«کپل» آنارشیست و «نارنجی» مغموم علیه عصر دیجیتال
مینا اکبری، منتقد سینما
آدم اهل نوستالژی نیستم. کمتر دلتنگ گذشتهها و رفتهها میشوم. چیزی که تمام شد، تمام شده. بهخصوص اگر این گذشته مربوط به دهه 60 باشد و کودکی و نوجوانیام. گاهی فقط یادی میآید و گذر میکند، این مطلب هم یکی از آن «گاهی»هاست که بهانهاش مرضیه برومند است و ساخت «شهر موشها»ی جدید. بنابراین مجبور شدم به 11سالگیام برگردم، به دوران تلویزیون سیاه و سفید داخل یک کمد کشویی که من و خواهرم را جلو خودش میکشاند. آن موقع که مثل حالا نبود که سیدی و دیویدی انواع و اقسام کارتونها دوتاهزارتومان ریخته باشند کف خیابان و بچهها بهراحتی خرید یک پفکنمکی بتوانند جدیدترین انیمیشن روز دنیا را ببینند. باید کلی منتظر میماندی و چشم سیاه میکردی تا یک کارتون قشنگ و خوشآبورنگی ببینی. آن موقع هنوز باربی و مدل ایرانیزهشدهاش یعنی دارا و سارا هم نیامده بود و برای ما لذتبخش بود که روی لوازمالتحریرمان عکس «کپل» و «نارنجی» داشته باشد. «مدرسه موشها» و بعدتر «شهر موشها» پدیده ذهن سرکوبشده ما بود که در دهه 60 با خشونت جنگ و شرایط اجتماعی و سیاسی آن دوره دنبال مفری برای به بازی گرفتن مفاهیمی چون ادب و نظافت و درسخوانی و...
میگشت. بنابراین وقتی در مهر سال 1361 در برنامه کودکان و نوجوانان تلویزیون یک نمایش عروسکی پخش شد که با یک آواز شروع میشد که «محمدرضا علیقلی» آهنگ آن را ساخته بود و شعر ریتمیک با خودش داشت و با رقص موشها همراه بود، همه با آن دم میگرفتیم و کف میزدیم و یادمان میرفت علامتی که میشنویم نشان وضعیت قرمز است و باید به پناهگاه برویم، یا وضعیت سفید است و باید از پناهگاه خارج شویم. وقتی هم که اولین فیلمشان اکران شد، از هر ترفندی استفاده کردیم تا خانواده درگیر کوپن و دفترچه بسیج را راضی کنیم تا در صفهای طولانی آن روزها بایستند تا «شهر موشها»، آن رکورد بینظیر در فروش را از خود برجای بگذارد. جمعیتی بالای دومیلیوننفر فقط در تهران به تماشای این فیلم در اکران اولش رفتند تا مهر تاییدی بزنند بر پدیده «کپل» آنارشیست و «نارنجی» مغموم، که با حضور فانتزی خود، همه دنیای بیرویای ما را به صریحترین شکل ممکن زیر سوال میبردند. اما سوال اینجاست که آیا کودکان دهه 90، کودکان دهه 60 و 70 هستند که «شهر موشها» و «گلنار» و «گربه آوازهخوان» و «دزد عروسکها» آنها را مفتون میکرد. کودک امروز زودتر از همیشه، جهان را به کمک
وسایل ارتباط جمعی گسترشیافته درک میکند، خیلی زود بالغ میشود و خیلی زود میفهمد که جلوههای ویژه معمولی فیلم ایرانی با جلوههای چشمنواز و حیرتآور فیلمهای خارجی فاصله بعیدی دارد. خیلی زود فرق پیام مستقیم و پیام غیرمستقیم را میفهمد. ذهن او انباشته از تصاویر بازیهای رایانهای و موسیقیهای تند و انیمیشنهای سهبعدی است و دیگر نمیتوان تنها با اتکا به رنگهای تند و عروسکهای زیبا و سکانسهای موزیکال و حرکات موزون کنترلشده او را به وجد آورد. کودک امروز کودک دوران سهبعدی است و درک او سرشار از چون و چراست. با این وجود همانطور که سینمای کودک و نوجوان ایران در دهه 60 توانست سینمای ایران را از مرگ حتمی نجات دهد و منجی آن در جهان شود، شاید «شهر موشها» هم با همت منیژه حکمت و مرضیه برومند بتواند، این چرخ زنگاربسته و بیرمق سینما را به جریان بیندازد.
آدم اهل نوستالژی نیستم. کمتر دلتنگ گذشتهها و رفتهها میشوم. چیزی که تمام شد، تمام شده. بهخصوص اگر این گذشته مربوط به دهه 60 باشد و کودکی و نوجوانیام. گاهی فقط یادی میآید و گذر میکند، این مطلب هم یکی از آن «گاهی»هاست که بهانهاش مرضیه برومند است و ساخت «شهر موشها»ی جدید. بنابراین مجبور شدم به 11سالگیام برگردم، به دوران تلویزیون سیاه و سفید داخل یک کمد کشویی که من و خواهرم را جلو خودش میکشاند. آن موقع که مثل حالا نبود که سیدی و دیویدی انواع و اقسام کارتونها دوتاهزارتومان ریخته باشند کف خیابان و بچهها بهراحتی خرید یک پفکنمکی بتوانند جدیدترین انیمیشن روز دنیا را ببینند. باید کلی منتظر میماندی و چشم سیاه میکردی تا یک کارتون قشنگ و خوشآبورنگی ببینی. آن موقع هنوز باربی و مدل ایرانیزهشدهاش یعنی دارا و سارا هم نیامده بود و برای ما لذتبخش بود که روی لوازمالتحریرمان عکس «کپل» و «نارنجی» داشته باشد. «مدرسه موشها» و بعدتر «شهر موشها» پدیده ذهن سرکوبشده ما بود که در دهه 60 با خشونت جنگ و شرایط اجتماعی و سیاسی آن دوره دنبال مفری برای به بازی گرفتن مفاهیمی چون ادب و نظافت و درسخوانی و...
میگشت. بنابراین وقتی در مهر سال 1361 در برنامه کودکان و نوجوانان تلویزیون یک نمایش عروسکی پخش شد که با یک آواز شروع میشد که «محمدرضا علیقلی» آهنگ آن را ساخته بود و شعر ریتمیک با خودش داشت و با رقص موشها همراه بود، همه با آن دم میگرفتیم و کف میزدیم و یادمان میرفت علامتی که میشنویم نشان وضعیت قرمز است و باید به پناهگاه برویم، یا وضعیت سفید است و باید از پناهگاه خارج شویم. وقتی هم که اولین فیلمشان اکران شد، از هر ترفندی استفاده کردیم تا خانواده درگیر کوپن و دفترچه بسیج را راضی کنیم تا در صفهای طولانی آن روزها بایستند تا «شهر موشها»، آن رکورد بینظیر در فروش را از خود برجای بگذارد. جمعیتی بالای دومیلیوننفر فقط در تهران به تماشای این فیلم در اکران اولش رفتند تا مهر تاییدی بزنند بر پدیده «کپل» آنارشیست و «نارنجی» مغموم، که با حضور فانتزی خود، همه دنیای بیرویای ما را به صریحترین شکل ممکن زیر سوال میبردند. اما سوال اینجاست که آیا کودکان دهه 90، کودکان دهه 60 و 70 هستند که «شهر موشها» و «گلنار» و «گربه آوازهخوان» و «دزد عروسکها» آنها را مفتون میکرد. کودک امروز زودتر از همیشه، جهان را به کمک
وسایل ارتباط جمعی گسترشیافته درک میکند، خیلی زود بالغ میشود و خیلی زود میفهمد که جلوههای ویژه معمولی فیلم ایرانی با جلوههای چشمنواز و حیرتآور فیلمهای خارجی فاصله بعیدی دارد. خیلی زود فرق پیام مستقیم و پیام غیرمستقیم را میفهمد. ذهن او انباشته از تصاویر بازیهای رایانهای و موسیقیهای تند و انیمیشنهای سهبعدی است و دیگر نمیتوان تنها با اتکا به رنگهای تند و عروسکهای زیبا و سکانسهای موزیکال و حرکات موزون کنترلشده او را به وجد آورد. کودک امروز کودک دوران سهبعدی است و درک او سرشار از چون و چراست. با این وجود همانطور که سینمای کودک و نوجوان ایران در دهه 60 توانست سینمای ایران را از مرگ حتمی نجات دهد و منجی آن در جهان شود، شاید «شهر موشها» هم با همت منیژه حکمت و مرضیه برومند بتواند، این چرخ زنگاربسته و بیرمق سینما را به جریان بیندازد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.