی کودک و نوجوان است و ساختن «قصههای مجید» توسط کیومرث پوراحمد که از کارهای آقای مرادی کرمانی اقتباس کرده بود و بهنظرم کاری بینظیر از کیومرث بود. اگر مقیاسمان آن دوره باشد، بله عملا ارتباطمان قطع شده است. البته تا جایی که من تعقیب کردم. شاید الان خیلی فرد مناسبی برای اظهارنظر در این حوزه نباشم چون همه محصولات این حوزه را رصد نمیکنم و همهشان را مطالعه نمیکنم و جستهوگریخته ارتباطم با حوزه ادبیات کودکونوجوان حفظ شده است اما بهنظرم همانطور که میگویید کارها در این حوزه افول کرده است. از این لحاظ که یکطرفه حرف نزنم و اسم نیاورم کلا ادبیات کودک افول کرده است. از آن طرف هم سینمای کودک و نوجوان ما با کمبود منابع سرمایه روبهروست و این دو، دستبهدست هم دادهاند. دولتیشدن جشنواره اصفهان بهنظرم به اندازه خود به این قضیه کمک کرده است. راهحل این نیست که از سهماه مانده به برگزاری جشنواره کودک عدهای در صف بنیاد سینمای فارابی بایستند و پروژههای شتابزدهای را تعریف کنند که مثلا فیلم برای این جشنواره داشته باشیم. این شیوه نگاه به سینمای کودک و نوجوان خود باعث لطماتی شده است. بنابراین در بین تولیداتی که اینطور سامان پیدا میکند دیگر اقتباس ادبی جایی ندارد. اقتباس ادبی یعنی از اثری خوشتان بیاید و با آن رابطه احساسی و عاطفی خوبی برقرار کنید و تصور کنید که ویژگیهای دراماتیک دارد و آیا این ویژگیها میتواند در صورت ترجمه به زبان سینما با کودک و نوجوان ارتباط برقرار کند یا نه. همه اینها دستبهدست هم میدهد تا رابطه ادبیات و نوجوان با سینمای کودک و نوجوان کم و کمتر شود. چند اقتباسی هم که در این سالها انجام شده یا به قصههای آقای مرادیکرمانی برمیگردد مثلا ابراهیم فروزش که از «خمره» ساخته است یا یکی دو نویسنده دیگر؛ کارهایی که من میدیدم واقعا بهنظرم انتخابهای درستی نبودند و شاید اصل اثر خیلی قابلیت ترجمه به زبان سینما را نداشته است.
شما در خانهسینما درگیر ماجراهای عجیبوغریب سازمان سینمایی قدیم بودید و در اوج فیلمنامه هم دعواهای «خانهسینما دو» به وجود آمد. بهنظرم تجربه عجیبی برای شما بوده.
سال 83 شبیه چنین تجربهای را داشتم. در حال نوشتن فیلمنامه «مجردها» بودم که به خاطر جشن خانه سینما، ما را گرفتند در آنجا دیگر بحث حیات و ممات بود که باید برویم زندان یا نه و من در آن فشار باید فیلمنامه کمدی مینوشتم. این فشارها برای همه ما که فرازوفرودهای دراماتیک را در زندگیمان تجربه میکنیم (و کسی نیست که خارج از این قاعده باشد) پیشبینیناپذیر بودن، زندگی را مقداری سخت میکند. اما از طرفی این سختیها شیرینی خودش را دارد. شرایط سخت بود اما سعیمان این بود که به کارمان لطمهای وارد نشود.
خیلیها گمان میکنند که «مربای شیرین» نخستین فیلمنامه کودکی است که شما کار کردید. در حالی که تا جایی که میدانم، شما حضورتان در عرصه هنر با کارهای کودک و نوجوانان از جمله «قصههای آقای حکایتی» که نوستالژی خیلی از کودکان دهه 60 است، آغاز شد و رسید به پروژه «شهر موشها».
همانطوری که گفتید من کارم را اصلا از دهه 60 با کار کودک شروع کردم. اولین سریالی که نوشتم «روز آخر تابستان» بود. یک مینیسریال هفتقسمتی برای گروه کودک و نوجوان بود. کار دو کارگردان هم داشت، کارگردان هنری آقای سحرخیز و کارگردان فنی خانم جاهد بودند. من دو پسر دارم که با آنها بزرگ شدم. وقتی بچههایم کودک بودند، در حوزه کودک خیلی فعال بودم چون دایم با مسایلشان سروکار داشتم. همینطور در دوره نوجوانیشان وارد حوزه نوجوانی شدم. بعد از سریال «روز آخر تابستان» یک مجموعه عروسکی به نام «اوستا بابا» کار کردم. 39 قسمت بود و خانم مریم سعادت کارگردان آن.
همان که یک عروسک به نام مظفر داشت؟
بله، دو عروسک به اسم مظفر و بهادر داشت. بعد از آن کار عروسکی دیگری را نوشتم به نام «روزهای رادیو» که حسن پورشیرازی کارگردانش بود. در این سالها در حوزه سریال عروسکی و برنامههای ترکیبی و سریال زنده، جستهوگریخته کار میکردم. بنابراین میتوانم بگویم تا اواخر دهه 70 این شیوه همکاری من با تلویزیون ادامه داشت. در میانه همین همکاریها با خانم برومند در سال 73 «مربای شیرین» را برای ساختهشدن نوشتم. از آن زمان هم تماسم را با حوزه کودک ادامه دادم. مدتها در انجمن سینمای کودک و نوجوان همکاری کردم که خانم برومند مسوولیت داشتند. وحید نیکخواه و رسول صدرعاملی و دوستان دیگر هم بودند. آنجا کارگاهی برای تولید فیلمنامه کودک و نوجوان به راه انداخته بودم و چند فیلمنامه هم کار کردیم.
بعد از ورود به سینمای بزرگسال بود که دیگر در حوزه کودک فعالیت نکردید؟
نه؛ فیلمنامههای بعدیای که در این حوزه نوشتم هیچکدام به مرحله تولید نرسید، به این دلیل که بعضی از آنها به امکانات فنیای نیاز داشتند که مثلا تا اواسط دهه 80 هم در سینمای ایران عملا موجود نبود. امروز استفاده از CG در سینمای ایران متداول شده و امیدوارم این فیلمنامههای زمینمانده که نیازمند تمهیدات پیچیده بود، روزی ساخته شود. بنابراین همواره در طول این سالها علاقهمندیام را به این حوزه حفظ کردم و کارم را ادامه دادم.
اما حضور در کنار «شهر موشها» برای شما و گروه سازنده یک نوع ریسک به حساب میآید. چون این کار در ذهن همه بچهها یک کار بهیادماندنی است. حتما پسرهای خود شما هم همین حس را داشتند. اما «شهر موشها2» برای نسل امروز ساخته میشود که با نسل گذشته خیلی متفاوت است.
همیشه از کارها و ماموریتهای سخت استقبال میکنم. لذت انجام کار سخت و چالشهای آن است که انسان را به تکاپو وامیدارد و در بوته آزمایش قرار میدهد. من سالهاست که با خانم برومند همکاری نزدیک و مستمر دارم و در طول این سالها دایم بحث اقتباس سینمایی آثار تلویزیونی ایشان به خصوص «زیزیگولو» همیشه مطرح بود. بارها به آن نزدیک شدهایم. یا همیشه دغدغه ذهنی در مورد «خونه مادربزرگه» وجود دارد. همین دوسال قبل هم که قرار بود پروژه «شهر موشها» شروع شود، خانم حکمت حقوق دو کار «شهر موشها» و «خونه مادربزرگه» را از سازمان صدا و سیما خریداری کردند. مرضیه برومند مایل بود «خونه مادربزرگه» را کار کنیم. شاید یک مقدار اصرار من بود که «شهر موشها» را کار کردیم؛ بهنظرم چالش بیشتری داشت. چون یک بار هم فیلم سینمایی آن ساخته شده بود و بهنظرم این نوستالژی سینمایی هم وجود دارد. بنابراین ایده اولیهمان، رفتن به سراغ کار سختتر بود. اینکه آیا باید با همان عروسکها و کاراکترها کار کنیم؟ قرار است آن نوستالژی را که نسل گذشته با آن دمخور بودند هم زنده کنیم و هم خراب نکنیم؟ چه کنیم که بچههای نسل امروز بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. این کار در سینمای به شدت صنعتیشده دنیا در تلویزیون و سینما سابقه دارد، مثل سریال بههم پیوسته «24» که فصل نهم آن هم آمده است. تماشاگری که فصل اول این سریال را ندیده با دیدن فصلهای آخر میتواند از داستان باخبر شود. در این سریال یک پلیس ورزیده است که در سازمان ضدجاسوسی کار میکند و داستانی برای خودش دارد. اگر شما این داستان را از فصل اول دنبال کرده باشید، یکطور با کار ارتباط برقرار میکنید؛ در غیراینصورت وقتی سریال را ندیده باشید، مانند این است که یک دوست نزدیک شما چند سال به مسافرت رفته باشد و با اینکه او را میشناسید، نمیدانید در طول این سالها بر او چه گذشته است؛ اشکالی هم ندارد. «شهر موشها» هم به همین صورت بود. «شهر موشها» یک جایی تمام شده بود مانند دوستانی که مدتی به سفر رفته و الان برگشتهاند. دو کار میتوانستیم انجام دهیم. یکی اینکه گذر زمان را در نظر نگیریم و با همان کاراکترها کار کنیم و دیگر اینکه گذر زمان را در کارمان لحاظ کنیم. پلنگ صورتی همیشه پلنگ صورتی است، در گذر زمان نه پیر شده و نه تغییر کرده است. اما بهنظر ما اگر کاراکترهایمان تغییر کرده باشند و این تغییرات را ببینیم برای کسانی که این نوستالژی را دارند و کسانی که با این داستان آشنا نیستند، جالب خواهد بود. این موشهای تازه وظیفه خواهند داشت داستان را از یک زاویه دیگر مطرح کنند و شخصیتهایی هستند که سابقهای هم ندارند و از جهاتی آشنا هستند چون پدر و مادرهایشان همان موشهای آشنای قبلی هستند. این چالش بامزهای داشت.
خطری در مورد بازسازی چنین فیلمهایی حداقل در ایران وجود دارد. در بازسازی این فیلمها، کار جدید برای همان نسل کودک گذشته ساخته میشود که حالا بزرگ شدهاند. فیلم جدید برای آدمهای بزرگ ساخته میشود. «شهر موشها» تا چهحد سعی کرده وارد این ورطه نشود یا اینکه همان رویه را پی گرفته است؟
بهنظرم همنسلان خانم برومند و همینطور ایشان یا کسانی که فاصله سنی کمی با کار ایشان دارند مانند ایرج و حمید و سیمین در کلاه قرمزی، خاصیت کارشان این است که بچهها و بزرگترها کار را تماشا میکنند. یکجور فیلم فامیلی است. نمیتوان گفت که فقط بچهها بیننده «شهر موشها» بودند. خود من خاطرم هست بعدازظهرهای جمعه که این کار پخش میشد در کنار فرزندانمان مینشستیم؛ چون عصر جمعه اکثرا در خانه پدرومادر من یا پدرومادر همسرم بودیم حتی پدربزرگها و مادربزرگها هم بیننده برنامه بودند. بنابراین سابقه این کارها به این صورت بود که هم مخاطب کودک و نوجوان داشت و هم کوشش میکرد همه خانواده را مخاطب قرار دهد. فکر کردیم این رویه را باید ادامه دهیم. الان هم فکر میکنیم که این فیلم برای کودکان هفت تا 77ساله مناسب است.
اما بهنظرم مثلا «کلاه قرمزی» را بچهها کمتر و بیشتر بزرگترها میبینند.
به این خاطر که لحن عوض شده است. ما سعی کردیم این کار را نکنیم. لحن به این معنا که در واقع مطالب بزرگسالان یا جهان میانسالان خودش را به جهان کودک و نوجوان تحمیل نکند. جهان کودک و نوجوان باید شالوده اصلی مناسبات را تشکیل دهد و قصه گرداگرد مسایل کودکان و نوجوان است ولی طبیعتا این کودکان و نوجوانان در خانوادههایی هستند و از این جهت به پدرومادرها هم مربوط میشود. بنابراین شالوده مسایل ما مسایل دنیای بزرگسالان نیست و کوشش کردهایم این ویژگی را حفظ کنیم.
سینمای کودک نشان داده که برای سرمایهگذاری پتانسیل خوبی دارد و سرمایهگذاری در این زمینه ریسک نیست و حداقل دو فیلم پرفروش سینمای ما هم مربوط به کار کودک بوده است. از وقتی این رکود شروع شده، این اتفاق افتاده است. بهنظرتان تهیهکننده باز هم این ریسک را انجام نمیدهد؟
اگر دلایل پرفروششدن این فیلمها را بررسی کنید میبینید که مثلا «کلاه قرمزی» قبلا در تلویزیون به توفیق رسید بنابراین سرمایهگذاری برای آن در سینما همراه با ریسک نبوده است و محبوبیت عروسکها از قبل تعیین شده بود. اتفاقا مایل هستند که روی این کارت برنده، سرمایهگذاری کنند. پس دقیقا در این حوزه معنی میدهد؛ یعنی رابطه بین ریسک و سرمایهگذاری و بازگشت سرمایه و ارزشافزودهای که فیلم میتواند ایجاد کند. بقیه فیلمها اینطور نیست. ما طبیعتا بالاترین رشد جمعیت را در دهه 60 تجربه کردهایم. همینقدر که نسل معروف دهه 60 اگر جلو میآمد میدیدید که توفانش جامعه را متاثر میکند. شما در دهه 60 با کمبود وحشتناک فضاهای آموزشی روبهرو بودید، تناسبی بین جمعیت متقاضی ورود به مدرسه و فضاهای آموزشی وجود نداشت. همین جمعیت باید در کنکور شرکت میکرد. همین جمعیت تقاضای کار و مسکن داشت، همین جمعیت باید ازدواج میکرد. به هر جایی که این جمعیت دهه 60 حرکت کرد همان حوزهها را دچار بحران کرد. به مرور که نرخ رشد جمعیت پایینتر آمد، طبیعتا حوزه تماشاگران فیلمهای کودکونوجوان هم کم و کمتر شد. تمام مجاری جدید ورود فیلم و سریال به کشور را به این قضیه اضافه کنید. بحث ویدیو، ماهوارهها و بحث بازار زیرزمینی CD و DVD. آنجا بحث سانسور مطرح نیست و شما با کیفیت کمابیش روشنی روبهرو هستید و تماشاگر چیزی را که مایل به دیدنش است بدون دغدغه تماشا میکند. بنابراین وزن ماجرا به سمت تماشای فیلم در منازل رفت. تماشای هر آن چه دوست دارید. به همین دلیل حتی فتیله تولیدات کودک و نوجوان در تلویزیون هم پایین کشیده شد.
بهنظرم بحث تلویزیون که مطرح شد شما مثال خوبی در مورد کلاه قرمزی و شهر موشها زدید. حتی خانه مادربزرگه که خانم برومند در «الو الو من جوجوام» برداشتی از آن را داشت. بهنظرم کارهایی ساخته شود که برای مخاطب ما نشانهشناسی خوبی داشته باشد در تلویزیون هم کم شده. در تئاتر هم در دورهای، تئاترهای خوبی روی صحنه آمد که زمینهای برای فیلمهای سینمایی خوب میشد. سینما مجرایی برای نشاندادن چیزهایی است که پشتسرش هستند. این سلسله زنجیروار الان قطع شده و این ارتباط موثر است.
بله تلویزیون رابطهاش را در این زمینه از دست داده به همین دلیل فیلم سینمایی «فیتیلهایها» یک پروژه کاملا شکستخورده شد، چون اینکارها اهمیتشان را از دست دادهاند. بهنظرم الان تنها چهره محبوبی که اگر کار سینمایی روی آن ساخته شود از خیلی تولیدات جدید توفیق پیدا خواهد کرد، عموپوررنگ و امیرمحمد است. اگر این دو به سینما بیایند بهدلیل محبوبیت فوقالعادهای که دارند موفق خواهند بود. بهدلیل محبوبیت زیادی که دارند. بقیه مثل خاله سارا و خاله شادونه فکر نمیکنم به این موفقیت برسند.
دقیقا بحث فیلمنامه اینجا به وجود میآید. حتی اگر عمو پوررنگ به سینما بیاید و با یک فیلمنامه ضعیف مواجه شود باز هم کاری از پیش نخواهد رفت و در نهایت شکست میخورد و این بحران بیشتر میشود. البته کسی هم که روی عموپوررنگ سرمایهگذاری کند به سراغ فیلمنامهنویس خوب نمیرود.
بله درست است. واقعا ما با یکی، دو مشکل روبهرو نیستیم. همین فیتیلهایها سالها بود که میخواستند کار سینمایی تولید کنند، شاید شکستشان به این دلیل است که بیش از حد روی محبوبیت تلویزیونیشان حساب کردند و از آن طرف کار را ساده گرفتهاند و با حداقلها کار کردهاند. طبیعی است که شما وقتی در حوزه سینما کار میکنید باید از بهترینها استفاده کنید تا از سرمایهتان محافظت کنید. این یک امر کاملا واضح و منطقی است. با شما همعقیده هستم وقتی وارد این حوزه میشوید باید با همه استانداردهای این حوزه کار کنید.
بهنظرم یکی از نقاط قوت «شهر موشها» حضور شما به عنوان فیلمنامهنویس است.
امیدوارم که روسفید از این پروژه بیرون بیایم.
موضوع ادبیات کودک هم فکر میکنم با این موضوع در ارتباط است. در این سالها در ادبیات کودک کار شاخصی نداشتیم. خود شما از داستانهای هوشنگ مرادیکرمانی اقتباسی داشتید. بهنظرتان عدم مراجعه به حوزه ادبیات کودک در چیست؟ در دورهای فرشته طائرپور و وحید نیکخواهآزاد چون در این دو حوزه بودند خیلی کمککننده بود که اقتباس ادبی داشته باشند. آیا واقعا این رابطه کم شده یا از نظر ادبی هم ضعف داریم؟
قطعا این رابطه کم شده است. اگر بخواهیم دوره طلایی، از اواخر دهه 60 تا اواخر دهه 70 که بهنظرم درخشانترین دوره تلویزیونی کودک و نوجوان است و ساختن «قصههای مجید» توسط کیومرث پوراحمد که از کارهای آقای مرادی کرمانی اقتباس کرده بود و بهنظرم کاری بینظیر از کیومرث بود. اگر مقیاسمان آن دوره باشد، بله عملا ارتباطمان قطع شده است. البته تا جایی که من تعقیب کردم. شاید الان خیلی فرد مناسبی برای اظهارنظر در این حوزه نباشم چون همه محصولات این حوزه را رصد نمیکنم و همهشان را مطالعه نمیکنم و جستهوگریخته ارتباطم با حوزه ادبیات کودکونوجوان حفظ شده است اما بهنظرم همانطور که میگویید کارها در این حوزه افول کرده است. از این لحاظ که یکطرفه حرف نزنم و اسم نیاورم کلا ادبیات کودک افول کرده است. از آن طرف هم سینمای کودک و نوجوان ما با کمبود منابع سرمایه روبهروست و این دو، دستبهدست هم دادهاند. دولتیشدن جشنواره اصفهان بهنظرم به اندازه خود به این قضیه کمک کرده است. راهحل این نیست که از سهماه مانده به برگزاری جشنواره کودک عدهای در صف بنیاد سینمای فارابی بایستند و پروژههای شتابزدهای را تعریف کنند که مثلا فیلم برای این جشنواره داشته باشیم. این شیوه نگاه به سینمای کودک و نوجوان خود باعث لطماتی شده است. بنابراین در بین تولیداتی که اینطور سامان پیدا میکند دیگر اقتباس ادبی جایی ندارد. اقتباس ادبی یعنی از اثری خوشتان بیاید و با آن رابطه احساسی و عاطفی خوبی برقرار کنید و تصور کنید که ویژگیهای دراماتیک دارد و آیا این ویژگیها میتواند در صورت ترجمه به زبان سینما با کودک و نوجوان ارتباط برقرار کند یا نه. همه اینها دستبهدست هم میدهد تا رابطه ادبیات و نوجوان با سینمای کودک و نوجوان کم و کمتر شود. چند اقتباسی هم که در این سالها انجام شده یا به قصههای آقای مرادیکرمانی برمیگردد مثلا ابراهیم فروزش که از «خمره» ساخته است یا یکی دو نویسنده دیگر؛ کارهایی که من میدیدم واقعا بهنظرم انتخابهای درستی نبودند و شاید اصل اثر خیلی قابلیت ترجمه به زبان سینما را نداشته است.
شما در خانهسینما درگیر ماجراهای عجیبوغریب سازمان سینمایی قدیم بودید و در اوج فیلمنامه هم دعواهای «خانهسینما دو» به وجود آمد. بهنظرم تجربه عجیبی برای شما بوده.
سال 83 شبیه چنین تجربهای را داشتم. در حال نوشتن فیلمنامه «مجردها» بودم که به خاطر جشن خانه سینما، ما را گرفتند در آنجا دیگر بحث حیات و ممات بود که باید برویم زندان یا نه و من در آن فشار باید فیلمنامه کمدی مینوشتم. این فشارها برای همه ما که فرازوفرودهای دراماتیک را در زندگیمان تجربه میکنیم (و کسی نیست که خارج از این قاعده باشد) پیشبینیناپذیر بودن، زندگی را مقداری سخت میکند. اما از طرفی این سختیها شیرینی خودش را دارد. شرایط سخت بود اما سعیمان این بود که به کارمان لطمهای وارد نشود.
شرق: خیلیها با شنیدن نام فرهاد توحیدی جدا از حضورش در کار صنفی بهخصوص در سمت رییس هیاتمدیره خانه سینما اولین چیزی که به یادشان میآید فیلمنامه فیلمهایی چون پاداش سکوت و پرونده هاواناست تا مرد عوضی و توکیو بدون توقف. اما شاید کمتر کسی بداند که او کارش را با فیلمنامه کودک و کارهایی چون تابستانی که گذشت و قصههای آقای حکایتی با بازی بهرام شاهمحمدلو آغاز کرده است و حالا به عنوان فیلمنامهنویس شهر موشها حضور دارد. موشهایی که نسل دهه 50 و 60 با آن خاطرههای زیادی داشتند و قبولکردن این پروژه حتما برای او که داستان تازه موشها را قرار است بازنویسی کند ریسک بزرگی بود. اما توحیدی میگوید قبول کردن ریسک را دوست دارد و حضورش در کنار پروژه شهر موشها برای رییس هیاتمدیره خانه سینما درست در روزهایی که مهمترین نهاد صنفی با چالشهای زیادی روبهرو بود، جذاب بوده است.
خیلیها گمان میکنند که «مربای شیرین» نخستین فیلمنامه کودکی است که شما کار کردید. در حالی که تا جایی که میدانم، شما حضورتان در عرصه هنر با کارهای کودک و نوجوانان از جمله «قصههای آقای حکایتی» که نوستالژی خیلی از کودکان دهه 60 است، آغاز شد و رسید به پروژه «شهر موشها».
همانطوری که گفتید من کارم را اصلا از دهه 60 با کار کودک شروع کردم. اولین سریالی که نوشتم «روز آخر تابستان» بود. یک مینیسریال هفتقسمتی برای گروه کودک و نوجوان بود. کار دو کارگردان هم داشت، کارگردان هنری آقای سحرخیز و کارگردان فنی خانم جاهد بودند. من دو پسر دارم که با آنها بزرگ شدم. وقتی بچههایم کودک بودند، در حوزه کودک خیلی فعال بودم چون دایم با مسایلشان سروکار داشتم. همینطور در دوره نوجوانیشان وارد حوزه نوجوانی شدم. بعد از سریال «روز آخر تابستان» یک مجموعه عروسکی به نام «اوستا بابا» کار کردم. 39 قسمت بود و خانم مریم سعادت کارگردان آن.
همان که یک عروسک به نام مظفر داشت؟
بله، دو عروسک به اسم مظفر و بهادر داشت. بعد از آن کار عروسکی دیگری را نوشتم به نام «روزهای رادیو» که حسن پورشیرازی کارگردانش بود. در این سالها در حوزه سریال عروسکی و برنامههای ترکیبی و سریال زنده، جستهوگریخته کار میکردم. بنابراین میتوانم بگویم تا اواخر دهه 70 این شیوه همکاری من با تلویزیون ادامه داشت. در میانه همین همکاریها با خانم برومند در سال 73 «مربای شیرین» را برای ساختهشدن نوشتم. از آن زمان هم تماسم را با حوزه کودک ادامه دادم. مدتها در انجمن سینمای کودک و نوجوان همکاری کردم که خانم برومند مسوولیت داشتند. وحید نیکخواه و رسول صدرعاملی و دوستان دیگر هم بودند. آنجا کارگاهی برای تولید فیلمنامه کودک و نوجوان به راه انداخته بودم و چند فیلمنامه هم کار کردیم.
بعد از ورود به سینمای بزرگسال بود که دیگر در حوزه کودک فعالیت نکردید؟
نه؛ فیلمنامههای بعدیای که در این حوزه نوشتم هیچکدام به مرحله تولید نرسید، به این دلیل که بعضی از آنها به امکانات فنیای نیاز داشتند که مثلا تا اواسط دهه 80 هم در سینمای ایران عملا موجود نبود. امروز استفاده از CG در سینمای ایران متداول شده و امیدوارم این فیلمنامههای زمینمانده که نیازمند تمهیدات پیچیده بود، روزی ساخته شود. بنابراین همواره در طول این سالها علاقهمندیام را به این حوزه حفظ کردم و کارم را ادامه دادم.
اما حضور در کنار «شهر موشها» برای شما و گروه سازنده یک نوع ریسک به حساب میآید. چون این کار در ذهن همه بچهها یک کار بهیادماندنی است. حتما پسرهای خود شما هم همین حس را داشتند. اما «شهر موشها2» برای نسل امروز ساخته میشود که با نسل گذشته خیلی متفاوت است.
همیشه از کارها و ماموریتهای سخت استقبال میکنم. لذت انجام کار سخت و چالشهای آن است که انسان را به تکاپو وامیدارد و در بوته آزمایش قرار میدهد. من سالهاست که با خانم برومند همکاری نزدیک و مستمر دارم و در طول این سالها دایم بحث اقتباس سینمایی آثار تلویزیونی ایشان به خصوص «زیزیگولو» همیشه مطرح بود. بارها به آن نزدیک شدهایم. یا همیشه دغدغه ذهنی در مورد «خونه مادربزرگه» وجود دارد. همین دوسال قبل هم که قرار بود پروژه «شهر موشها» شروع شود، خانم حکمت حقوق دو کار «شهر موشها» و «خونه مادربزرگه» را از سازمان صدا و سیما خریداری کردند. مرضیه برومند مایل بود «خونه مادربزرگه» را کار کنیم. شاید یک مقدار اصرار من بود که «شهر موشها» را کار کردیم؛ بهنظرم چالش بیشتری داشت. چون یک بار هم فیلم سینمایی آن ساخته شده بود و بهنظرم این نوستالژی سینمایی هم وجود دارد. بنابراین ایده اولیهمان، رفتن به سراغ کار سختتر بود. اینکه آیا باید با همان عروسکها و کاراکترها کار کنیم؟ قرار است آن نوستالژی را که نسل گذشته با آن دمخور بودند هم زنده کنیم و هم خراب نکنیم؟ چه کنیم که بچههای نسل امروز بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. این کار در سینمای به شدت صنعتیشده دنیا در تلویزیون و سینما سابقه دارد، مثل سریال بههم پیوسته «24» که فصل نهم آن هم آمده است. تماشاگری که فصل اول این سریال را ندیده با دیدن فصلهای آخر میتواند از داستان باخبر شود. در این سریال یک پلیس ورزیده است که در سازمان ضدجاسوسی کار میکند و داستانی برای خودش دارد. اگر شما این داستان را از فصل اول دنبال کرده باشید، یکطور با کار ارتباط برقرار میکنید؛ در غیراینصورت وقتی سریال را ندیده باشید، مانند این است که یک دوست نزدیک شما چند سال به مسافرت رفته باشد و با اینکه او را میشناسید، نمیدانید در طول این سالها بر او چه گذشته است؛ اشکالی هم ندارد. «شهر موشها» هم به همین صورت بود. «شهر موشها» یک جایی تمام شده بود مانند دوستانی که مدتی به سفر رفته و الان برگشتهاند. دو کار میتوانستیم انجام دهیم. یکی اینکه گذر زمان را در نظر نگیریم و با همان کاراکترها کار کنیم و دیگر اینکه گذر زمان را در کارمان لحاظ کنیم. پلنگ صورتی همیشه پلنگ صورتی است، در گذر زمان نه پیر شده و نه تغییر کرده است. اما بهنظر ما اگر کاراکترهایمان تغییر کرده باشند و این تغییرات را ببینیم برای کسانی که این نوستالژی را دارند و کسانی که با این داستان آشنا نیستند، جالب خواهد بود. این موشهای تازه وظیفه خواهند داشت داستان را از یک زاویه دیگر مطرح کنند و شخصیتهایی هستند که سابقهای هم ندارند و از جهاتی آشنا هستند چون پدر و مادرهایشان همان موشهای آشنای قبلی هستند. این چالش بامزهای داشت.
خطری در مورد بازسازی چنین فیلمهایی حداقل در ایران وجود دارد. در بازسازی این فیلمها، کار جدید برای همان نسل کودک گذشته ساخته میشود که حالا بزرگ شدهاند. فیلم جدید برای آدمهای بزرگ ساخته میشود. «شهر موشها» تا چهحد سعی کرده وارد این ورطه نشود یا اینکه همان رویه را پی گرفته است؟
بهنظرم همنسلان خانم برومند و همینطور ایشان یا کسانی که فاصله سنی کمی با کار ایشان دارند مانند ایرج و حمید و سیمین در کلاه قرمزی، خاصیت کارشان این است که بچهها و بزرگترها کار را تماشا میکنند. یکجور فیلم فامیلی است. نمیتوان گفت که فقط بچهها بیننده «شهر موشها» بودند. خود من خاطرم هست بعدازظهرهای جمعه که این کار پخش میشد در کنار فرزندانمان مینشستیم؛ چون عصر جمعه اکثرا در خانه پدرومادر من یا پدرومادر همسرم بودیم حتی پدربزرگها و مادربزرگها هم بیننده برنامه بودند. بنابراین سابقه این کارها به این صورت بود که هم مخاطب کودک و نوجوان داشت و هم کوشش میکرد همه خانواده را مخاطب قرار دهد. فکر کردیم این رویه را باید ادامه دهیم. الان هم فکر میکنیم که این فیلم برای کودکان هفت تا 77ساله مناسب است.
اما بهنظرم مثلا «کلاه قرمزی» را بچهها کمتر و بیشتر بزرگترها میبینند.
به این خاطر که لحن عوض شده است. ما سعی کردیم این کار را نکنیم. لحن به این معنا که در واقع مطالب بزرگسالان یا جهان میانسالان خودش را به جهان کودک و نوجوان تحمیل نکند. جهان کودک و نوجوان باید شالوده اصلی مناسبات را تشکیل دهد و قصه گرداگرد مسایل کودکان و نوجوان است ولی طبیعتا این کودکان و نوجوانان در خانوادههایی هستند و از این جهت به پدرومادرها هم مربوط میشود. بنابراین شالوده مسایل ما مسایل دنیای بزرگسالان نیست و کوشش کردهایم این ویژگی را حفظ کنیم.
سینمای کودک نشان داده که برای سرمایهگذاری پتانسیل خوبی دارد و سرمایهگذاری در این زمینه ریسک نیست و حداقل دو فیلم پرفروش سینمای ما هم مربوط به کار کودک بوده است. از وقتی این رکود شروع شده، این اتفاق افتاده است. بهنظرتان تهیهکننده باز هم این ریسک را انجام نمیدهد؟
اگر دلایل پرفروششدن این فیلمها را بررسی کنید میبینید که مثلا «کلاه قرمزی» قبلا در تلویزیون به توفیق رسید بنابراین سرمایهگذاری برای آن در سینما همراه با ریسک نبوده است و محبوبیت عروسکها از قبل تعیین شده بود. اتفاقا مایل هستند که روی این کارت برنده، سرمایهگذاری کنند. پس دقیقا در این حوزه معنی میدهد؛ یعنی رابطه بین ریسک و سرمایهگذاری و بازگشت سرمایه و ارزشافزودهای که فیلم میتواند ایجاد کند. بقیه فیلمها اینطور نیست. ما طبیعتا بالاترین رشد جمعیت را در دهه 60 تجربه کردهایم. همینقدر که نسل معروف دهه 60 اگر جلو میآمد میدیدید که توفانش جامعه را متاثر میکند. شما در دهه 60 با کمبود وحشتناک فضاهای آموزشی روبهرو بودید، تناسبی بین جمعیت متقاضی ورود به مدرسه و فضاهای آموزشی وجود نداشت. همین جمعیت باید در کنکور شرکت میکرد. همین جمعیت تقاضای کار و مسکن داشت، همین جمعیت باید ازدواج میکرد. به هر جایی که این جمعیت دهه 60 حرکت کرد همان حوزهها را دچار بحران کرد. به مرور که نرخ رشد جمعیت پایینتر آمد، طبیعتا حوزه تماشاگران فیلمهای کودکونوجوان هم کم و کمتر شد. تمام مجاری جدید ورود فیلم و سریال به کشور را به این قضیه اضافه کنید. بحث ویدیو، ماهوارهها و بحث بازار زیرزمینی CD و DVD. آنجا بحث سانسور مطرح نیست و شما با کیفیت کمابیش روشنی روبهرو هستید و تماشاگر چیزی را که مایل به دیدنش است بدون دغدغه تماشا میکند. بنابراین وزن ماجرا به سمت تماشای فیلم در منازل رفت. تماشای هر آن چه دوست دارید. به همین دلیل حتی فتیله تولیدات کودک و نوجوان در تلویزیون هم پایین کشیده شد.
بهنظرم بحث تلویزیون که مطرح شد شما مثال خوبی در مورد کلاه قرمزی و شهر موشها زدید. حتی خانه مادربزرگه که خانم برومند در «الو الو من جوجوام» برداشتی از آن را داشت. بهنظرم کارهایی ساخته شود که برای مخاطب ما نشانهشناسی خوبی داشته باشد در تلویزیون هم کم شده. در تئاتر هم در دورهای، تئاترهای خوبی روی صحنه آمد که زمینهای برای فیلمهای سینمایی خوب میشد. سینما مجرایی برای نشاندادن چیزهایی است که پشتسرش هستند. این سلسله زنجیروار الان قطع شده و این ارتباط موثر است.
بله تلویزیون رابطهاش را در این زمینه از دست داده به همین دلیل فیلم سینمایی «فیتیلهایها» یک پروژه کاملا شکستخورده شد، چون اینکارها اهمیتشان را از دست دادهاند. بهنظرم الان تنها چهره محبوبی که اگر کار سینمایی روی آن ساخته شود از خیلی تولیدات جدید توفیق پیدا خواهد کرد، عموپوررنگ و امیرمحمد است. اگر این دو به سینما بیایند بهدلیل محبوبیت فوقالعادهای که دارند موفق خواهند بود. بهدلیل محبوبیت زیادی که دارند. بقیه مثل خاله سارا و خاله شادونه فکر نمیکنم به این موفقیت برسند.
دقیقا بحث فیلمنامه اینجا به وجود میآید. حتی اگر عمو پوررنگ به سینما بیاید و با یک فیلمنامه ضعیف مواجه شود باز هم کاری از پیش نخواهد رفت و در نهایت شکست میخورد و این بحران بیشتر میشود. البته کسی هم که روی عموپوررنگ سرمایهگذاری کند به سراغ فیلمنامهنویس خوب نمیرود.
بله درست است. واقعا ما با یکی، دو مشکل روبهرو نیستیم. همین فیتیلهایها سالها بود که میخواستند کار سینمایی تولید کنند، شاید شکستشان به این دلیل است که بیش از حد روی محبوبیت تلویزیونیشان حساب کردند و از آن طرف کار را ساده گرفتهاند و با حداقلها کار کردهاند. طبیعی است که شما وقتی در حوزه سینما کار میکنید باید از بهترینها استفاده کنید تا از سرمایهتان محافظت کنید. این یک امر کاملا واضح و منطقی است. با شما همعقیده هستم وقتی وارد این حوزه میشوید باید با همه استانداردهای این حوزه کار کنید.
بهنظرم یکی از نقاط قوت «شهر موشها» حضور شما به عنوان فیلمنامهنویس است.
امیدوارم که روسفید از این پروژه بیرون بیایم.
موضوع ادبیات کودک هم فکر میکنم با این موضوع در ارتباط است. در این سالها در ادبیات کودک کار شاخصی نداشتیم. خود شما از داستانهای هوشنگ مرادیکرمانی اقتباسی داشتید. بهنظرتان عدم مراجعه به حوزه ادبیات کودک در چیست؟ در دورهای فرشته طائرپور و وحید نیکخواهآزاد چون در این دو حوزه بودند خیلی کمککننده بود که اقتباس ادبی داشته باشند. آیا واقعا این رابطه کم شده یا از نظر ادبی هم ضعف داریم؟
قطعا این رابطه کم شده است. اگر بخواهیم دوره طلایی، از اواخر دهه 60 تا اواخر دهه 70 که بهنظرم درخشانترین دوره تلویزیونی کودک و نوجوان است و ساختن «قصههای مجید» توسط کیومرث پوراحمد که از کارهای آقای مرادی کرمانی اقتباس کرده بود و بهنظرم کاری بینظیر از کیومرث بود. اگر مقیاسمان آن دوره باشد، بله عملا ارتباطمان قطع شده است. البته تا جایی که من تعقیب کردم. شاید الان خیلی فرد مناسبی برای اظهارنظر در این حوزه نباشم چون همه محصولات این حوزه را رصد نمیکنم و همهشان را مطالعه نمیکنم و جستهوگریخته ارتباطم با حوزه ادبیات کودکونوجوان حفظ شده است اما بهنظرم همانطور که میگویید کارها در این حوزه افول کرده است. از این لحاظ که یکطرفه حرف نزنم و اسم نیاورم کلا ادبیات کودک افول کرده است. از آن طرف هم سینمای کودک و نوجوان ما با کمبود منابع سرمایه روبهروست و این دو، دستبهدست هم دادهاند. دولتیشدن جشنواره اصفهان بهنظرم به اندازه خود به این قضیه کمک کرده است. راهحل این نیست که از سهماه مانده به برگزاری جشنواره کودک عدهای در صف بنیاد سینمای فارابی بایستند و پروژههای شتابزدهای را تعریف کنند که مثلا فیلم برای این جشنواره داشته باشیم. این شیوه نگاه به سینمای کودک و نوجوان خود باعث لطماتی شده است. بنابراین در بین تولیداتی که اینطور سامان پیدا میکند دیگر اقتباس ادبی جایی ندارد. اقتباس ادبی یعنی از اثری خوشتان بیاید و با آن رابطه احساسی و عاطفی خوبی برقرار کنید و تصور کنید که ویژگیهای دراماتیک دارد و آیا این ویژگیها میتواند در صورت ترجمه به زبان سینما با کودک و نوجوان ارتباط برقرار کند یا نه. همه اینها دستبهدست هم میدهد تا رابطه ادبیات و نوجوان با سینمای کودک و نوجوان کم و کمتر شود. چند اقتباسی هم که در این سالها انجام شده یا به قصههای آقای مرادیکرمانی برمیگردد مثلا ابراهیم فروزش که از «خمره» ساخته است یا یکی دو نویسنده دیگر؛ کارهایی که من میدیدم واقعا بهنظرم انتخابهای درستی نبودند و شاید اصل اثر خیلی قابلیت ترجمه به زبان سینما را نداشته است.
شما در خانهسینما درگیر ماجراهای عجیبوغریب سازمان سینمایی قدیم بودید و در اوج فیلمنامه هم دعواهای «خانهسینما دو» به وجود آمد. بهنظرم تجربه عجیبی برای شما بوده.
سال 83 شبیه چنین تجربهای را داشتم. در حال نوشتن فیلمنامه «مجردها» بودم که به خاطر جشن خانه سینما، ما را گرفتند در آنجا دیگر بحث حیات و ممات بود که باید برویم زندان یا نه و من در آن فشار باید فیلمنامه کمدی مینوشتم. این فشارها برای همه ما که فرازوفرودهای دراماتیک را در زندگیمان تجربه میکنیم (و کسی نیست که خارج از این قاعده باشد) پیشبینیناپذیر بودن، زندگی را مقداری سخت میکند. اما از طرفی این سختیها شیرینی خودش را دارد. شرایط سخت بود اما سعیمان این بود که به کارمان لطمهای وارد نشود.
خیلیها گمان میکنند که «مربای شیرین» نخستین فیلمنامه کودکی است که شما کار کردید. در حالی که تا جایی که میدانم، شما حضورتان در عرصه هنر با کارهای کودک و نوجوانان از جمله «قصههای آقای حکایتی» که نوستالژی خیلی از کودکان دهه 60 است، آغاز شد و رسید به پروژه «شهر موشها».
همانطوری که گفتید من کارم را اصلا از دهه 60 با کار کودک شروع کردم. اولین سریالی که نوشتم «روز آخر تابستان» بود. یک مینیسریال هفتقسمتی برای گروه کودک و نوجوان بود. کار دو کارگردان هم داشت، کارگردان هنری آقای سحرخیز و کارگردان فنی خانم جاهد بودند. من دو پسر دارم که با آنها بزرگ شدم. وقتی بچههایم کودک بودند، در حوزه کودک خیلی فعال بودم چون دایم با مسایلشان سروکار داشتم. همینطور در دوره نوجوانیشان وارد حوزه نوجوانی شدم. بعد از سریال «روز آخر تابستان» یک مجموعه عروسکی به نام «اوستا بابا» کار کردم. 39 قسمت بود و خانم مریم سعادت کارگردان آن.
همان که یک عروسک به نام مظفر داشت؟
بله، دو عروسک به اسم مظفر و بهادر داشت. بعد از آن کار عروسکی دیگری را نوشتم به نام «روزهای رادیو» که حسن پورشیرازی کارگردانش بود. در این سالها در حوزه سریال عروسکی و برنامههای ترکیبی و سریال زنده، جستهوگریخته کار میکردم. بنابراین میتوانم بگویم تا اواخر دهه 70 این شیوه همکاری من با تلویزیون ادامه داشت. در میانه همین همکاریها با خانم برومند در سال 73 «مربای شیرین» را برای ساختهشدن نوشتم. از آن زمان هم تماسم را با حوزه کودک ادامه دادم. مدتها در انجمن سینمای کودک و نوجوان همکاری کردم که خانم برومند مسوولیت داشتند. وحید نیکخواه و رسول صدرعاملی و دوستان دیگر هم بودند. آنجا کارگاهی برای تولید فیلمنامه کودک و نوجوان به راه انداخته بودم و چند فیلمنامه هم کار کردیم.
بعد از ورود به سینمای بزرگسال بود که دیگر در حوزه کودک فعالیت نکردید؟
نه؛ فیلمنامههای بعدیای که در این حوزه نوشتم هیچکدام به مرحله تولید نرسید، به این دلیل که بعضی از آنها به امکانات فنیای نیاز داشتند که مثلا تا اواسط دهه 80 هم در سینمای ایران عملا موجود نبود. امروز استفاده از CG در سینمای ایران متداول شده و امیدوارم این فیلمنامههای زمینمانده که نیازمند تمهیدات پیچیده بود، روزی ساخته شود. بنابراین همواره در طول این سالها علاقهمندیام را به این حوزه حفظ کردم و کارم را ادامه دادم.
اما حضور در کنار «شهر موشها» برای شما و گروه سازنده یک نوع ریسک به حساب میآید. چون این کار در ذهن همه بچهها یک کار بهیادماندنی است. حتما پسرهای خود شما هم همین حس را داشتند. اما «شهر موشها2» برای نسل امروز ساخته میشود که با نسل گذشته خیلی متفاوت است.
همیشه از کارها و ماموریتهای سخت استقبال میکنم. لذت انجام کار سخت و چالشهای آن است که انسان را به تکاپو وامیدارد و در بوته آزمایش قرار میدهد. من سالهاست که با خانم برومند همکاری نزدیک و مستمر دارم و در طول این سالها دایم بحث اقتباس سینمایی آثار تلویزیونی ایشان به خصوص «زیزیگولو» همیشه مطرح بود. بارها به آن نزدیک شدهایم. یا همیشه دغدغه ذهنی در مورد «خونه مادربزرگه» وجود دارد. همین دوسال قبل هم که قرار بود پروژه «شهر موشها» شروع شود، خانم حکمت حقوق دو کار «شهر موشها» و «خونه مادربزرگه» را از سازمان صدا و سیما خریداری کردند. مرضیه برومند مایل بود «خونه مادربزرگه» را کار کنیم. شاید یک مقدار اصرار من بود که «شهر موشها» را کار کردیم؛ بهنظرم چالش بیشتری داشت. چون یک بار هم فیلم سینمایی آن ساخته شده بود و بهنظرم این نوستالژی سینمایی هم وجود دارد. بنابراین ایده اولیهمان، رفتن به سراغ کار سختتر بود. اینکه آیا باید با همان عروسکها و کاراکترها کار کنیم؟ قرار است آن نوستالژی را که نسل گذشته با آن دمخور بودند هم زنده کنیم و هم خراب نکنیم؟ چه کنیم که بچههای نسل امروز بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. این کار در سینمای به شدت صنعتیشده دنیا در تلویزیون و سینما سابقه دارد، مثل سریال بههم پیوسته «24» که فصل نهم آن هم آمده است. تماشاگری که فصل اول این سریال را ندیده با دیدن فصلهای آخر میتواند از داستان باخبر شود. در این سریال یک پلیس ورزیده است که در سازمان ضدجاسوسی کار میکند و داستانی برای خودش دارد. اگر شما این داستان را از فصل اول دنبال کرده باشید، یکطور با کار ارتباط برقرار میکنید؛ در غیراینصورت وقتی سریال را ندیده باشید، مانند این است که یک دوست نزدیک شما چند سال به مسافرت رفته باشد و با اینکه او را میشناسید، نمیدانید در طول این سالها بر او چه گذشته است؛ اشکالی هم ندارد. «شهر موشها» هم به همین صورت بود. «شهر موشها» یک جایی تمام شده بود مانند دوستانی که مدتی به سفر رفته و الان برگشتهاند. دو کار میتوانستیم انجام دهیم. یکی اینکه گذر زمان را در نظر نگیریم و با همان کاراکترها کار کنیم و دیگر اینکه گذر زمان را در کارمان لحاظ کنیم. پلنگ صورتی همیشه پلنگ صورتی است، در گذر زمان نه پیر شده و نه تغییر کرده است. اما بهنظر ما اگر کاراکترهایمان تغییر کرده باشند و این تغییرات را ببینیم برای کسانی که این نوستالژی را دارند و کسانی که با این داستان آشنا نیستند، جالب خواهد بود. این موشهای تازه وظیفه خواهند داشت داستان را از یک زاویه دیگر مطرح کنند و شخصیتهایی هستند که سابقهای هم ندارند و از جهاتی آشنا هستند چون پدر و مادرهایشان همان موشهای آشنای قبلی هستند. این چالش بامزهای داشت.
خطری در مورد بازسازی چنین فیلمهایی حداقل در ایران وجود دارد. در بازسازی این فیلمها، کار جدید برای همان نسل کودک گذشته ساخته میشود که حالا بزرگ شدهاند. فیلم جدید برای آدمهای بزرگ ساخته میشود. «شهر موشها» تا چهحد سعی کرده وارد این ورطه نشود یا اینکه همان رویه را پی گرفته است؟
بهنظرم همنسلان خانم برومند و همینطور ایشان یا کسانی که فاصله سنی کمی با کار ایشان دارند مانند ایرج و حمید و سیمین در کلاه قرمزی، خاصیت کارشان این است که بچهها و بزرگترها کار را تماشا میکنند. یکجور فیلم فامیلی است. نمیتوان گفت که فقط بچهها بیننده «شهر موشها» بودند. خود من خاطرم هست بعدازظهرهای جمعه که این کار پخش میشد در کنار فرزندانمان مینشستیم؛ چون عصر جمعه اکثرا در خانه پدرومادر من یا پدرومادر همسرم بودیم حتی پدربزرگها و مادربزرگها هم بیننده برنامه بودند. بنابراین سابقه این کارها به این صورت بود که هم مخاطب کودک و نوجوان داشت و هم کوشش میکرد همه خانواده را مخاطب قرار دهد. فکر کردیم این رویه را باید ادامه دهیم. الان هم فکر میکنیم که این فیلم برای کودکان هفت تا 77ساله مناسب است.
اما بهنظرم مثلا «کلاه قرمزی» را بچهها کمتر و بیشتر بزرگترها میبینند.
به این خاطر که لحن عوض شده است. ما سعی کردیم این کار را نکنیم. لحن به این معنا که در واقع مطالب بزرگسالان یا جهان میانسالان خودش را به جهان کودک و نوجوان تحمیل نکند. جهان کودک و نوجوان باید شالوده اصلی مناسبات را تشکیل دهد و قصه گرداگرد مسایل کودکان و نوجوان است ولی طبیعتا این کودکان و نوجوانان در خانوادههایی هستند و از این جهت به پدرومادرها هم مربوط میشود. بنابراین شالوده مسایل ما مسایل دنیای بزرگسالان نیست و کوشش کردهایم این ویژگی را حفظ کنیم.
سینمای کودک نشان داده که برای سرمایهگذاری پتانسیل خوبی دارد و سرمایهگذاری در این زمینه ریسک نیست و حداقل دو فیلم پرفروش سینمای ما هم مربوط به کار کودک بوده است. از وقتی این رکود شروع شده، این اتفاق افتاده است. بهنظرتان تهیهکننده باز هم این ریسک را انجام نمیدهد؟
اگر دلایل پرفروششدن این فیلمها را بررسی کنید میبینید که مثلا «کلاه قرمزی» قبلا در تلویزیون به توفیق رسید بنابراین سرمایهگذاری برای آن در سینما همراه با ریسک نبوده است و محبوبیت عروسکها از قبل تعیین شده بود. اتفاقا مایل هستند که روی این کارت برنده، سرمایهگذاری کنند. پس دقیقا در این حوزه معنی میدهد؛ یعنی رابطه بین ریسک و سرمایهگذاری و بازگشت سرمایه و ارزشافزودهای که فیلم میتواند ایجاد کند. بقیه فیلمها اینطور نیست. ما طبیعتا بالاترین رشد جمعیت را در دهه 60 تجربه کردهایم. همینقدر که نسل معروف دهه 60 اگر جلو میآمد میدیدید که توفانش جامعه را متاثر میکند. شما در دهه 60 با کمبود وحشتناک فضاهای آموزشی روبهرو بودید، تناسبی بین جمعیت متقاضی ورود به مدرسه و فضاهای آموزشی وجود نداشت. همین جمعیت باید در کنکور شرکت میکرد. همین جمعیت تقاضای کار و مسکن داشت، همین جمعیت باید ازدواج میکرد. به هر جایی که این جمعیت دهه 60 حرکت کرد همان حوزهها را دچار بحران کرد. به مرور که نرخ رشد جمعیت پایینتر آمد، طبیعتا حوزه تماشاگران فیلمهای کودکونوجوان هم کم و کمتر شد. تمام مجاری جدید ورود فیلم و سریال به کشور را به این قضیه اضافه کنید. بحث ویدیو، ماهوارهها و بحث بازار زیرزمینی CD و DVD. آنجا بحث سانسور مطرح نیست و شما با کیفیت کمابیش روشنی روبهرو هستید و تماشاگر چیزی را که مایل به دیدنش است بدون دغدغه تماشا میکند. بنابراین وزن ماجرا به سمت تماشای فیلم در منازل رفت. تماشای هر آن چه دوست دارید. به همین دلیل حتی فتیله تولیدات کودک و نوجوان در تلویزیون هم پایین کشیده شد.
بهنظرم بحث تلویزیون که مطرح شد شما مثال خوبی در مورد کلاه قرمزی و شهر موشها زدید. حتی خانه مادربزرگه که خانم برومند در «الو الو من جوجوام» برداشتی از آن را داشت. بهنظرم کارهایی ساخته شود که برای مخاطب ما نشانهشناسی خوبی داشته باشد در تلویزیون هم کم شده. در تئاتر هم در دورهای، تئاترهای خوبی روی صحنه آمد که زمینهای برای فیلمهای سینمایی خوب میشد. سینما مجرایی برای نشاندادن چیزهایی است که پشتسرش هستند. این سلسله زنجیروار الان قطع شده و این ارتباط موثر است.
بله تلویزیون رابطهاش را در این زمینه از دست داده به همین دلیل فیلم سینمایی «فیتیلهایها» یک پروژه کاملا شکستخورده شد، چون اینکارها اهمیتشان را از دست دادهاند. بهنظرم الان تنها چهره محبوبی که اگر کار سینمایی روی آن ساخته شود از خیلی تولیدات جدید توفیق پیدا خواهد کرد، عموپوررنگ و امیرمحمد است. اگر این دو به سینما بیایند بهدلیل محبوبیت فوقالعادهای که دارند موفق خواهند بود. بهدلیل محبوبیت زیادی که دارند. بقیه مثل خاله سارا و خاله شادونه فکر نمیکنم به این موفقیت برسند.
دقیقا بحث فیلمنامه اینجا به وجود میآید. حتی اگر عمو پوررنگ به سینما بیاید و با یک فیلمنامه ضعیف مواجه شود باز هم کاری از پیش نخواهد رفت و در نهایت شکست میخورد و این بحران بیشتر میشود. البته کسی هم که روی عموپوررنگ سرمایهگذاری کند به سراغ فیلمنامهنویس خوب نمیرود.
بله درست است. واقعا ما با یکی، دو مشکل روبهرو نیستیم. همین فیتیلهایها سالها بود که میخواستند کار سینمایی تولید کنند، شاید شکستشان به این دلیل است که بیش از حد روی محبوبیت تلویزیونیشان حساب کردند و از آن طرف کار را ساده گرفتهاند و با حداقلها کار کردهاند. طبیعی است که شما وقتی در حوزه سینما کار میکنید باید از بهترینها استفاده کنید تا از سرمایهتان محافظت کنید. این یک امر کاملا واضح و منطقی است. با شما همعقیده هستم وقتی وارد این حوزه میشوید باید با همه استانداردهای این حوزه کار کنید.
بهنظرم یکی از نقاط قوت «شهر موشها» حضور شما به عنوان فیلمنامهنویس است.
امیدوارم که روسفید از این پروژه بیرون بیایم.
موضوع ادبیات کودک هم فکر میکنم با این موضوع در ارتباط است. در این سالها در ادبیات کودک کار شاخصی نداشتیم. خود شما از داستانهای هوشنگ مرادیکرمانی اقتباسی داشتید. بهنظرتان عدم مراجعه به حوزه ادبیات کودک در چیست؟ در دورهای فرشته طائرپور و وحید نیکخواهآزاد چون در این دو حوزه بودند خیلی کمککننده بود که اقتباس ادبی داشته باشند. آیا واقعا این رابطه کم شده یا از نظر ادبی هم ضعف داریم؟
قطعا این رابطه کم شده است. اگر بخواهیم دوره طلایی، از اواخر دهه 60 تا اواخر دهه 70 که بهنظرم درخشانترین دوره تلویزیونی کودک و نوجوان است و ساختن «قصههای مجید» توسط کیومرث پوراحمد که از کارهای آقای مرادی کرمانی اقتباس کرده بود و بهنظرم کاری بینظیر از کیومرث بود. اگر مقیاسمان آن دوره باشد، بله عملا ارتباطمان قطع شده است. البته تا جایی که من تعقیب کردم. شاید الان خیلی فرد مناسبی برای اظهارنظر در این حوزه نباشم چون همه محصولات این حوزه را رصد نمیکنم و همهشان را مطالعه نمیکنم و جستهوگریخته ارتباطم با حوزه ادبیات کودکونوجوان حفظ شده است اما بهنظرم همانطور که میگویید کارها در این حوزه افول کرده است. از این لحاظ که یکطرفه حرف نزنم و اسم نیاورم کلا ادبیات کودک افول کرده است. از آن طرف هم سینمای کودک و نوجوان ما با کمبود منابع سرمایه روبهروست و این دو، دستبهدست هم دادهاند. دولتیشدن جشنواره اصفهان بهنظرم به اندازه خود به این قضیه کمک کرده است. راهحل این نیست که از سهماه مانده به برگزاری جشنواره کودک عدهای در صف بنیاد سینمای فارابی بایستند و پروژههای شتابزدهای را تعریف کنند که مثلا فیلم برای این جشنواره داشته باشیم. این شیوه نگاه به سینمای کودک و نوجوان خود باعث لطماتی شده است. بنابراین در بین تولیداتی که اینطور سامان پیدا میکند دیگر اقتباس ادبی جایی ندارد. اقتباس ادبی یعنی از اثری خوشتان بیاید و با آن رابطه احساسی و عاطفی خوبی برقرار کنید و تصور کنید که ویژگیهای دراماتیک دارد و آیا این ویژگیها میتواند در صورت ترجمه به زبان سینما با کودک و نوجوان ارتباط برقرار کند یا نه. همه اینها دستبهدست هم میدهد تا رابطه ادبیات و نوجوان با سینمای کودک و نوجوان کم و کمتر شود. چند اقتباسی هم که در این سالها انجام شده یا به قصههای آقای مرادیکرمانی برمیگردد مثلا ابراهیم فروزش که از «خمره» ساخته است یا یکی دو نویسنده دیگر؛ کارهایی که من میدیدم واقعا بهنظرم انتخابهای درستی نبودند و شاید اصل اثر خیلی قابلیت ترجمه به زبان سینما را نداشته است.
شما در خانهسینما درگیر ماجراهای عجیبوغریب سازمان سینمایی قدیم بودید و در اوج فیلمنامه هم دعواهای «خانهسینما دو» به وجود آمد. بهنظرم تجربه عجیبی برای شما بوده.
سال 83 شبیه چنین تجربهای را داشتم. در حال نوشتن فیلمنامه «مجردها» بودم که به خاطر جشن خانه سینما، ما را گرفتند در آنجا دیگر بحث حیات و ممات بود که باید برویم زندان یا نه و من در آن فشار باید فیلمنامه کمدی مینوشتم. این فشارها برای همه ما که فرازوفرودهای دراماتیک را در زندگیمان تجربه میکنیم (و کسی نیست که خارج از این قاعده باشد) پیشبینیناپذیر بودن، زندگی را مقداری سخت میکند. اما از طرفی این سختیها شیرینی خودش را دارد. شرایط سخت بود اما سعیمان این بود که به کارمان لطمهای وارد نشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.